فرهنگ وحدت؛ میراثی که از خانواده به جامعه می‌رسد

در تعریف کلمه وحدت می‌توان گفت وحدت به معنی اتحاد بین چند گروه با دیدگاه‌های متفاوت است، وحدت به معنای تشابه فکری و اعتقادی نیست، در عین اختلاف نظر می‌توان وحدت داشت. وحدت یعنی پرهیز کردن از درگیری، دعوا و جنگ یعنی در برابر دشمن یکی بودن و طرد نکردن افرادی که با شما هم فکر و هم‌عقیده نیستند.

جامعه‌ای پایدار و رو به رشد، بر پایه وحدت و انسجام بنا شده است. این انسجام، در وهله اول از خانه‌ها و مدارس آغاز می‌شود و در نهایت به سطح ملی و جهانی می‌رسد. آموزش مفاهیم وحدت به کودکان و نوجوانان، یعنی تضمین آینده‌ای که در آن تفاوت‌های مذهبی، فرهنگی و قومیتی نه تنها چالش محسوب نمی‌شوند، بلکه به عنوان یک فرصت برای غنای فرهنگی شناخته می‌شوند.

در همین راستا خبرنگار ایکنا به گفتگو با حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی دانشمند پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و نویسنده کتاب‌های دینی برای کودکان به مناسبت هفته وحدت پرداخت که مشروح این گفتگو را در ادامه می‌خوانیم:

ایکنا - مفهوم وحدت از دیدگاه قرآن کریم چیست؟

وحدت پیش از آنکه یک طرح عملی باشد، یک نظریه فکری و نوعی بینش عمیق است. رسیدن به آن، نیازمند تفکری ریشه‌دار است که قرآن کریم به زیبایی آن را ترسیم کرده است. این اندیشه را می‌توان در چند محور اساسی خلاصه کرد. نخست چنگ زدن به ریسمان الهی(حبل‌الله) است.

قرآن می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید.»(سوره آل عمران/ آیه ۱۰۳) هرچند که مصداق دقیق این «ریسمان الهی» محل بحث است، اما نکته کلیدی آن است که این رشته به خداوند اضافه شده است؛ یعنی خود خداوند طالب این اتحاد است و مؤمنان را به تمسک به آن فرمان داده است.

تمرکز بر نقاط اشتراک نیز باید مورد توجه قرار گیرد. اگر اختلافی در کار نبود، دعوت به وحدت معنایی نداشت. قرآن به زیبایی جایگاه این دعوت را ترسیم می‌کند؛ جایی که اختلافات، انسان‌ها را به لبه پرتگاه آتش نمی‌کشاند: «عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ». راهکار عملی برای نجات از این پرتگاه، اتکا بر نقاط اشتراک و توافق‌های مشترک است.

قرآن به پیامبر(ص) فرمان می‌دهد که به اهل کتاب بگوید: «تَعَالَوْا إِلَی کَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ؛ بیایید حول سخنی که میان ما و شما یکسان است، متحد شویم.»(سوره آل عمران/آیه ۶۴)  سخنی که محور آن توحید و پرهیز از شرک است. البته باید توجه داشت که آن گروه از یهود که قرآن آنان را «اَشَدُّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا» معرفی می‌کند، از دایره این دعوت مشترک خارج هستند.

حفظ باورها در کنار گفت‌وگوی صمیمانه نیز باید مورد توجه قرار گیرد. دعوت به وحدت هرگز به معنای چشم‌پوشی از باورهای قلبی چه در میان شیعه و سنی و چه میان مسلمانان و اهل کتاب نیست. پیروان هر دین و مذهب می‌توانند ضمن طواف حول کعبه مشترک وحدت، درباره نقاط اختلاف در فضایی محترمانه و دوستانه به بحث و تبادل نظر بپردازند.

یک الگوی عملی ارزشمند در این زمینه، کتاب ارزشمند «المراجعات» است. این کتاب مجموعه نامه‌هایی است که میان دو عالم بزرگوار، علامه سید عبدالحسین شرف‌الدین از علمای شیعه لبنان و شیخ سلیم مصری از علمای اهل سنت مصر، در خصوص مسائل اختلافی رد و بدل شده است. این اثر که به فارسی نیز ترجمه شده، نشان می‌دهد که چگونه می‌توان ضمن حفظ اصول اعتقادی، در فضایی منطقی و اخلاقی به گفت‌وگو نشست و به نقاط مشترک نزدیک‌تر شد.

ایکنا - گام‌های عملی در آموزش وحدت به کودکان و نوجوانان چیست؟

پس از آشنایی با نگاه قرآنی به مقوله وحدت، اکنون به مرحله عملیاتی‌سازی این مفهوم برای نسل نوپا می‌رسیم؛ پرسش اساسی این است که چگونه می‌توان روحیه وحدت‌پذیری را در کودکان و نوجوانان پرورش داد.

خانواده؛ نخستین بستر آموزش وحدت به کودکان و نوجوانان است. آموزش وحدت، پیش از هر نهاد اجتماعی، از کانون خانواده آغاز می‌شود. کودکان با چشم و گوشی همچون دوربین‌های حساس، رفتار والدین را در مواجهه با اختلاف‌نظرها رصد می‌کنند.

هنگامی که پدر و مادر درباره مسئله‌ای اختلاف پیدا می‌کنند، فرزندان دقیقاً می‌نگرند که آنان چگونه این اختلاف را مدیریت می‌کنند؛ آیا به سراغ نقاط مشترک می‌روند؟ آیا گفت‌وگو را در فضایی سالم و محترمانه پیش می‌برند؟ این مشاهده روزمره، مهمترین درس عملی وحدت برای کودک است.

یکی از ریشه‌های اصلی تشتت در خانواده و سرایت آن به فرزندان، اصرار هر یک از والدین بر حرف من یا حرف تو است. اما اگر پدر و مادر به جای این دوگانه، به حرف خدا مراجعه کنند و به همان «کلمه سوا»(سخن مشترک) قرآنی بازگردند، اختلاف حل می‌شود و الگویی ارزشمند از وفاق در برابر چشم کودکان نقش می‌بندد.

تمثیل یکی دیگر از ابزارهای کارآمد برای انتقال مفهوم وحدت است‌. یکی از شیوه‌های مؤثر قرآن در آموزش مفاهیم عمیق، استفاده از تمثیل است؛ روشی که برای کودکان نیز بسیار جذاب و گویا می‌باشد. در اینجا تمثیلی زیبا را مرور می‌کنیم. اگر بخواهیم هندوانه‌ای را روی ترازو بگذاریم و هر یک از دو دست(راست و چپ) به دیگری بگوید: «من کاری ندارم، تو این کار را بکن»، هرگز باری از زمین بلند نمی‌شود. اما به محض اینکه هر دو دست، داوری را به عقل بسپارند، مغز فرمان می‌دهد و در یک لحظه، هر دو دست بدون آنکه خود بدانند، هماهنگ شده و بار را به مقصد می‌رسانند.

این تمثیل به‌خوبی نشان می‌دهد که اگر دست چپ و راست هر دو تابع عقل و فرمانی برتر شوند، اتحاد به دست می‌آید و کار به سرانجام می‌رسد.

تجمعات عبادی نیز عامل وحدت در اسلام محسوب می‌شود. در تفسیر نمونه، نکته جالبی درباره سه گونه گردهمایی مسلمانان اعم از شیعه و سنی مطرح شده است که هر یک می‌تواند زمینه‌ساز آموزش وحدت به کودکان باشد. یکی تجمع روزانه که شامل نماز جماعت است. قرآن کریم می‌فرماید: «وَارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ؛ با رکوع‌کنندگان رکوع کنید.» گرچه نمازگزار در نماز فردی نیز رکوع می‌کند، اما این آیه بر نماز جمعی و هماهنگی با جماعت تأکید دارد. مسلمانان در هر شبانه‌روز، در چند نوبت نماز گرد هم می‌آیند و این خود یک سمینار روزانه عملی برای وحدت است.

شایان توجه است که قرآن می‌فرماید: «خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ زینت خود را هنگام رفتن به مسجد برگیرید»(سوره اعراف/ آیه ۳۱) و نیز «الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا؛ مال و فرزندان، زینت زندگی دنیا هستند.»(سوره کهف/آیه۴۶)

با پیوند این دو آیه، درمی‌یابیم که فرزندان نیز بخشی از زینت ما هستند و باید آن‌ها را متناسب با سن و توانشان و با رعایت تربیت تدریجی به مسجد ببریم تا از کودکی در این گردهمایی روزانه شرکت کنند و روحیه جمع‌گرایی و همدلی را بیاموزند.

تجمع هفتگی شامل نماز جمعه می‌شود. قرآن در سوره جمعه می‌فرماید: «إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِکْرِ اللَّهِ؛ هنگامی که برای نماز روز جمعه ندا داده میشود، به سوی ذکر خدا بشتابید.» این گردهمایی هفتگی، فرصتی دیگر برای تمرین وحدت و انسجام در سطحی گسترده‌تر است.

تجمع سالانه شامل حج می‌شود، حج بزرگترین سمینار سالانه مسلمانان است که در آن مؤمنان از سراسر جهان در کنار بیت‌الله الحرام گرد می‌آیند و حول کعبه طواف می‌کنند. خداوند می‌فرماید: «وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا حج بیت‌الله بر کسانی که توانایی دارند، واجب است.»(سوره آل عمران/ آیه ۹۷)

این اجتماع عظیم، عالی‌ترین جلوه‌گاه وحدت عملی امت اسلامی است و حتی حضور حداقل یکبار در عمر در آن، می‌تواند تأثیر عمیقی بر درک مشترکات دینی داشته باشد.

به این ترتیب، آموزش وحدت به کودکان از خانواده آغاز، با تمثیل و گفت‌وگوی محترمانه تقویت می‌شود و در سایه مشارکت در تجمعات عبادی روزانه، هفتگی و سالانه به تدریج در ضمیر آنان نهادینه می‌شود.

نمادهای ارزشمندی برای وحدت وجود دارد. اربعین، که خود جلوه‌گاه اتحاد مسلمانان از هر مذهب و کشور و حتی همگرایی پیروان ادیانی همچون مسیحیت با این آیین عظیم است، به‌درستی نماد همبستگی به شمار می‌رود. همچنین تاسوعا و عاشورا، نیمه‌شعبان و هفته وحدت نیز هر یک می‌توانند تجلی‌گاه این همدلی و یکپارچگی باشند.