حفاظت از مساجد نیازمند توجه به ابعاد مادی و معنوی است
علیاکبر کوششگران با تأکید بر اینکه مساجد تاریخی خراسان را نمیتوان صرفاً از منظر کالبدی بررسی کرد، گفت: برای شناخت دقیق این بناها باید از نگاه تکبعدی فاصله گرفت و آنها را در پیوند وثیق با حیات اجتماعی، فرهنگ و باورهای ایمانی مردم ارزیابی کرد، زیرا بخشی از حافظه جمعی، زیست اجتماعی و حیات عبادی مردم منطقه را شکل دادهاند.
به گزارش ایکنا از خراسانرضوی، علیاکبر کوششگران، استاد معماری و شهرسازی در نشست تخصصی «خراسان؛ دیدهها و شنیدهها» با محوریت بررسی ظرفیتهای تمدنی، هویتی و معماری مساجد کهن خراسانرضوی که شامگاه نهم شهریورماه در مکتب بافت تاریخی مشهد برگزار شد، با تأکید بر اینکه مساجد تاریخی خراسان صرفاً از منظر کالبدی قابل بررسی نیست، اظهار کرد: برای شناخت دقیق این بناها باید از نگاه تکبعدی فاصله گرفت و آنها را در پیوند وثیق با حیات اجتماعی، فرهنگ و باورهای ایمانی مردم ارزیابی کرد. مساجد تاریخی علاوه بر ارزشهای کالبدی، بخشی از حافظه جمعی، زیست اجتماعی و حیات عبادی مردم منطقه را شکل دادهاند.
وی با تبیین مفهوم انسان خراسانی افزود: پیوند عمیق این مفهوم با فضاهای عمومی و محوری مساجد، قوامبخش حافظه تاریخی این دیار است، زیرا مسجد در ساختار شهرها و روستاهای خراسان فراتر از یک کالبد فیزیکی، شالوده اصلی نظام اجتماعی و فضایی زیستبوم منطقه محسوب میشود.
این استاد دانشگاه با اشاره به چالشهای مدیریت میراث فرهنگی در کشورهای در حال توسعه تصریح کرد: در حوزه میراث فرهنگی با نوعی تعارض میان مفهوم مدرن میراث و ریشههای سنتی و قدسی بناها مواجه بوده و در برخی نقاط شاهد تقابل میان جنبه عبادی و وجه گردشگری مساجد تاریخی هستیم؛ بهگونهای که گاهی کارکرد اصیل عبادی و معنوی بنا تحتالشعاع نگاه صرفاً موزهای و نمایشی قرار میگیرد.
وی با تأکید بر لزوم پیوند میان میراث ملموس و میراث ناملموس بیان کرد: میراث ملموس شامل کالبد و ساختههای بشری است، در حالیکه میراث ناملموس، باورها، آیینها و جهانبینی سازندگان را در بر میگیرد؛ بنابراین اگر میان ساختار معماری و خاستگاه اعتقادی آن تفکیک ایجاد شود، درک درستی از بنا حاصل نخواهد شد. تقلیل مسجد به ویترین یا موزه، انحراف از فلسفه وجودی آن است؛ از اینرو باید میان بازدید تاریخی و استمرار حیات معنوی و عبادی توازن برقرار شود، زیرا شناخت ظرفیتهای قدسی و فرهنگی مساجد مانع از تجاریسازی صرف این آثار شده و شأن اجتماعی و قداست معنوی آنها را محفوظ نگاه میدارد.
مسجد جامع؛ ستون فقرات و کانون حیات شهرهای تاریخی
در بخش دیگری از این نشست، ملیحه کروخی، کارشناس و پژوهشگر مکتب بافت تاریخی مشهد، با اشاره به جایگاه کانونبخش مساجد در ساختار زیستبوم شهری گفت: مسجد جامع اصلیترین نشانه برای بازیابی هویت و سازمان فضایی شهرهای کهن است؛ عنصری محوری که در فراز و نشیب تاریخ و حتی با زوال شهرها، به واسطه تقدس ذاتیاش تا آخرین لحظه پابرجا میماند.
وی افزود: مسجد جامع، ستون فقرات شهر است؛ شبکهای که بازار و محلات پیرامون آن شکل میگرفتند، برای نمونه در مساجدی نظیر مسجد جامع بشرویه، کارکرد مذهبی و پیوند محلی همچنان پویاست و هیچ تعارضی میان حفظ اصالت تاریخی و استمرار حیات دینی وجود ندارد. مسجد عتیق تربتجام و محراب باشکوه مسجد کرمانی نیز جلوههایی درخشان از این پیوند تاریخی و ایمانی هستند.
کروخی با مرور مشاهدات میدانی خود از مساجد تاریخی شرق خراسان بیان کرد: در مسجد خواجه عبدالله، حضور مولویها و برپایی محافل قرآنی در کنار پذیرایی کریمانه از مسافران، گویای آن است که حریم قدسی مسجد و میزبانی از گردشگران در بستری از احترام متقابل قابل جمع است.
این پژوهشگر با اشاره به مساجدی چون زوزن، رقه و مزار، به کارکردهای چندگانه این اماکن پرداخت و اظهار کرد: مساجدی مانند مسجد مزار علاوه بر کارکرد عبادی، به سبب شرایط اقلیمی و ضرورتهای امنیتی، نقشی پناهگاهی و دفاعی نیز داشتهاند، همچنین وجود کتیبههای نفیس قرآنی، اسناد تاریخی و تغییرات هندسی محرابها در مناطقی چون قائن، گناباد و سنگان خواف بازتابدهنده سیر تطور معرفتی، هنری و آیینی جامعه اسلامی در گذر قرون است.
مسجد؛ کهنترین رسانه عمومی و جلوهگاه هنر قدسی
در ادامه رضا صادقی، معمار و مرمتگر بناهای تاریخی به تبیین نظام مفهومی و مهندسی معماری مساجد اشاره کرد و گفت: معماران کهن فرآیند ساخت را در بستری از آداب، اخلاق حرفهای و پیوند عملی با مصالح تجربه میکردند و بر خلاف بناهای مسکونی که مبتنی بر سلیقه فردی است، مسجد مخاطبی به گستردگی آحاد جامعه و ابعادی به بلندای ایمان عمومی دارد.
وی با پرداختن به هویت متمایز معماری خراسان بیان کرد: تأکید ویژه بر عنصر ایوان از شاخصههای مساجد خراسانی است. در بناهایی مانند مسجد گوهرشاد، مسجد زوزن و مسجد جامع گناباد استقرار ایوانها، شبستانها و منارهها ترکیببندی فضایی شکوهمندی ایجاد کرده که علاوه بر پاسخگویی به نیازهای عبادی، نقش برجستهای در سیما و منظر شهری ایفا میکند.
این مرمتگر بناهای تاریخی با یادآوری نقش مسجد بهعنوان یک رسانه تمدنی و فرهنگی تصریح کرد: در دورههایی که جوامع با فقر رسانهای مواجه بودند، مسجد مهمترین فضا برای تجلی هنر متعالی، ادبیات، خوشنویسی و مضامین قرآنی بهشمار میرفت و تزئینات غنی، کتیبهنگاریها و کاشیکاریهای شگفتانگیز که نمادی از گلستان معنا و تمثیلی از بهشت قدسی هستند، بهرهگیری از ظرفیت مسجد برای ارتقای ذائقه بصری و معنوی جامعه بوده است.
صادقی در پایان و در پاسخ به این پرسش که آیا معماری معاصر مساجد باید تداوم الگوهای سنتی باشد یا رویکردی نوگرایانه پیش گیرد، گفت: فهم دقیق هندسه، تناسب میان فضای باز و سرپوشیده و بهکارگیری هوشمندانه عناصر نمادینی چون گنبد، ایوان و گلدسته در خط آسمان شهر، شروط اساسی برای تداوم حیات هویتبخش مساجد در دوران معاصر است.
انتهای پیام
