اقتصاد مقاومتی؛ انعطاف ساختار اقتصادی برای مقابله با اثرات مخرب تحریم

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدرضا یوسفی، عضو هیئت علمی دانشگاه مفید در گفت‌وگو با ایکنا از قم، در پاسخ به اینکه در ذهن عموم مردم اقتصاد مقاومتی به معنای خرید کالای ایرانی و تحریم کالاهای غیرایرانی است، آیا این تفسیر درستی از اقتصاد مقاومتی است، اظهار کرد: بعضی از مردم بر این باورند که اقتصاد مقاومتی یعنی خرید کالای ایرانی و تحریم کالای غیرایرانی که این برداشت دقیق و کامل نیست، از این جهت که ما برای تشریح اقتصاد مقاومتی به‌عنوان یک مفهوم به ابزارها و راهکارهایی نیاز داریم. 

 

وی ادامه داد: یکی از این راهکارها می‌تواند تقویت تولید ملی و حمایت از کالاهای داخلی باشد، اما نه به این معنا که به‌طور کلی کالاهای خارجی حذف شود، برخی از کالاهای داخلی از کیفیت بسیار پایینی برخوردار هستند یا دچار کمبودهایی هستند، بنابراین به ناچار باید کالای خارجی را وارد کنیم، همچنین برخی از کالاهای داخلی ویژگی‌هایی دارند که باعث فروپاشی اقتصاد می‌شوند، یعنی کالای مورد نظر جزو کالاهای استراتژیک نیست و می‌شود از نمونه خارجی مشابه آن به دور از تحریم‌ها استفاده کرد و منابعی که در خدمت تولید این محصول داخلی استفاده می‌شود را در مسیر مزیت نسبی منتقل کرد تا منافع بیشتری نصیب کشور شود. 

 

یوسفی افزود: بنابراین تنها خرید کالاهای داخلی و نخریدن کالاهای خارجی امری درست تلقی نمی‌شود، زیرا هدف خرید یا نخریدن کالا نیست، بلکه مقاومت ساختار اقتصادی کشور در برابر فشار تحریم‌هاست، درواقع ما باید به‌دنبال انعطاف ساختار اقتصادی خود باشیم، به‌گونه‌ای که تحریم‌ها اثر تخریب‌گر خود مانند کاهش رشد اقتصادی کشور، افزایش نرخ بیکاری و کاهش درآمدهای ارزی را نداشته باشند، همچنین آثار تورمی اقتصاد ناکارآمد در درآمد دولتی و کسری بودجه که در نهایت به سمت استقراض مستقیم یا غیرمستقیم از بانک مرکزی می‌رود نیز قابل مشاهده است، بنابراین ما به‌دنبال تاب‌آوری اقتصادی در برابر فشار یا شوک خارجی که در اثر تحریم یا حتی جنگ به‌وجود می‌آید، هستیم. 

 

 

وی در تعریف اقتصاد مقاومتی گفت: تفسیرهای متفاوتی برای اقتصاد مقاومتی بیان شده است که بسیاری از این تفسیرها غیرمستند، غیرعلمی و یا غیرقابل قبول هستند، به‌طور نمونه برخی اقتصاد مقاومتی را به معنای خودکفایی تعریف می‌کنند، درواقع یک اقتصاد محدودی را ترسیم می‌کنند و این نوع از اقتصاد مزیت نسبی خود را از دست می‌دهد، در این دیدگاه سطح رفاه جامعه کاهش پیدا می‌کند و امکان رشد مداوم برای این نوع اقتصاد وجود ندارد.

 

یوسفی تصریح کرد: اما اقتصاد مقاومتی یعنی مجموعه‌ای از سیاست‌ها، ساختارها و رفتارهایی که باعث تاب‌آوری و انعطاف اقتصاد در برابر شوک‌های خارجی مانند تحریم، جنگ یا نوسانات جهانی و یا حتی شوک‌های داخلی شود، به‌طور نمونه با ورود یک شوک، رشد اقتصادی از مثبت سه به منفی شش نرسد بلکه در یک دامنه محدودی دچار نوسانات شود. 

 

وی اضافه کرد: در اقتصاد مقاومتی کشور باید از لحاظ کالاهای استراتژیک کمترین وابستگی را به سایر کشورها داشته باشد، کالاهای استراتژیک شامل غذا، دارو، انرژی و حتی تکنولوژی نیز می‌شود و در بسیاری از کشورهای دنیا اگر جنگی رخ دهد؛ قحطی صورت می‌گیرد و قیمت‌ها به‌صورت نامتعارفی افزایش می‌یابد، این افزایش قیمت برای کشور ما نیز رخ داده است، اما از لحاظ کالاهای استراتژیک کمبودی نداریم. 

 

یوسفی بیان کرد: با گذشت بیش از دو ماه از جنگ تحمیلی سوم کمبودی در کشور دیده نمی‌شود، اما در بسیاری از کشورهایی که درگیر این جنگ نبودند، تورم و افزایش قیمت در کالاها به‌ویژه در بنزین دیده می‌شود که آثار جهانی جنگ تحمیلی سوم است، مردم ایران نیز با افزایش بی‌سابقه قیمت‌ها رو‌بهرو هستند که مسئولان باید برای این شرایط راهکاری ارائه دهند. 

 

 

وی افزود: جمهوری اسلامی ایران از لحاظ کالاهای استراتژیک تا حدود زیادی متکی به خود است و نکته بعدی تنوع‌بخشی در درآمدهاست، کشوری مانند ایران که تک‌محصولی است و عمده صادراتش نفتی است، مسلماً با وجود تحریم بیشتر از گذشته آسیب‌پذیر می‌شود که اوج این آسیب‌پذیری از سال 1397 همزمان با تحریم‌های ترامپ شروع شد که در آن زمان فروش نفت به حدود 300 هزار بشکه در روز رسید و این خیلی رقم پایینی بود. 

 

یوسفی ادامه داد: نتیجه تحریم‌ها و نقاط ضعف اقتصادی به کاهش درآمدهای ارزی کشور، کاهش رشد اقتصادی و تورم شدید می‌رسد، درواقع ما وارد پروسه رکود تورمی شدیم، در حالی‌که اگر اقتصاد کشور یک اقتصاد متنوعی بود و وابستگی مطلق به نفت نداشتیم، می‌توانستیم مدیریت بهتری در این شرایط داشته باشیم. نکته دیگر تنوع بازارهای صادرات است. 

 

وی تصریح کرد: اگر تکیه خود را در صادرات نفت معطوف به یک کشور مانند چین کنیم، ممکن است اتفاقی رخ دهد، مناسبات تغییر پیدا کند یا مانعی به‌وجود بیاید که در این شرایط ما دچار مشکل می‌شویم، بنابراین علاوه بر تنوع در صادرات محصولات باید تنوع در بازار صادرات نیز داشته باشیم که در این صورت اقتصاد کشور تاب‌آور خواهد بود، همچنین مدیریت منابع و بهره‌‌وری‌ها و تاب‌آوری در حوزه ساختارها از دیگر نکات مهم برای اقتصاد مقاومتی است. 

 

 

یوسفی در پاسخ به اینکه آیا اصطلاح اقتصاد مقاومتی یک اصطلاح جدید در میان ادبیات اقتصاد است، گفت: شاید در ایران این اصطلاح را به‌عنوان یک اصطلاح جدید به‌کار ببریم و یا خود کلمه‌ در ادبیات اقتصاد نیامده باشد، اما کلمات مشابهی مانند اقتصاد تاب‌آور، خوداتکایی اقتصادی و ایمنی اقتصادی در زبان انگلیسی وجود دارد، اما همین اصطلاحات نیز در کتاب‌های متعارف ذکر نشده، یعنی در کتاب‌های اقتصاد کلان یا اقتصاد خرد یا امثال آن، کمتر این اصطلاحات به‌کار برده شده است، بنابراین اصطلاح اقتصاد مقاومتی که برای ما جدید است در ادبیات اقتصاد بی‌معناست. 

 

وی در پاسخ به اینکه نقش مردم در شرایط اقتصادی جامعه امروز چیست، بیان کرد: با توجه به اینکه در یک شرایط جنگی قرار داریم، مسئله‌ توسعه اقتصادی آنچنان اهمیت ندارد، اما می‌توانیم در برابر تهاجم دشمن مقاومت کنیم و یکی از کارهایی که مردم در این مقطع می‌توانند انجام دهند، حمایت از تولید داخلی است؛ با وجود کمبودهای ارزی و سخت بودن واردات، مردم با تغییر الگوی مصرف و حمایت از تولید داخل که منجر به تقویت تولید ملی می‌شود، می‌توانند نقش بزرگی در این شرایط پیچیده اقتصادی داشته باشند.

 

یوسفی گفت: خانواده‌ها می‌توانند از طریق مهارت‌هایی که دارند، تولید‌کننده باشند، به‌طور نمونه صنایع دستی، فراوری‌های مواد غذایی و تولید پوشاک از جمله خود اشتغالی‌‌هایی است که فشار بیکاری را کاهش می‌دهد. مسئله مهم دیگر پرهیز از خریدهای هیجانی است، زیرا اثرات آن بر کل جامعه تأثیر می‌گذارد و باعث ایجاد تورم می‌شود، خرید هیجانی به‌واسطه ترس از نبود اجناس مهم اتفاق می‌افتد. به‌طور نمونه برخی در شرایط جنگی پول‌های خود را به‌صورت اسکناس از حساب خود برداشتند زیرا می‌ترسیدند سیستم بانکی دچار اختلال شود، اما به‌دنبال کاهش پول نقد در کشور مسائل دیگری به وقوع می‌پیوندد یا این پدیده برای مواد غذایی مانند کنسروها نیز رخ داد، بنابراین ما باید نسبت به مصارف خود هوشمندانه برخورد کنیم.