اصلاحات اقتصادی و کاهش فشار معیشتی؛ دو مسیری که دولت همزمان باید دنبال کند

در شرایطی که کشور با مجموعه‌ای از فشارهای اقتصادی، معیشتی، سیاسی و امنیتی مواجه است و تبعات شرایط جنگی نیز بر ابعاد مختلف زندگی مردم و اداره کشور اثر گذاشته است، بررسی عملکرد دولت چهاردهم و اولویت‌های پیش‌روی آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این میان، حفظ انسجام ملی، تقویت همکاری میان مسئولان و جریان‌های سیاسی و در عین حال، فراهم کردن زمینه برای نقدهای منصفانه و اصلاح‌گرایانه، از جمله الزامات عبور از شرایط موجود به شمار می‌رود.

از سوی دیگر، جریان‌های سیاسی و رسانه‌ها نیز در شرایط حساس کنونی مسئولیت مهمی در حفظ آرامش جامعه، تقویت امید و جلوگیری از تبدیل مشکلات واقعی مردم به ابزار رقابت‌های جناحی بر عهده دارند.

در همین راستا، محمدرضا باهنر، دبیرکل جامعه اسلامی مهندسین، در گفت‌وگویی با ایکنا به مناسبت هفته دولت به ارزیابی عملکرد دولت در یک سال گذشته، تشریح اولویت‌های دولت در شرایط جنگی، اهمیت «اتحاد مقدس» و ضرورت وحدت میان مسئولان و جریان‌های سیاسی، نحوه حمایت و نقد دولت، مسئولیت رسانه‌ها و جریان‌های سیاسی و همچنین مهم‌ترین مطالبه از دولت برای ادامه مسیر پرداخته است که در ادامه مشروح آن را می‌خوانیم.

ایکنا ـ با توجه به شرایط جنگی و فشارهای اقتصادی و سیاسی موجود، ارزیابی شما از عملکرد دولت در یک سال گذشته چیست و مهم‌ترین دستاورد دولت را در این شرایط چه می‌دانید؟

برای ارزیابی عملکرد دولت باید مجموعه شرایطی را که دولت در یک سال گذشته با آن مواجه بوده است، مورد توجه قرار دهیم. دولت در شرایطی کار خود را ادامه داده که کشور هم‌زمان با فشارهای اقتصادی، تحریم‌ها، مسائل منطقه‌ای و تهدیدهای خارجی مواجه بوده است. بنابراین نمی‌توان عملکرد دولت را بدون در نظر گرفتن این شرایط ارزیابی کرد.

البته این به معنای نادیده گرفتن ضعف‌ها و کاستی‌ها نیست. دولت باید پاسخگوی عملکرد خود باشد و هرجا که تصمیم یا سیاستی نیازمند اصلاح است، باید آن را بپذیرد و برای اصلاحش اقدام کند. با این حال، بخشی از مشکلات امروز کشور ریشه در سال‌های گذشته دارد و برخی مشکلات نیز در نتیجه شرایط جدید و فشارهای خارجی تشدید شده است.

به نظر من یکی از مهم‌ترین اقدامات دولت در این شرایط، حفظ روند اداره کشور و جلوگیری از تبدیل فشارهای بیرونی به بی‌ثباتی داخلی بوده است. در شرایط بحرانی، اینکه دستگاه اجرایی بتواند خدمات عمومی را ادامه دهد، نیازهای اساسی مردم را تأمین کند و اجازه ندهد فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی دچار اختلال جدی شود، اهمیت زیادی دارد.

البته دولت باید در ادامه مسیر به سمت افزایش کارآمدی حرکت کند. مردم در نهایت عملکرد دولت را با آثار آن در زندگی خود می‌سنجند. بنابراین موضوعاتی مانند کنترل تورم، ثبات بازار، حفظ قدرت خرید مردم، حمایت از تولید و ایجاد زمینه برای سرمایه‌گذاری باید با جدیت بیشتری دنبال شود.

ایکنا ـ دولت در ادامه مسیر، به‌ویژه در شرایط جنگی، باید چه اولویت‌هایی را در حوزه اقتصاد، معیشت، امنیت و سیاست خارجی دنبال کند؟

در شرایط جنگی، نخستین اولویت دولت حفظ امنیت و ثبات کشور است، اما امنیت را نباید صرفاً در حوزه نظامی تعریف کرد. امنیت اقتصادی و معیشتی نیز بخشی از امنیت ملی است. اگر مردم نسبت به تأمین نیازهای اولیه خود نگرانی داشته باشند یا بازارها دچار بی‌ثباتی شوند، این مسائل می‌تواند آثار اجتماعی و امنیتی نیز ایجاد کند.

بنابراین دولت باید یک برنامه جامع برای مدیریت شرایط داشته باشد. در حوزه معیشت، تأمین کالاهای اساسی، جلوگیری از افزایش بی‌ضابطه قیمت‌ها و حمایت هدفمند از اقشار آسیب‌پذیر باید در اولویت باشد. منابع کشور محدود است و به همین دلیل حمایت‌ها باید به گونه‌ای طراحی شود که بیشترین اثر را بر زندگی اقشار نیازمند داشته باشد.

در حوزه اقتصاد نیز تولید باید مورد توجه جدی قرار گیرد. در شرایطی که کشور با فشارهای خارجی مواجه است، نباید اجازه دهیم تولید داخلی آسیب ببیند. تولیدکننده نیازمند ثبات در مقررات، دسترسی به منابع مالی و امکان برنامه‌ریزی است. اگر تولید تقویت شود، اشتغال و درآمد نیز افزایش پیدا می‌کند و بخشی از فشارهای معیشتی کاهش خواهد یافت.

در کنار این اقدامات فوری، دولت باید اصلاحات ساختاری را نیز دنبال کند. ناترازی انرژی، مشکلات نظام بانکی، کسری بودجه، مسائل صندوق‌های بازنشستگی و موانع سرمایه‌گذاری از جمله موضوعاتی هستند که نمی‌توان آنها را برای مدت طولانی به تعویق انداخت. البته این اصلاحات باید با برنامه‌ریزی و به‌گونه‌ای انجام شود که فشار مضاعفی بر مردم وارد نکند.

در سیاست خارجی نیز استفاده از ظرفیت دیپلماسی اهمیت زیادی دارد. باید با حفظ اصول و منافع ملی، روابط اقتصادی و سیاسی با کشورهای مختلف، به‌ویژه همسایگان و کشورهای منطقه، توسعه پیدا کند و از همه ظرفیت‌های موجود برای کاهش فشارهای اقتصادی و افزایش قدرت چانه‌زنی کشور استفاده شود.

ایکنا ـ با توجه به تأکید رهبر معظم انقلاب بر «اتحاد مقدس» در شرایط کنونی، وحدت میان مسئولان و جریان‌های سیاسی چه نقشی در عبور کشور از مشکلات و تهدیدهای موجود دارد؟

وحدت و انسجام ملی در شرایطی که کشور با تهدید خارجی مواجه است، یک ضرورت اساسی است. ممکن است جریان‌های سیاسی در بسیاری از مسائل اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی با یکدیگر اختلاف نظر داشته باشند و این موضوع طبیعی است، اما در مسائل مربوط به منافع ملی، امنیت کشور، استقلال و تمامیت ارضی باید یک اتفاق نظر و هماهنگی وجود داشته باشد.

اختلاف‌نظر سیاسی به خودی خود مشکلی ایجاد نمی‌کند و حتی می‌تواند موجب پویایی فضای سیاسی و اصلاح تصمیمات شود. مسئله زمانی ایجاد می‌شود که اختلافات سیاسی از چارچوب منطقی خارج شده و به تخریب یکدیگر یا ایجاد شکاف در جامعه منجر شود.

امروز باید توجه داشته باشیم که دشمنان کشور از هر شکافی برای ایجاد اختلاف و تضعیف انسجام داخلی استفاده می‌کنند. بنابراین مسئولان و جریان‌های سیاسی باید مراقب باشند که اختلافات داخلی به نقطه‌ای نرسد که منافع ملی تحت تأثیر قرار گیرد.

«اتحاد مقدس» به این معنا نیست که همه افراد و جریان‌ها یکسان فکر کنند. ممکن است در روش‌ها اختلاف داشته باشیم، اما باید در اصول و مسائل اساسی کشور به یک نقطه مشترک برسیم. اگر این اتفاق بیفتد، کشور در برابر فشارهای خارجی قدرت بیشتری خواهد داشت.

همچنین مسئولان باید در گفتار و رفتار خود الگوی وحدت باشند. مردم وقتی ببینند مسئولان در مسائل اساسی با یکدیگر هماهنگ هستند، اعتماد و آرامش بیشتری پیدا می‌کنند و این سرمایه اجتماعی در شرایط بحرانی بسیار مهم است.

ایکنا ـ به نظر شما حمایت از دولت در چنین شرایطی باید چگونه باشد و مرز میان حمایت از دولت و نقد عملکرد آن کجاست؟

حمایت از دولت در شرایط فعلی لازم است، اما حمایت نباید به معنای تعطیل کردن نقد باشد. دولت برای موفقیت به حمایت سیاسی و اجتماعی نیاز دارد، اما در کنار آن باید از نقد کارشناسی و منصفانه نیز استقبال کند. هیچ دولتی نمی‌تواند ادعا کند که در تمام تصمیمات خود بدون خطا بوده است.

به اعتقاد من حمایت و نقد دو موضوع متضاد نیستند. ممکن است ما از اصل فعالیت دولت و برخی اقدامات آن حمایت کنیم، اما نسبت به یک تصمیم مشخص اقتصادی یا مدیریتی انتقاد داشته باشیم. این نوع نقد نه‌تنها ضد دولت نیست، بلکه می‌تواند به اصلاح عملکرد دولت کمک کند.

مرز میان حمایت و نقد را باید منافع ملی و انصاف تعیین کند. نقدی که برای اصلاح یک تصمیم، کاهش هزینه‌ها یا افزایش کارآمدی مطرح می‌شود، مفید است. اما اگر نقد با هدف تخریب شخصیت افراد، ایجاد ناامیدی یا کسب امتیاز سیاسی مطرح شود، به نفع کشور نیست.

از سوی دیگر، دولت نیز باید ظرفیت شنیدن نقد را افزایش دهد. اگر دولت بتواند نقدهای کارشناسی را بشنود و در موارد لازم از آنها استفاده کند، هم تصمیماتش بهتر می‌شود و هم اعتماد جامعه افزایش پیدا می‌کند.

ایکنا ـ در شرایطی که کشور با تهدیدهای خارجی و فشارهای اقتصادی مواجه است، منتقدان دولت چگونه می‌توانند نقدهای خود را به شکلی منصفانه و در راستای اصلاح امور مطرح کنند؟

نقد منصفانه باید مبتنی بر اطلاعات دقیق و واقعیت‌های موجود باشد. نمی‌توان بر اساس شایعات یا اطلاعات ناقص درباره عملکرد دولت قضاوت کرد. منتقد باید ابتدا مسئله را به‌درستی شناسایی کند و سپس درباره راهکار آن صحبت کند.

یکی از مشکلات فضای سیاسی این است که گاهی نقدها صرفاً جنبه سلبی پیدا می‌کنند. یعنی گفته می‌شود فلان اقدام دولت اشتباه است، اما مشخص نمی‌شود راه درست چیست. نقد مؤثر باید همراه با پیشنهاد باشد. اگر کسی معتقد است یک سیاست اقتصادی اشتباه است، باید توضیح دهد چه سیاستی را جایگزین آن می‌کند و هزینه‌ها و پیامدهای آن چیست.

از سوی دیگر، باید میان مشکلات ساختاری و عملکرد دولت تفاوت قائل شد. بسیاری از مشکلات اقتصادی کشور در طول سال‌ها ایجاد شده و دولت فعلی همه آنها را ایجاد نکرده است. البته این مسئله مسئولیت دولت را از بین نمی‌برد و دولت باید برای حل مشکلات موجود برنامه داشته باشد، اما منتقد نیز باید واقع‌بین باشد.

در شرایط فعلی، نقد باید به گونه‌ای باشد که به اصلاح امور کمک کند. اگر نقد موجب شود دولت یک سیاست اشتباه را اصلاح کند، به نفع کشور است؛ اما اگر صرفاً موجب تخریب اعتماد عمومی و ایجاد ناامیدی شود، نتیجه مطلوبی نخواهد داشت.

ایکنا ـ یکی از چالش‌های دولت، مدیریت هم‌زمان مسائل اقتصادی، معیشتی و تبعات جنگ است. دولت چگونه باید میان اقدامات فوری برای کنترل فشار معیشتی و اصلاحات بلندمدت اقتصادی تعادل ایجاد کند؟

دولت باید این دو مسیر را هم‌زمان دنبال کند. نمی‌توان مشکلات فوری مردم را نادیده گرفت و گفت اصلاحات اقتصادی زمان‌بر است. مردم امروز با هزینه‌های زندگی مواجه هستند و دولت باید برای کاهش فشار معیشتی اقدامات فوری انجام دهد.

از طرف دیگر، اگر دولت فقط به اقدامات کوتاه‌مدت و مسکن‌های اقتصادی اکتفا کند، مشکلات ساختاری باقی خواهند ماند. بنابراین در کنار حمایت از اقشار آسیب‌پذیر، دولت باید اصلاحات اقتصادی را نیز دنبال کند.

در کوتاه‌مدت، تأمین کالاهای اساسی، حمایت هدفمند از خانوارهای کم‌درآمد، کنترل بازار و جلوگیری از افزایش‌های غیرمنطقی قیمت‌ها اهمیت دارد. البته باید مراقب بود که این حمایت‌ها موجب افزایش کسری بودجه و تورم نشود.

در بلندمدت نیز اصلاح نظام بودجه، کاهش وابستگی بودجه به درآمدهای ناپایدار، اصلاح نظام بانکی، بهبود فضای کسب‌وکار، رفع موانع تولید، حل ناترازی انرژی و تقویت سرمایه‌گذاری باید در دستور کار قرار گیرد.

به نظرم دولت باید برای مردم روشن کند که کدام اقدامات برای عبور از شرایط فعلی و کدام اقدامات برای اصلاحات بلندمدت انجام می‌شود. اگر مردم بدانند دولت برنامه مشخصی دارد و اقدامات کوتاه‌مدت در خدمت یک برنامه بلندمدت قرار گرفته‌اند، همراهی بیشتری خواهند داشت.

ایکنا ـ به نظر شما جریان‌های سیاسی و رسانه‌ها در شرایط کنونی چه مسئولیتی در قبال حفظ آرامش جامعه دارند و چگونه می‌توان از تبدیل مشکلات واقعی مردم به ابزار رقابت‌های سیاسی جلوگیری کرد؟

رسانه‌ها و جریان‌های سیاسی در شرایط فعلی مسئولیت بسیار سنگینی دارند. رسانه وظیفه دارد مشکلات جامعه را مطرح کند و صدای مردم باشد. نباید تصور کنیم که برای حفظ آرامش جامعه باید مشکلات را پنهان کرد. اتفاقاً بیان درست و دقیق مشکلات می‌تواند به اصلاح امور کمک کند.

اما میان بیان واقعیت و ایجاد التهاب تفاوت وجود دارد. رسانه باید اخبار را دقیق و مستند منتشر کند و از انتشار شایعات و مطالبی که ممکن است موجب تشدید نگرانی مردم شود، پرهیز کند. رسانه می‌تواند هم مطالبه‌گر باشد و هم به آرامش جامعه کمک کند.

جریان‌های سیاسی نیز باید منافع ملی را بر منافع جناحی مقدم بدانند. رقابت سیاسی یک امر طبیعی است، اما نباید مشکلات مردم به ابزار تسویه‌حساب سیاسی تبدیل شود. وقتی مردم با گرانی، مشکلات اشتغال، مسکن و مسائل اقتصادی مواجه هستند، انتظار دارند جریان‌های سیاسی راهکار ارائه کنند، نه اینکه صرفاً از مشکلات برای حمله به رقیب استفاده کنند.

اگر همه مسائل به رقابت سیاسی تقلیل پیدا کند، در نهایت اعتماد عمومی آسیب می‌بیند. جریان‌های سیاسی باید نقد کنند، مطالبه داشته باشند و حتی با جدیت با دولت مخالفت کنند، اما این مخالفت باید در چارچوب منافع کشور و همراه با ارائه راهکار باشد.

ایکنا ـ اگر بخواهید یک مطالبه مشخص از دولت برای ادامه مسیر داشته باشید، مهم‌ترین اولویت شما چیست و دولت باید در هفته دولت چه وعده‌ای را به مردم بدهد که قابلیت تحقق داشته باشد؟

مهم‌ترین مطالبه من از دولت این است که در حوزه اقتصادی و معیشتی، برنامه‌ای مشخص، قابل سنجش و زمان‌بندی‌شده ارائه کند. مردم امروز بیش از هر چیز به ثبات و پیش‌بینی‌پذیری نیاز دارند. خانواده‌ها باید بتوانند برای زندگی خود برنامه‌ریزی کنند و تولیدکنندگان نیز باید بدانند در ماه‌های آینده با چه شرایطی مواجه خواهند بود.

دولت نباید تعداد زیادی وعده مطرح کند که اجرای همه آنها امکان‌پذیر نباشد. بهتر است چند هدف اصلی و مهم را انتخاب کند و برای هر کدام برنامه، منابع، زمان‌بندی و مسئول مشخص داشته باشد. وقتی مردم نتیجه اقدامات را ببینند، اعتمادشان نیز افزایش پیدا می‌کند.

به نظرم در هفته دولت، بهترین کار این است که دولت در کنار ارائه گزارش عملکرد، چند وعده مشخص و قابل تحقق به مردم بدهد. این وعده‌ها باید از پشتوانه کارشناسی و مالی برخوردار باشند و مردم بتوانند در یک بازه زمانی مشخص نتیجه آنها را مشاهده کنند.

مهم‌ترین سرمایه دولت، اعتماد مردم است و این اعتماد با شعار و وعده‌های بزرگ ایجاد نمی‌شود. اعتماد زمانی شکل می‌گیرد که دولت وعده‌ای روشن بدهد، برای تحقق آن برنامه داشته باشد و در نهایت بتواند درباره میزان تحقق وعده خود به مردم گزارش دهد.

اگر دولت بتواند در حوزه معیشت، تولید و ثبات اقتصادی چند اقدام ملموس انجام دهد، حتی اگر این اقدامات محدود باشند اما نتیجه واقعی داشته باشند، آثار آن در افزایش امید و اعتماد جامعه بسیار بیشتر از مجموعه‌ای از وعده‌های بزرگ و غیرقابل تحقق خواهد بود.