تضعیف نمادهای هویتی در تولیدات رسانهای دینی
به قلم رضا عبدی، فعال قرآنی و فرهنگی
در شرایطی که جامعه ایران اسلامی بهطور جدی در معرض جنگ نرم فرهنگی و تلاشهای هدفمند برای عادیسازی حذف حجاب و تضعیف نشانههای هویتی زن مسلمان قرار دارد، انتظار از گروههای مذهبی، قرآنی و اثرگذار رسانهای، دقت مضاعف در حفظ مرزهای هویتی و فرهنگی در تمامی لایههای تولید اثر است.
گروههای تواشیح و همخوانی قرآنی، بهویژه خواهران حافظ و قاری قرآن، صرفاً تولیدکننده یک اثر هنری نیستند؛ بلکه در جایگاه «الگوساز فرهنگی» قرار دارند و آثارشان در سطح جامعه، بهخصوص در میان نسل نوجوان و جوان، بازتاب تربیتی و رفتاری دارد. از این رو، کوچکترین عناصر بصری در آثار آنان نیز حامل پیام است و نمیتوان آن را امری حاشیهای تلقی کرد.
در اثر اخیر (اجرای همخوانی و تواشیح بانوان که به تازگی در فضای مجازی منتشر شده است) که با وجود رعایت اصل حجاب، از نمادهای آشکار هویت پوشش اسلامی زن ایرانی همچون چادر استفاده نشده و در مقابل، صحنهآرایی بهگونهای طراحی شده که حتی ابزار موسیقایی و نمایشهای تصویری در آن برجسته شده است، این نگرانی جدی وجود دارد که پیام نهایی اثر دچار نوعی دوگانگی و انحراف از هویت مطلوب رسانه دینی شود.
این در حالی است که قرآن کریم اصل «حفظ حیا و پوشش» را بهعنوان یک قاعده رفتاری برای جامعه مؤمنان مطرح میکند. خداوند متعال در سوره نور میفرماید: «قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ …» (نور/30)
و در ادامه برای زنان مؤمن نیز میفرماید: «وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ» (نور/31)
این آیه شریفه بهصراحت بر اصل «پوشاندن زینت و رعایت حریم پوشش» تأکید دارد؛ اصلی که در فرهنگ ایرانی-اسلامی، در قالب چادر بهعنوان حجاب برتر و نماد کاملتر عفاف تجلی یافته است.
همچنین قرآن کریم نسبت به تأثیر رفتار و ظاهر در جامعه مؤمنان هشدار میدهد و میفرماید: «إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ» (نور/19)
که نشان میدهد فضای عمومی و رسانهای، عرصه بیتفاوتی نسبت به پیامهای ظاهری و فرهنگی نیست.
از سوی دیگر، رهبر شهید انقلاب نیز بارها تأکید کردهاند که چادر «حجاب برتر» و «نماد ملی زن ایرانی مسلمان» است و عرصه هنر و رسانه باید در جهت تقویت این هویت حرکت کند، نه کاهش یا حذف تدریجی نشانههای آن. بیتوجهی به این اصل، حتی در قالب آثار مذهبی، میتواند ناخواسته در مسیر همان پروژهای قرار گیرد که هدف آن کمرنگسازی تدریجی نمادهای عفاف در فضای عمومی است.
بنابراین، انتظار حداقلی از مجموعههای قرآنی و مذهبی آن است که در طراحی بصری آثار خود، نسبت به پیامهای پنهان تصویر و اثرگذاری اجتماعی آن حساسیت جدی داشته باشند. حذف یا کمرنگسازی نمادهایی مانند چادر، هرچند در ظاهر ممکن است یک انتخاب هنری تلقی شود، اما در سطح کلان فرهنگی میتواند به تغییر تدریجی ذائقه و الگوی پوشش در جامعه منجر گردد؛ امری که با مأموریت فرهنگی این گروهها در تعارض آشکار است.
در نهایت باید تصریح کرد: آثار دینی زمانی اثرگذار و جریانساز خواهند بود که میان محتوا، پیام و نشانههای بصری آنها هماهنگی کامل وجود داشته باشد؛ در غیر این صورت، اثر هرچقدر هم که از نظر فنی قوی باشد، در انتقال پیام هویتی دچار ضعف جدی خواهد شد.
انتهای پیام
