راه برونرفت از روایتهای شعاری درباره پیامبر(ص) در عرصههای هنری
یک کارگردان تئاتر، با انتقاد از روایتهای صرفاً شعاری و مستقیم درباره شخصیت پیامبر اکرم(ص) در آثار نمایشی، تأکید کرد که هنر دینی زمانی موفق است که مفاهیم بزرگ مانند رحمت، اخلاق و عدالت را در دل موقعیتهای عینی و داستانی درگیرکننده به مخاطب نشان دهد، نه اینکه صرفاً با دیالوگهای خطابی و تکراری به بیان آنها بپردازد.
امیراحمد رحمتی، کارگردان تئاتر در گفتوگو با ایکنا با بیان اینکه شخصیت پیامبر اکرم(ص) آنقدر گسترده و عمیق است که نمیتوان تمام ابعاد وجودی ایشان را در قالب یک اثر نمایشی به تصویر کشید، اظهار کرد: وقتی درباره حضرت رسول اکرم(ص) صحبت میکنیم، با شخصیتی مواجه هستیم که از نظر معنوی، اخلاقی، اجتماعی و انسانی دارای ابعاد بسیار گستردهای است و هرکدام از این ابعاد میتواند موضوع یک اثر مستقل نمایشی قرار گیرد. به همین دلیل اگر بخواهیم در یک نمایش یک یا دو ساعته تمام فضایل، سیره، رفتار و شخصیت پیامبر اکرم(ص) را به مخاطب نشان دهیم، قطعاً با محدودیتهای جدی مواجه خواهیم شد. تئاتر اساساً هنری است که بر انتخاب و تمرکز استوار است و نمیتواند همه یک شخصیت تاریخی را در مدت کوتاه به نمایش بگذارد. بنابراین به جای تلاش برای ارائه تصویری جامع اما سطحی، باید یک بخش مشخص از زندگی و شخصیت پیامبر را انتخاب و با دقت، شناخت و پژوهش کافی به تصویر کشید. اگر همین یک بخش به درستی انتخاب و پردازش شود، میتواند مخاطب را با گوشهای از عظمت شخصیت پیامبر آشنا کند و حتی او را به مطالعه و شناخت بیشتر سیره حضرت رسول(ص) ترغیب کند.
وی افزود: در چنین آثاری، حضور یک کارشناس مذهبی به تنهایی کافی نیست و باید مجموعهای از کارشناسان در کنار گروه تولید قرار داشته باشند. متن نمایشی درباره پیامبر اکرم(ص) باید از نظر تاریخی، دینی، ادبی و نمایشی مورد بررسی قرار گیرد و در عین حال ویژگیهای اجرایی تئاتر نیز در آن لحاظ شود. نمیتوان تصور کرد که صرف داشتن اطلاعات تاریخی یا مذهبی، یک متن را به نمایشنامهای موفق تبدیل میکند. نمایشنامه باید شخصیتپردازی، کشمکش، موقعیت نمایشی، ریتم و زبان متناسب با مخاطب داشته باشد. از سوی دیگر، همه این عناصر باید با اصول و مستندات دینی و تاریخی هماهنگ باشند. اگر این هماهنگی وجود نداشته باشد، اثر ممکن است از یک سو برای مخاطب عام جذابیت کافی نداشته باشد و از سوی دیگر برای مخاطب متخصص و آشنا با تاریخ اسلام با پرسشها و اشکالات جدی مواجه شود.
رحمتی با اشاره به حساسیت بازنمایی شخصیت پیامبر اکرم(ص) در هنرهای نمایشی ادامه داد: یکی از مهمترین نکاتی که باید در تولید آثار نمایشی درباره پیامبر مورد توجه قرار گیرد این است که هنرمندان سراغ موضوعاتی بروند که کمتر در آثار گذشته دیده شده است. وقتی بخش قابلتوجهی از مخاطبان، پیامبر را عمدتاً از طریق روایت معجزات، وقایع تاریخی مشهور یا حوادث دوران بعثت میشناسند، تکرار همین موضوعات بدون نگاه تازه نمیتواند به شناخت عمیقتر مخاطب کمک کند. باید تلاش کنیم ابعاد انسانی و اخلاقی شخصیت پیامبر را بیشتر به مخاطب نشان دهیم؛ یعنی پیامبری که در عین داشتن جایگاه الهی، در زندگی اجتماعی با مردم ارتباط برقرار میکرد، با خانواده خود رفتار میکرد، در برابر سختیها صبر و بردباری داشت، با یاران خود تعامل میکرد و در مواجهه با مخالفان نیز اصول اخلاقی خود را کنار نمیگذاشت.
وی تصریح کرد: یکی از مهمترین ویژگیهای پیامبر اکرم(ص) که باید در آثار نمایشی مورد توجه قرار گیرد، مفهوم رحمت است. پیامبر اسلام تنها یک شخصیت متعلق به یک دوره تاریخی نیست، بلکه در فرهنگ اسلامی به عنوان رحمت برای جهانیان شناخته میشود و همین مفهوم میتواند دستمایهای بسیار ارزشمند برای تئاتر باشد. اگر نمایشنامهنویس بتواند مفهوم رحمت را از حالت یک شعار خارج کند و آن را در رفتار، گفتار و انتخابهای شخصیتها نشان دهد، مخاطب امروز نیز میتواند با آن ارتباط برقرار کند. هنر زمانی موفق است که مفاهیم بزرگ را به تجربهای قابل لمس برای مخاطب تبدیل کند. بنابراین به جای اینکه فقط گفته شود پیامبر رحمت بوده است، باید موقعیتهایی خلق شود که مخاطب این رحمت را ببیند و احساس کند. چنین رویکردی میتواند شخصیت پیامبر را برای نسل امروز ملموستر و قابل درکتر کند.
این کارگردان تئاتر اظهار کرد: در این میان، روابط خانوادگی پیامبر اکرم(ص) نیز میتواند یکی از ظرفیتهای بسیار مهم برای نمایش باشد. رابطه ایشان با حضرت فاطمه زهرا(س)، نوع نگاه پیامبر به خانواده، محبت ایشان نسبت به فرزندان و شیوه برخوردشان با نزدیکان، موضوعاتی هستند که ظرفیت بسیار بالایی برای تبدیل شدن به موقعیتهای نمایشی دارند. در بسیاری از موارد وقتی درباره پیامبر صحبت میکنیم، بیشتر به حوادث بزرگ تاریخی توجه داریم، در حالی که بخش قابلتوجهی از شخصیت انسانها در رفتارهای روزمره و روابط نزدیک آنها آشکار میشود. اگر این ابعاد با دقت، احترام و مستندات کافی به تصویر کشیده شوند، مخاطب میتواند پیامبر را نه فقط به عنوان یک شخصیت تاریخی، بلکه به عنوان الگویی اخلاقی و انسانی بشناسد.
وی ادامه داد: موضوع حلم و بردباری پیامبر اکرم(ص) نیز یکی دیگر از زمینههایی است که میتواند برای نمایشنامهنویسان جذاب باشد. جامعه امروز با انواع اختلافات، تنشها و تعارضها مواجه است و مخاطب بیش از هر زمان دیگری نیاز دارد نمونههایی از رفتار اخلاقی را در شرایط دشوار ببیند. اگر هنرمند بتواند موقعیتهایی از زندگی پیامبر را انتخاب کند که در آنها حضرت با دشواری، مخالفت، توهین، فشار اجتماعی یا مشکلات خانوادگی و اجتماعی مواجه بوده و در عین حال اصول اخلاقی خود را حفظ کرده است، اثر میتواند پیام بسیار مهمی برای جامعه امروز داشته باشد. اینجا هنر از یک بازگویی تاریخی فراتر میرود و به ابزاری برای گفتوگو درباره مسائل انسان معاصر تبدیل میشود.
وقتی درباره حضرت رسول اکرم(ص) صحبت میکنیم، با شخصیتی مواجه هستیم که از نظر معنوی، اخلاقی، اجتماعی و انسانی دارای ابعاد بسیار گستردهای است و هرکدام از این ابعاد میتواند موضوع یک اثر مستقل نمایشی قرار گیرد
رحمتی با تأکید بر ضرورت توجه به ابعاد مختلف شخصیت پیامبر اکرم(ص) بیان کرد: حتی موضوعاتی مانند عبادت، وفاداری، مسئولیتپذیری، مدیریت جامعه، ارتباط با یاران، رفتار با خانواده و مواجهه با دشمنان میتوانند هرکدام موضوع یک نمایش مستقل باشند. نباید تصور کنیم که برای ساخت یک اثر درباره پیامبر حتما باید به سراغ یک واقعه بسیار بزرگ تاریخی برویم. گاهی یک موقعیت کوچک و انسانی، اگر درست انتخاب و پرداخت شود، تاثیر بیشتری از بازسازی یک واقعه بزرگ تاریخی خواهد داشت. تئاتر ظرفیت ویژهای برای همین نوع روایت دارد، زیرا ارتباط مستقیم میان بازیگر و تماشاگر باعث میشود جزئیات رفتاری و عاطفی شخصیتها با قدرت بیشتری دیده شود. در یک سالن تئاتر، مخاطب با فاصلهای بسیار کم شاهد کنش بازیگران است و همین نزدیکی میتواند برای انتقال مفاهیم اخلاقی و انسانی بسیار موثر باشد.
وی با اشاره به موضوع وحدت در جهان اسلام گفت: یکی دیگر از ظرفیتهای مهم پرداخت هنری به شخصیت پیامبر اکرم(ص)، تقویت وحدت است. متاسفانه ما در زمینه فرهنگسازی درباره جایگاه پیامبر اکرم(ص) به اندازه ظرفیت این شخصیت کار نکردهایم. پیامبر اسلام نقطه مشترک میان مسلمانان است و اگر بتوانیم شخصیت ایشان را با زبان هنری درست، دقیق و محترمانه معرفی کنیم، میتوانیم زمینه گفتوگو و همدلی بیشتری میان جوامع اسلامی ایجاد کنیم. تاکید بر مشترکات و ویژگیهایی مانند رحمت، اخلاق، عدالت، محبت و کرامت انسانی میتواند به جای ایجاد فاصله، زمینه نزدیک شدن مخاطبان مختلف را فراهم کند. البته این مسئله نیازمند دقت بسیار بالاست، زیرا اثر باید به گونهای ساخته شود که ضمن وفاداری به منابع معتبر، از ورود به مسائل اختلافبرانگیز و برداشتهای نادرست جلوگیری کند.
این کارگردان تئاتر افزود: یکی از دلایلی که بعضی هنرمندان و تهیهکنندگان از نزدیک شدن به موضوعات مرتبط با پیامبر اکرم(ص) هراس دارند، همین حساسیتهای تاریخی و دینی است. هنرمند نگران است که مبادا نتواند عظمت این شخصیت را به درستی منتقل کند یا بخشی از روایت به گونهای ارائه شود که با برداشتهای دینی مخاطبان سازگار نباشد. این نگرانی تا حدی قابل درک است، اما نباید موجب شود که اساسا از تولید اثر درباره پیامبر فاصله بگیریم. راهحل، کنار گذاشتن این موضوع نیست، بلکه باید سازوکار تولید را حرفهایتر کنیم. یعنی از مرحله پژوهش تا نگارش، تولید و اجرا، افراد متخصص در حوزههای مختلف در کنار هنرمند باشند تا احتمال خطا کاهش پیدا کند و اثر از نظر هنری و محتوایی به سطح قابل قبولی برسد.
رحمتی گفت: مسئله دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، موضوع اقتصاد تولید آثار دینی و تاریخی است. تولید یک اثر بزرگ درباره پیامبر اکرم(ص) به سرمایهگذاری جدی نیاز دارد و نمیتوان با بودجه محدود انتظار داشت که اثری فاخر و ماندگار تولید شود. این موضوع درباره تئاتر نیز صدق میکند. اگر قرار باشد یک نمایش تاریخی و مذهبی با طراحی صحنه، لباس، نور، موسیقی، بازیگران توانمند و پژوهش گسترده تولید شود، طبیعی است که هزینه آن با یک نمایش معمولی متفاوت خواهد بود. بنابراین حمایت مالی از چنین پروژههایی باید بخشی از سیاست فرهنگی باشد. البته منظور از حمایت مالی صرفاً اختصاص بودجه نیست، بلکه باید زیرساخت تولید، تبلیغات، اجرای عمومی و دسترسی مخاطب نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی ادامه داد: در عین حال، نمیتوان انتظار داشت یک اثر بزرگ به تنهایی فرهنگسازی کند. برای اینکه جامعه به یک شخصیت تاریخی و دینی علاقهمند شود، باید پیش از تولید آثار بزرگ، زمینه فرهنگی آن فراهم شده باشد. برای مثال درباره شخصیتهای اسطورهای و تاریخی ایران، مردم از دوران کودکی از طریق کتاب، داستان، انیمیشن، فیلم، سریال و آثار آموزشی با این شخصیتها آشنا شدهاند. وقتی بعدها یک اثر فاخر درباره رستم یا آرش ساخته میشود، مخاطب از قبل با کلیت شخصیت و جهان داستان آشناست و همین شناخت قبلی باعث میشود اثر جدید را بهتر دنبال کند. درباره پیامبر اکرم(ص) نیز باید چنین فرآیندی شکل گیرد و تولیدات فرهنگی در سطوح مختلف، از کتاب کودک و انیمیشن تا تئاتر و سینما، در کنار یکدیگر قرار گیرند.
رحمتی با بیان اینکه تولید آثار متعدد در ابعاد مختلف میتواند مسیر را برای تولید آثار فاخر هموار کند، اظهار کرد: نباید فقط زمانی به سراغ پیامبر اکرم(ص) برویم که قصد ساخت یک پروژه بسیار بزرگ را داریم. باید مجموعهای از آثار کوچک و متوسط تولید شود تا شخصیت پیامبر به صورت تدریجی در ذهن مخاطب شکل گیرد. نمایشهای کوتاه، آثار دانشجویی، نمایشنامههای رادیویی، انیمیشنها، کتابهای تصویری و حتی تولیدات فضای مجازی میتوانند هرکدام بخشی از این مسیر را طی کنند. وقتی این فرهنگسازی صورت گرفت، ساخت یک نمایش بزرگ یا فیلم فاخر نیز با استقبال بیشتری مواجه خواهد شد. مخاطب باید احساس کند این شخصیت بخشی از حافظه فرهنگی و زندگی فکری اوست، نه اینکه فقط در مناسبتهای خاص با یک اثر درباره پیامبر مواجه شود.
وی درباره شیوه روایت شخصیتهای بزرگ در آثار نمایشی گفت: گاهی لازم نیست شخصیت اصلی یک اثر از همان ابتدای داستان به صورت مستقیم در مرکز روایت قرار گیرد. حتی درباره پیامبر اکرم(ص) میتوان داستانی طراحی کرد که بخش زیادی از آن به زندگی و رفتار انسانهایی بپردازد که تحت تاثیر حضور و آموزههای پیامبر قرار گرفتهاند و در بخش پایانی، مخاطب با شخصیت اصلی و تاثیر عمیق حضور ایشان مواجه شود. اگر در یک نمایش یک ساعته، پنجاه دقیقه زمینه داستانی و انسانی ایجاد شود و در 10 دقیقه پایانی مخاطب با اصل شخصیت و نتیجه رفتارها مواجه شود، ممکن است تاثیرگذاری اثر بیشتر باشد. این شیوه البته نیازمند نمایشنامهای بسیار دقیق است، زیرا اگر زمینهسازی به درستی انجام نشود، حضور شخصیت پیامبر در پایان داستان مصنوعی و تحمیلی به نظر خواهد رسید.
رحمتی تصریح کرد: این نوع روایت به ما کمک میکند از بازگویی مستقیم و شعاری فاصله گیریم. هنر نمایشی باید اجازه دهد مخاطب خودش به نتیجه برسد. وقتی یک شخصیت یا یک موقعیت را فقط با دیالوگهای مستقیم توضیح میدهیم، ممکن است اثرگذاری کاهش پیدا کند، اما اگر رفتار شخصیتها، روابط آنها و پیامد انتخابهایشان را نشان دهیم، مخاطب فرصت پیدا میکند خودش معنا را کشف کند. این مسئله درباره مفاهیم دینی اهمیت بیشتری دارد، زیرا مخاطب امروز در برابر روایتهای شعاری مقاومت بیشتری دارد. اگر اثر بتواند مفهوم رحمت، عدالت، وفاداری یا اخلاق را در دل یک داستان واقعی و درگیرکننده نشان دهد، تاثیر آن بسیار بیشتر از تکرار چند جمله مستقیم درباره این مفاهیم خواهد بود.
وی در پاسخ به این پرسش که آثار نمایشی و تصویری موجود تا چه اندازه توانستهاند تصویری کامل از شخصیت پیامبر اکرم(ص) ارائه دهند، گفت: این آثار توانستهاند بخشی از این وظیفه را انجام دهند، اما هنوز فاصله زیادی با آنچه باید اتفاق بیفتد داریم. علت این مسئله نیز فقط به ضعف یک فیلم یا یک نمایش بازنمیگردد، بلکه به مجموعهای از مسائل فرهنگی، هنری، پژوهشی و اقتصادی مربوط است. برای تولید اثر کامل درباره پیامبر، باید گروهی از کارشناسان در کنار یکدیگر قرار گیرند. کارشناس مذهبی، پژوهشگر تاریخ، نمایشنامهنویس، کارگردان، طراح صحنه، طراح لباس، آهنگساز و متخصصان فنی باید از مراحل ابتدایی پروژه با یکدیگر همکاری کنند. چنین کاری طبیعتاً زمان و هزینه بیشتری میخواهد، اما نتیجه آن نیز میتواند ماندگارتر باشد.
این کارگردان تئاتر افزود: حتی در نمایش تاریخی، مسئله فقط این نیست که بازیگر چه دیالوگی میگوید یا لباس چه شکلی است. فضای تاریخی باید برای مخاطب باورپذیر باشد. اگر درباره مدینه یا مکه صحبت میکنیم، باید بدانیم این شهرها در آن دوره چه ویژگیهایی داشتهاند، مناسبات اجتماعی چگونه بوده، مردم چگونه زندگی میکردهاند و فضای عمومی جامعه چه وضعیتی داشته است. وقتی جزئیات تاریخی درست طراحی شود، مخاطب راحتتر وارد جهان اثر میشود. البته بازسازی تاریخی نباید به نمایش صرف دکور و لباس تبدیل شود، بلکه همه این عناصر باید در خدمت داستان و شخصیتپردازی قرار گیرند. هدف این است که مخاطب از طریق جهان اثر، با مفهوم و شخصیت پیامبر ارتباط برقرار کند.
وقتی جزئیات تاریخی درست طراحی شود، مخاطب راحتتر وارد جهان اثر میشود. البته بازسازی تاریخی نباید به نمایش صرف دکور و لباس تبدیل شود، بلکه همه این عناصر باید در خدمت داستان و شخصیتپردازی قرار گیرند
کارگردان تئاتر «در انتظار» ادامه داد: در کنار پژوهش تاریخی، مسئله زبان نیز اهمیت زیادی دارد. اگر بخواهیم با زبان بسیار رسمی و غیرقابل ارتباط با مخاطب امروز صحبت کنیم، ممکن است بخشی از جامعه نتواند با اثر ارتباط بگیرد. از سوی دیگر، استفاده از زبان کاملا امروزی نیز میتواند فضای تاریخی اثر را از بین ببرد. بنابراین باید میان اصالت تاریخی و قابلیت ارتباط با مخاطب تعادل برقرار کرد. این موضوع یکی از وظایف مهم نمایشنامهنویس است که باید زبان، دیالوگ و ساختار روایت را به گونهای انتخاب کند که هم شأن موضوع حفظ شود و هم مخاطب احساس نکند با یک متن خشک و آموزشی مواجه است.
وی با اشاره به نقش تئاتر در معرفی شخصیت پیامبر اکرم(ص) بیان کرد: تئاتر از این جهت ظرفیت ویژهای دارد که رابطه مستقیم و زندهای میان مخاطب و بازیگر برقرار میکند. تماشاگر در سالن تئاتر شاهد اتفاقی است که همان لحظه در برابر او رخ میدهد و همین ویژگی میتواند برای انتقال احساسات و مفاهیم اخلاقی بسیار مهم باشد. اگر بازیگر بتواند بدون اغراق و با ظرافت، تأثیر رفتار پیامبر بر شخصیتهای دیگر را نشان دهد، مخاطب میتواند آن تأثیر را به صورت عاطفی تجربه کند. بنابراین شاید یکی از راههای موفق برای پرداختن به پیامبر در تئاتر، تمرکز بر شخصیتهایی باشد که با ایشان مواجه شدهاند و زندگیشان تحت تأثیر این مواجهه تغییر کرده است.
رحمتی تأکید کرد: در نهایت باید توجه داشته باشیم که اثر دینی موفق، اثری نیست که صرفاً عنوان دینی داشته باشد. اثر باید از نظر ساختار، بازی، کارگردانی، طراحی صحنه، موسیقی، نور و سایر عناصر هنری نیز استاندارد باشد. اگر مخاطب احساس کند کیفیت هنری اثر پایین است، حتی اگر محتوای آن ارزشمند باشد، ممکن است نتواند با آن ارتباط برقرار کند. برای همین باید به تولید آثار دینی همان اندازه اهمیت داد که به تولید هر اثر مهم هنری داده میشود. اتفاقا به دلیل حساسیت موضوع، کیفیت هنری باید بالاتر باشد، زیرا مخاطب اثر را با معیارهای مختلف ارزیابی خواهد کرد و کوچکترین ضعف میتواند بر برداشت کلی او تأثیر بگذارد.
وی در پایان گفت: برای رسیدن به این هدف، باید نگاه بلندمدت داشته باشیم. نمیتوان انتظار داشت با ساخت یک فیلم، یک سریال یا یک نمایش، شناخت جامعه از پیامبر اکرم(ص) کامل شود. باید یک جریان مستمر فرهنگی و هنری شکل بگیرد که در آن هنرمندان، پژوهشگران دینی، کارشناسان تاریخی و متخصصان فنی در کنار یکدیگر فعالیت کنند. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، میتوان امیدوار بود که در آینده آثاری تولید شوند که هم از نظر هنری ارزشمند باشند و هم تصویری دقیق، انسانی و تاثیرگذار از پیامبر اکرم(ص) ارائه دهند. پیامبر شخصیتی با عظمت و ابعاد بسیار گسترده است و هنر نمیتواند تمام این عظمت را در یک اثر خلاصه کند، اما میتواند پنجرهای به سوی این شخصیت باز کند. مهم این است که این پنجره با شناخت، احترام، پژوهش و زبان هنری درست ساخته شود تا مخاطب پس از دیدن اثر، به جای آنکه احساس کند با یک روایت شعاری مواجه شده است، انگیزه پیدا کند درباره زندگی، اخلاق و سیره پیامبر اکرم(ص) بیشتر بداند.
انتهای پیام
