گروه انديشه: مقاله «مراحل رشد جنين از منظر قرآن» تأليف غلامرضا نورمحمدی در دومين فصلنامه تخصصی پژوهش‌های ميان‌رشته‌ای قرآنی منتشر شد.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا)، به باور نويسنده، يكی از محورهای مهم و قابل‌توجه در آيات قرآن، موضوع پيدايش و آفرينش جنين است كه به عنوان نقطه آغاز حيات انسانی مطرح شده است. در يك آمار كلی، قرآن در 41 سوره با 76 آيه با بيانی شيوا به اين موضوع پرداخته است؛ چرا كه مرحله جنينی يكی از ظريف‌ترين مراحل زندگی انسان است كه دارای اسرار و شگفتی‌های فراوانی است و همگان در حيرت فرو برده است.

نويسنده بر اين اعتقاد است كه قرآن با عبارات بسيار رسا اشاره می‌كند كه شگفتی‌های دنيای جنين چنان گسترده است كه گاهی از حد انديشه بشر خارج است به گونه‌ای كه در دانش جنين‌شناسی نيز با همه پيشرفت‌هايش هنوز بسياری از رازها و معماهای ناگشوده پيرامون آفرينش و رشد جنين باقی مانده است. عجايب حكمت كه خداوند متعال در خلقت رحم و پرورش جنين به كار برده است، قرآن ضمن اشاره به اين موضوع، بشر را به مطالعه پيرامون آن دعوت می‌كند تا ضمن آشنايی با مراحل گوناگون اين دوره به عظمت آفريدگار نيز پی‌ببرد.

در اين جستار می‌خوانيد: قرآن تمام مراحل آفرينش و رشد جنين را با اصطلاحاتی به ظاهر ساده بيان كرده است، به گونه‌ای كه برای انسان‌های آن زمان نيز به آسانی قابل درك بود. اما با وجود اين، داده‌های قرآن درباره جنين آنچنان دقيق هستند كه گاهی به نظر می‌رسد فهم آن برای افرادی كه در قرن هفتم ميلادی زندگی می‌كرده‌اند ناممكن به نظر می‌رسيده است.

بر اساس اين تحقيق، اگر به خوبی در اين آيات نگريسته شود می‌توان فهميد اطلاعاتی كه قرآن ارايه داده از سطح فهم مردم آن زمان بسيار بالاتر بوده است به طوری كه دانش جنين‌شناسی تنها زمانی توانست برخی از داده‌های قرآنی را اثبات كه شيوه علمی مطالعه جنين را طی قرن اخير تغيير داد و در قرن بيستم، رشته جنين شناسی تجربی شكل گرفت كه جنين شناسی را از يك علم توصيفی به علمی تبديل كرد كه با دست‌يابی به فناوری‌های پيچيده و پيشرفته سلولی بتواند به فهم روشن‌تر در روند شكل‌گيری جنين بپردازد.

نويسنده در اين مقاله آورده است: برای ارايه نظر جامع و كامل قرآن درباره موضوع آفرينش و رشد جنين بايد آيات قرآن با چينش منطقی دسته‌بندی شود. در قرون اخير تا اواسط قرن گذشته، تمام تلاش و كوشش در گسترش تخصص‌ها، بسط سازمان يافته دانش و رشته‌های جديد خلاصه می‌شد. در حقيقت، گفتمان غالب در محيط‌های آموزشی علمی و دانشگاه‌ها بوده است.

به باور نويسنده، تفكر رشته‌ای (Disciplinary) رشته‌های گسترده دانش و فعاليت‌های رشته‌ای چنان بر فعاليت‌ها و فرآيندهای آموزشی و پژوهشی حكم فرما شده كه فقط رشته‌های علمی به عنوان ساختارهای منظم و سازمان يافته دانش تلقی می‌شدند كه حق داشتند به طور طبيعی پيرامون مجموعه‌ای مشخص از مسايل و موضوعات مرتبط با خود به شناسايی و فهم مسايل و ارايه چشم‌اندازهای مشخص بپردازند.

در اين نوشتار از پرداختن به مباحث بنيادی مبانی تعارض يا گفت‌وگوی علم و دين خودداری شده است، و روش برگزيده نيز تطبيق آيات قرآن و تفسير آ ن‌ها بر اساس داده‌های رشته‌های جنين‌شناسی، ژنتيك، زنان و زايمان نيست بلكه دو هدف عمده دارد.

نويسنده در بيان هدف اول می‌نويسد: اطلاع‌رسانی پيرامون آيات و ارايه فهم صحيح آيات جهت روشن گرديدن بسياری از ابهاماتی كه وجود دارد. در آيات قرآن، كلماتی‌ پيرامون موضوع جنين وجود دارد كه در بيشتر ترجمه‌ها يا تفاسير به معنای صحيح به كار گرفته نمی‌شود. با دقت در اين آيات معلوم می‌شود اين كلمات مفاهيم متفاوتی دارند كه هرگاه در مقام بررسی و تحقيق در محتوای اين كلمات برآييم مفهوم صحيح را می‌توان به خوبی از آن‌ها دريافت.

هدف دوم محقق شبهه زدايی بوده است؛ وی در اين‌باره می‌نويسد: شبهه‌زدايی از آيات قرآن كه با وجود نزول در 14 قرن گذشته نه تنها هيچ‌گونه تعارض بين آيات و داده‌های فعلی وجود ندارد، بلكه پژوهشگر ميان‌رشته‌ای بدون هرگونه تعصب مذهبی می‌تواند هماهنگی آيات با دستاوردهای فعلی دانش جنين‌شناسی را نيز تأييد كند.

نويسنده در اين تحقيق پس از بررسی‌های تطبيقی بين اسلام و پزشكی چنين نتيجه می‌گيرد: قرآن با عناوين متعددی به نقش مشترك عامل باروری در زن و مرد اشاره كرده است. مرد در باروری نقش ندارد، بلكه بخش اندكی از آن عامل باروری است. قرآن از آميخته شدن دو عامل باروری زن و مرد برای پيدايش جنين خبر داده است.

در بخش سير مراحل رشد و تكامل جنين تقسيم‌بندی‌های متعددی برای مراحل رشد و تكامل جنين مطرح شده است: تقسيم‌بندی جنين‌شناسی لانگمن: الف)مرحله رويان‌زايی (اندام زايی): فرآيندی كه از هنگام تشكيل رويان از يك سلول واحد تا هنگام شكل‌گيری اندام‌های بدوی كه تقريبا 8 هفته اول را شامل می‌شود. ب) مرحله جنينی: از 8 هفتگی تا هنگام تولد را در برمی‌گيرد كه در اين مرحله تمايز ادامه می‌يابد و جنين رشد كرده و وزنش اضافه می‌شود.

نويسنده در بخش تقسيم‌بندی مامايی و زنان و زايمان می‌نويسد: در اين رشته، دوران بارداری به سه واحد تقسيم شده كه هر كدام شامل سه ماه تقويمی می‌باشد: الف) تريمستر (سه ماهه) اول، ب) تريمستر دوم، ج) تريمستر سوم.

علت تقسيم‌بندی آن است كه مسائل مهم مامايی را می‌توان به آسانی بر اساس هر سه ماهه حاملگی تشخيص داد. به عنوان مثال، احتمال سقط خود به خود اصولا محدود به سه ماهه اول است در حالی كه احتمال بقای نوزاد پيش‌رس در حاملگی‌هايی كه به سه ماهگی سوم رسيده‌اند افزايش چشم‌گيری پيدا می‌كند.

محقق در تقسيم‌بندی قرآنی تقسيم‌بندی واضح قرآن بر پايه تمايز و شكل‌بندی جنين است كه با بيانی بسيار آسان، مراحلی را كه جنين طی می‌كند بيان كرده است. اين مراحل مختلف تكامل و رشد جنين دارای توصيف‌های علمی نيز می‌باشد كه بسيار قابل فهم و كاربردی است.

بايد توجه داشت كه حدود 14 قرن پيش كه قرآن می‌خواست موضوعی مانند پيدايش جنين و مراحل رشد و تكامل آن را به اطلاع انسان‌ها برساند بدون اين‌كه داده‌های تشريحی و فيزيولوژيكی در دسترس باشد كه به شرح و تفصيل اين مراحل بپردازد. برای فهماندن موضوع بايد از زبانی به ظاهر ساده و سازگار با ظرفيت درك شنوندگان استفاده می‌شد كه در عين حال از دقت لازم نيز برخوردار باشد تا در آينده خطايی در آن راه نداشته باشد.

نويسنده با رعايت اين نكات نتيجه می‌گيرد: آيات قرآن مراحل متعددی را برای رشد و تكامل جنين در نظر گرفته است: الف) مرحله نطفه ب) مرحله علق و علقه ج) مرحله مضغه د) مرحله اسكلت‌بندی ه) مرحله رويش بافت و مرحله تكميل ساختار جسمی و تشكيل ساختار مناسب ز) مرحله دميده شدن روح.

نگارنده در پايان مقاله آورده است: نكته ديگری كه بايد توجه داشت، آن است كه هر اندازه كه جنين‌شناسی پيشرفت كند تفسيرهای جديدی برای حقايق علمی كه قرآن بيان كرده است، آشكار می‌شود؛ زيرا بسياری از حقايق وجود دارد كه خداوند در قرآن بيان كرده است، ولی ما در حال حاضر به علت كاستی در داده‌های علمی خودمان نمی‌توانيم آن‌ها را درك كنيم. شايد در آينده پس از پيشرفت‌های علمی بشر و دستيابی به ابزار و وسايل بتوان آن حقايق را فهميد.

فصلنامه «پژوهش‌های ميان‌رشته‌ای قرآن كريم» با هدف حمايت از فعاليت‌های پژوهشی در زمينه قرآن‌، توسعه و ترويج مفاهيم قرآنی، توليد علم در حوزه‌های مختلف علوم قرآنی و ايجاد فرصتی برای تبادل آرا و انديشه‌های قرآن‌پژوهان منتشر می‌شود. محتوای اين فصل‌نامه در برگيرنده مقالات مرتبط با گرايش ميان‌رشته‌ای قرآن كريم است.