از قفسه‌های چوبی تا امواج دیجیتال

در روزگاری که سیلاب اطلاعات، ذهن و زمان آدمی را مشوش کرده است، کتاب همچنان با عنوان ژرف‌ترین و اصیل‌ترین ابزار انتقال معرفت، ایستاده است. با این حال، نسخه‌های جدید این معرفت‌نامه کهن، یعنی کتاب‌های صوتی و پادکست‌ها، معادلات دنیای نشر را دستخوش تغییراتی بنیادین کرده‌اند. ایران، با پیشینه‌ای کهن در ادب و خردورزی، اکنون در گذاری تاریخی از متن به صدا قرار گرفته است. 

کتابی که روزگاری در سکوت کتابخانه و میان قفسه‌های چوبی ورق می‌خورد، امروز می‌تواند در مسیر رفت‌وآمد، هنگام انجام امور خانه یا در فاصله میان مشغله‌های روزمره، به‌صورت امواج دیجیتال و از طریق هدفون و تلفن همراه شنیده شود، این تغییر برای برخی فرصتی است تا مطالعه را به زندگی پرمشغله خود بازگردانند و برای برخی دیگر، هنوز هیچ صدایی نمی‌تواند جای لمس کاغذ، ورق زدن صفحات و بازگشت دوباره به یک کتاب را بگیرد. در این میان، نقش ناشران متعهد و دانش‌بنیان، دوچندان اهمیت می‌یابد. 

مرکز نشر دفتر تبلیغات اسلامی، نه فقط یکی از سه ناشر بزرگ کشور، بلکه طلیعه‌دار نشر معارف ناب اسلامی و علوم انسانی بومی در ایران است. این مرکز با بیش از چهار دهه فعالیت پرفروغ، گنجینه‌ای عظیم از هفت هزار عنوان کتاب را در حوزه‌های تفسیر، فلسفه، کلام، اخلاق و علوم اجتماعی سامان داده و همواره پل ارتباطی مستحکمی میان حوزه و دانشگاه بوده است.

محمدباقر انصاری قائم‌مقام این مجموعه ارزشمند، از چهره‌های شاخص و دارای نگاه راهبردی در عرصه نشر با درک عمیق از تحولات دیجیتال و شناخت دقیق از نیازهای نسل امروز، بر این باور است که فصل جدیدی در صنعت نشر آغاز شده که در آن، «میراث مکتوب» با «زبان روز» و «فناوری نوین» پیوند خواهد خورد. از این‌رو، خبرنگار ایکنا از قم، به بهانه استقبال از کتاب‌های صوتی و پادکست‌ها، گفت‌وگویی صمیمانه با وی داشته‌ است تا افق‌های پیش روی نشر سنتی و دیجیتال را واکاوی کنیم؛ مشروح این گفت‌وگو در ادامه تقدیم مخاطبان می‌شود:

ایکنا- لطفا فواید و فرصت‌های کتاب صوتی و پادکست را بیان بفرمایید.

دنیای پرشتاب امروز، فرصت مطالعه را برای بسیاری محدود کرده است. اینجا بود که کتاب صوتی و پادکست به‌عنوان نجاتگرانی توانمند ظاهر شدند. فواید و فرصت‌های آن‌ها را می‌توان در چند محور اساسی خلاصه کرد.

اولین محور، دسترسی و انعطاف‌پذیری بی‌نظیر است. بزرگترین مزیت کتاب صوتی، «همراه‌داشتن» کتاب در همه جا و همه حال است. مخاطب می‌تواند حین رانندگی، پیاده‌روی، ورزش یا حتی انجام کارهای روزمره به کتاب گوش دهد. این ویژگی، کتاب را از قفسه بیرون آورده و به بخشی پویا از زندگی روزمره تبدیل می‌کند.

دومین محور، جذب مخاطبان جدید است. توجه داشته باشید بسیاری از افرادی که به دلایل مختلف مثل کمبود زمان یا مشکل در خواندن، سراغ کتاب نمی‌رفتند، حالا با کتاب صوتی آشنا شده‌اند. این قالب جدید، پنجره‌ای تازه به روی علاقه‌مندان به دانش و ادب گشوده است.

به اعتقاد بنده سومین محور، تجربه‌ای غنی و هنری است. کتاب صوتی تنها خواندن یک متن نیست؛ یک اثر هنری است. صدای یک گوینده حرفه‌ای، همراه با لحن و آهنگ مناسب، می‌تواند عمق احساسی یک داستان یا پیچیدگی‌های یک متن علمی را به شکلی زنده و تأثیرگذار منتقل کند که شاید خواندن چشمی به تنهایی قادر به آن نباشد.

و در پایان، بازاریابی و درآمدزایی دیگر فایده کتاب‌های صوتی است. بدون تعارف باید بگوییم کتاب صوتی بستری نوین برای بازاریابی و فروش است. پادکست‌های معرفی کتاب و گفت‌وگوهای تخصصی، می‌توانند به‌عنوان پیش‌زمینه‌ای برای جذب مخاطب به سمت نسخه‌های چاپی و صوتی عمل کنند و یک جریان درآمدی جدید برای ناشران ایجاد کنند.

ایکنا- لطفاً درخصوص چالش‌ها و مضرات احتمالی کتاب‌های صوتی و پادکست نیز بفرمایید.

در هر حال، در کنار این فرصت‌های طلایی، چالش‌هایی هم پیش روی ماست که نباید از آن‌ها غافل شد. از آن جمله باید به کیفیت در برابر کمیت اشاره کنم. با توجه به استقبال گسترده از کتاب‌های صوتی، این خطر وجود دارد که برخی ناشران برای پرکردن سریع سبد محصولات خود، از کیفیت تولید(از جمله انتخاب گوینده نامناسب، ویرایش ضعیف و ...) بکاهند. این موضوع می‌تواند به اعتماد مخاطب و جایگاه این قالب ارزشمند آسیب بزند.

مسئله بعدی، هزینه بالای تولید حرفه‌ای است. برخلاف تصور عموم، تولید یک کتاب صوتی باکیفیت، فرآیندی پرهزینه و تخصصی است. هزینه‌های مربوط به استودیو، صدابرداری، ویرایش و دستمزد گویندگان حرفه‌ای می‌تواند به مراتب بیشتر از هزینه‌های تولید یک کتاب چاپی باشد.

همچنین رقابت یا همکاری با کتاب مکتوب را هم باید در نظر بگیرید. نگرانی بزرگ این است که کتاب صوتی، جای کتاب چاپی را بگیرد و فروش آن را کاهش دهد. اما به نظر من، این دو قالب در حال همکاری با یکدیگرند، نه رقابت. هرکدام تجربه‌ای منحصر به‌فرد ارائه می‌دهند. کتاب چاپی با لمس کاغذ و حس پیشرفت در خواندن، تجربه‌ای عمیق و متمرکز است، در حالی‌که کتاب صوتی، انعطاف‌پذیری و همراهی را به ارمغان می‌آورد. بسیاری از مخاطبان از هر دو قالب به‌صورت همزمان استفاده می‌کنند.

ایکنا - پیش‌بینی شما از آینده کتاب‌های صوتی چیست؟

آینده کتاب‌های صوتی، روشن و امیدوارکننده است. بازار جهانی این محصول با رشدی خیره‌کننده و دورقمی، در حال گسترش است. پیش‌بینی می‌شود ارزش این بازار تا سال ۲۰۳۲ به بیش از ۳۵ میلیارد دلار برسد. این رشد مرهون چند عامل کلیدی است: یکی از این عوامل، نفوذ فناوری است. گسترش اینترنت پرسرعت، گوشی‌های هوشمند و دستگاه‌های پوشیدنی، گوش‌دادن به کتاب را به یک عادت همیشگی تبدیل کرده است. دومین عامل، شخصی‌سازی و تعامل است. باید توجه داشت هوش مصنوعی نقش بزرگی در آینده خواهد داشت؛ از تولید محتوا و انتخاب گوینده تا ارائه پیشنهادهای هوشمند براساس سلیقه مخاطب و البته به باور بنده مهم‌تر از همه، تنوع و نوآوری است. آینده از آنِ تولیدات باکیفیت و متنوع است. مخاطبان به‌دنبال روایت‌های جذاب، نمایش‌های صوتی تمام‌عیار و محتوای چندزبانه خواهند بود.

ایکنا - برنامه مجموعه نشر دفتر تبلیغات اسلامی در این زمینه چیست؟

نشر دفتر تبلیغات اسلامی با بیش از چهار دهه سابقه درخشان و با هدف تبیین خردمندانه وحی و ارزش‌های انقلاب اسلامی، همواره در تلاش بوده تا به‌روز، پاسخگوی نیازهای جامعه باشد. برنامه ما در حوزه کتاب‌های صوتی، طراحی و اجرای یک نقشه راه جدی و مدون است. در اولین گام، گسترش هدفمند تولید مدنظر است. با توجه به سرمایه عظیم علمی و ادبی مرکز نشر دفتر تبلیغات اسلامی که شامل بیش از هفت هزار عنوان کتاب در حوزه‌های تخصصی علوم انسانی و اسلامی است، در نظر داریم گنجینه‌ای غنی از کتاب‌های صوتی را تولید و عرضه کنیم. این کار با اولویت‌بندی آثار پرمخاطب و براساس نیازسنجی از جامعه دانشگاهی و حوزوی انجام می‌شود.

مسئله دیگر، تضمین کیفیت حرفه‌ای است. برای ما، کیفیت تولید از کمیت آن مهم‌تر است. به همین دلیل، برنامه داریم تا با بهترین گویندگان، صدابرداران و کارگردانان هنری کشور همکاری کنیم تا اثری ماندگار و در شأن نام و عنوان مرکز نشر دفتر تبلیغات اسلامی تولید شود.

همکاری با پلتفرم‌های معتبر هم جزو برنامه‌هاست. قصد داریم با پلتفرم‌های معتبر عرضه کتاب صوتی در ایران، همکاری‌های راهبردی را گسترش دهیم تا مخاطبان گرامی بتوانند به ساده‌ترین شکل ممکن به این آثار دسترسی پیدا کنند.

همچنین به حفظ هویت و غنی‌سازی محتوا نیز توجه داریم. مهم‌ترین اصل در این مسیر، حفظ اصالت و عمق محتوایی آثاری است که منتشر می‌کنیم. کتاب‌های صوتی بوستان کتاب، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و... پلی خواهند بود میان میراث گرانسنگ علوم اسلامی و انسانی با نسل جوان و پویای امروز.

ایکنا- در پایان اگر مطلبی مدنظر شماست که در سؤالات وجود نداشت، بفرمایید.

به‌عنوان سخن پایانی، باور من این است که کتاب صوتی، نه تهدیدی برای نشر سنتی، بلکه بال‌هایی برای پروازدادن اندیشه و معرفت به گوش‌های بیشتری از جامعه است. مرکز نشر دفتر تبلیغات اسلامی با تکیه بر سابقه و اعتبار خود، مصمم است به خواست خدا در این مسیر نوین، پیشگام و الگو باشد.

آیا کتاب صوتی در حال جایگزین شدن با کتاب چاپی است

اکنون پرسش دیگر این است که در این گذار از قفسه‌های چوبی تا امواج دیجیتال، آیا کتاب صوتی در حال جایگزین شدن با کتاب چاپی است یا تنها شکل تازه‌ای از کتاب‌خواندن را به زندگی انسان امروز افزوده است؟ از این‌رو در گفت‌وگویی مردمی بر آن شدیم تا به این پرسش، پاسخی صریح بدهیم.

الهام، خانه‌دار و دارای 3 فرزند به خبرنگار ایکنا گفت: من به پادکست‌ها و کتاب‌های صوتی علاقه دارم چون با شرایط زندگی من بیشتر هماهنگ است. ممکن است در طول روز مشغول آشپزی، نظافت خانه یا رسیدگی به فرزندم باشم و فرصت نداشته باشم یک گوشه بنشینم و کتاب چاپی بخوانم، اما وقتی کتاب صوتی گوش می‌دهم، می‌توانم همزمان کار‌های خانه را انجام بدهم و از محتوای یک کتاب هم استفاده کنم.

وی افزود: این شیوه باعث شده مطالعه برای من از یک کار زمان‌بر به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شود. شاید اگر کتاب صوتی نبود، فرصت مطالعه بسیاری از کتاب‌هایی را که دوست دارم، نداشتم، اما در حال حاضر احساس می‌کنم هم به کار‌های خانه و فرزندم رسیدگی کرده‌ام و هم اطلاعات عمومی‌ام افزایش پیدا کرده است، اگرچه گاهی اوقات ممکن است حین انجام کار حواسم از محتوای کتاب پرت شود و بخشی از آن را از دست بدهم، اما در مجموع برای من کتاب صوتی راهی است که بتوانم مطالعه را با مسئولیت‌های روزمره‌ام هماهنگ کنم.

مژده، دانشجوی ارشد رشته روانشناسی نیز به خبرنگار ایکنا گفت: به کتاب خواندن علاقه دارم، اما به‌دلیل درس‌ها و کتاب‌های تخصصی رشته‌ام، بیشتر زمان مطالعه‌ام صرف منابع دانشگاهی می‌شود و برای خواندن کتاب‌های غیردرسی فرصت چندانی ندارم. به همین دلیل در مسیر رفت‌وآمد به دانشگاه، بعضی کتاب‌ها و پادکست‌های صوتی را گوش می‌دهم و این شیوه برای استفاده از زمان‌های مرده بسیار خوب است.

وی افزود: کتاب صوتی برای من همیشه هم جای کتاب چاپی را نمی‌گیرد و یکی از مشکلاتم این است که گاهی در مسیر تمرکزم کم می‌شود و ممکن است بخشی از مطالب را درست متوجه نشوم، از طرف دیگر، وقتی کتاب چاپی می‌خوانم، اگر نکته مهمی ببینم می‌توانم زیر آن خط بکشم، هایلایت کنم یا در حاشیه کتاب یادداشت بنویسم. بعداً هم می‌توانم دوباره به همان صفحه برگردم. در کتاب صوتی این امکان برای من به آن شکل وجود ندارد و اگر نکته مهمی را بشنوم، ممکن است بعداً نتوانم دقیقاً به همان بخش برگردم. برای همین فکر می‌کنم کتاب صوتی برای زمان‌هایی که فرصت مطالعه نداریم خیلی کاربردی است، اما برای مطالعه عمیق، مخصوصاً در کتاب‌های تخصصی، هنوز کتاب چاپی برای من انتخاب بهتری است.

شیما، یک کتابفروش نیز به خبرنگار ایکنا گفت: من به‌دلیل شغلم هر روز با کتاب سروکار دارم و شاید به همین دلیل علاقه‌ام به کتاب چاپی بیشتر از کتاب صوتی باشد. برای من کتاب فقط محتوایی نیست که قرار است آن را دریافت کنم؛ خود کتاب، ورق زدن صفحات، دیدن جلد و حتی بوی کاغذ، بخشی از تجربه مطالعه است.

وی افزود: وقتی کتاب چاپی می‌خوانم، ارتباط بیشتری با آن برقرار می‌کنم. می‌توانم صفحه‌ای را که برایم جالب است علامت بزنم، نکته‌ای را هایلایت کنم یا در جایی از کتاب یادداشت بنویسم. بعد از مدتی که دوباره به سراغ کتاب می‌روم، همین علامت‌ها و یادداشت‌ها کمک می‌کنند مطالب مهم را سریع‌تر به خاطر بیاورم.

این کتابفروش بیان کرد: به نظرم کتاب صوتی می‌تواند برای کسانی که وقت محدودی دارند بسیار مفید باشد، اما نمی‌توانم بگویم همان احساس و تجربه‌ای را که از نشستن با یک کتاب چاپی و ورق زدن آن دارم، برای من ایجاد می‌کند. هنوز هم ترجیح می‌دهم بعضی کتاب‌ها را به همان شیوه سنتی بخوانم و با خود کتاب ارتباط داشته باشم. فکر می‌کنم با وجود تغییر فناوری، کتاب چاپی همچنان جای خودش را دارد و قرار نیست همه افراد به یک شکل مطالعه کنند.

کتاب دیگر الزاماً جایی میان قفسه کتابخانه یا روی میز مطالعه منتظر خواننده نمی‌ماند و گاهی در مسیر رفت‌وآمد، هنگام انجام کار‌های خانه یا حتی در فاصله میان دو فعالیت روزمره، با صدای گوینده به گوش می‌رسد. با این حال، همه مخاطبان با این تغییر همراه نشده‌اند. برای برخی، شنیدن کتاب فرصتی برای مطالعه در دل مشغله‌های روزمره است و برای برخی دیگر، لمس صفحات، هایلایت کردن جملات و بازگشت دوباره به یک صفحه، همچنان بخشی از لذت کتاب خواندن است. میان این دو تجربه، روایت مردم نشان می‌دهد که تغییر قالب کتاب، الزاماً به معنای تغییر یکسان در عادت مطالعه همه افراد نیست.