پیام کوروش برای زمانه ما؛ به ایرانِ جهانی بیندیشید
آیین بزرگداشت ثبت جهانی دو هزار و پانصد و پنجاهمین سالگرد منشور کوروش با تأکید صاحبنظران بر پیوستگی تاریخی و تمدنی ایران همراه بود؛ میراثی که بهعنوان کهنترین سند حقوق بشر و به رسمیت شناختن تنوع فرهنگی، ملت ایران را توأمان با پاسداشت یک سرمایه ملی و ایفای یک مسئولیت اخلاقی و جهانی روبهرو ساخته است. سخنرانان با فراتاریخی دانستن این منشور، آن را فراخوانی زنده برای نسل امروز دانستند که ایرانیان را دعوت میکند به «ایرانِ جهانی» بیندیشند.
به گزارش ایکنا، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی عصر روز گذشته سه شنبه ۱۰ شهریور میزبان جمعی از اساتید و پژوهشگران به مناسبت آیین «منشور کوروش» بود. احمد پاکتچی، روزبه زرینکوب، حسن فرطوسی و احمد شالویی از صاحبسخنان این محفل بودند. گزارش کامل این نشست را در ادامه میخوانیم.
حفاظت از تمدن ایران، یک مسئولیت اخلاقی و جهانی است
احمد پاکتچی، سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران در یونسکو، با تمرکز بر ثبت جهانی دو هزار و پانصد و پنجاهمین سالگرد منشور کوروش، بر ضرورت تغییر نگاه از ملیگرایی محض به نگاه جهانی تأکید کرد و میراث تمدنی ایران را متعلق به تمام بشریت دانست.
پاکتچی در آغاز سخنان خود، با نگاهی واقعگرایانه، مرز میان تخصصهای علمی و فعالیتهای دیپلماتیک را تببین کرد و گفت: در این جایگاه، بهعنوان یک متخصص ایران باستان صحبت نمیکنم، چرا که این حوزه در اختیار صاحبنظران و بزرگان علمی در این جلسه است. نقش من در این نشست، گزارشگری از فرآیندهای دیپلماتیک و آنچه در فضای سازمان یونسکو میگذرد، است.
وی همچنین با اشاره به همزمانی فرخنده ثبت جهانی منشور کوروش با بزرگداشت علامه طباطبایی در یونسکو، این دو رویداد را نشانهای از پیوستگی میان تمدن باستانی و اندیشه اسلامی-فلسفی ایران در عرصههای جهانی دانست.
پاکتچی با اشاره به تفاوت نگاه داخلی و بینالمللی نسبت به قدمت تمدن ایران، از تجربه گفتوگو با ۱۹۳ کشور عضو یونسکو گفت: ما ایرانیها وقتی با هم صحبت میکنیم، با افتخار از هزاران سال تمدن خود سخن میگوییم؛ اما در فضای بینالمللی، وقتی با دیگر کشورها گفتوگو میکنید، ذکر عدد هزار سال نیز برای بسیاری از آنها شوکآور است. این نشان میدهد که ما با تمدنی روبهرو هستیم که عمق آن برای جهان، بسیار فراتر از درک معمول است.
سفیر ایران در یونسکو در بخشی از سخنان خود، خطاب به ملت ایران، خواستار نوعی تواضع تمدنی شد و گفت: ملتی که میراث عظیمی دارد، باید بداند که اگر ایرانی چیزی را اختراع کرده یا فلسفهای به وجود آورده، آن دستاورد متعلق به تمام جهان است. منشور کوروش، اگرچه برآمده از خون و تلاش ملت ایران است، اما اکنون یک میراث جهانی است.
پاکتچی با انتقاد از نگاه صندوقخانهای به فرهنگ، تأکید کرد: فرهنگ مانند شمشهای طلا نیست که در زیرزمین بانکها نگهداری شود؛ فرهنگ امری زنده است و تنها در فضای زیست و زندگی میان مردم حفاظت میشود. ما موظفیم با نگاهی جهانی، از این میراث محافظت کنیم، زیرا حفاظت از تمدنی که به وجود آوردهایم، یک مسئولیت اخلاقی و جهانی بر عهده ماست.
پاکتچی در ادامه تأکید کرد: ما در وضعیتی قرار داریم که همزمان با یک سرمایه ملی و یک مسئولیت جهانی مواجهیم. جامعه جهانی، از جمله سفرای کشورها در یونسکو، برای ملت ایران به دلیل خلق آثاری چون منشور کوروش بهعنوان اولین سند حقوق بشر و نخستین منشور به رسمیت شناختن تنوع فرهنگی، احترام ویژهای قائل است. این احترام، برای ما یک تکلیف ایجاد میکند: حفظ این پرچم و برافراشته نگاه داشتن آن در عرصه تمدنی جهان است.
سفیر ایران در یونسکو با اشاره به فشردگی و دشواری فرآیند تصویب این قطعنامه اشاره کرد و گفت: داستان تصویب این قطعنامه، خود یک کتاب ۲۰۰ صفحهای از گفتگوهای پشتپرده و لابیهای دیپلماتیک است. ما با ۱۹۴ کشور روبهرو بودیم که هر کدام رویکرد متفاوتی داشتند. همچنین در این زمینه با اصلاح یک برداشت رایج در رسانههای داخلی، مواجه بودیم که ثبت جهانی منشور کوروش، نه یک ثبت در فهرست میراث جهانی مشابه ثبت قلعه الموت یا دره خرمآباد، بلکه تصویب یک قطعنامه مستقل و تمامعیار در صحن عمومی یونسکو بوده است.
وی افزود: تصور عمومی در ایران اغلب بر این است که افتخارات فرهنگی باید در فهرستهای مختلف یونسکو ثبت شوند، مانند قلعه الموت یا میراث ناملموس، اما منشور کوروش متفاوت است. این یک قطعنامه مستقل با ۱۹۴ کشور عضو است که اختصاص به بزرگداشت و تجلیل از منشور کوروش دارد. این قطعنامه نه ذیل هیچ فهرستی قرار گرفته و نه با اصلاحیهای روبهرو شد؛ این یک دستاورد نادر و تمامعیار در تاریخ دیپلماسی یونسکو است.
سفیر ایران در یونسکو با اشاره به ظرافتهای لابیگری دیپلماتیک توضیح داد: تصویب این قطعنامه با اجماع کامل ۱۹۴ کشور، بدون حتی یک رای مخالف و بدون یک اصلاحیه بود و این موضوع امر عادی نیست. اینکه ۱۴ کشور در صحن علنی وقت گرفتند و به دفاع از این منشور برخاستند، کاملاً هدفمند و حاصل هماهنگیهای لحظهای و فشرده بود. این پیروزی، نتیجه یک مهندسی دقیق دیپلماتیک برای متقاعد کردن بلوکهای مختلف سیاسی و فرهنگی جهان بود.
وی در ادامه توضیح داد: یکی از مهمترین دستاوردها، تعهد کشورهای عضو یونسکو به گنجاندن جایگاه، سابقه و آموزههای منشور کوروش در کتب درسی است. این بدین معناست که دانشآموزان در سرتاسر جهان با این سند ایرانی بهعنوان یکی از ستونهای حقوق بشر و گفتوگوی تمدنها آشنا خواهند شد. همچنین قطعنامه بر استفاده از محتوای منشور کوروش در جهان امروز تأکید دارد؛ یعنی تبدیل این منشور از یک قطعه باستانی به راهکاری زنده برای حکمرانی و تعامل در دنیای معاصر.
پاکتچی در بخش پایانی کلام خود، بر نگاه کلان به تاریخ ایران تأکید کرد: ما نباید به منشور کوروش یا هر پدیده تمدنی دیگر بهعنوان یک حادثه نگاه کنیم. تاریخ ایران، مسیری پیوسته است. چیزی به نام ایران باستان و ایران امروز در معنای انقطاعی وجود ندارد؛ ما با یک فرهنگِ یکپارچه، زنده و پاینده روبهرو هستیم که از دیرباز تاکنون تولیدکننده گنجینههای گرانبها برای بشریت بوده و همچنان خواهد بود.
تصویب قطعنامه منشور کوروش با اجماع ۱۳ کشور از ۵ قاره
حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، در ادامه نشست با تبیین فرآیند پیچیده و دشوار ثبت جهانی منشور کوروش، این دستاورد را نمادی از توانمندی دیپلماسی فرهنگی ایران در تبدیل تهدیدها به فرصتهای راهبردی اشاره کرد و گفت: زمانی که پیشنهاد ثبت این رویداد مطرح شد، ما در کمیسیون ملی یونسکو با چالش جدی اتمام سهمیه بزرگداشتها مواجه بودیم؛ چرا که پیشتر ظرفیت کشور با ثبت مشاهیری چون بایزید بسطامی و علامه طباطبایی تکمیل شده بود. با این حال، با درایت دیپلماتیک و رایزنیهای فشرده با مقامات عالیرتبه تاجیکستان و همکاری وزارت امور خارجه و وزارت میراث فرهنگی، مسیر تازهای برای ثبت این رویداد در قالب قطعنامه طراحی شد.
وی با اشاره به مخالفتهای نمایندگی بریتانیا در یونسکو و چالشهای حقوقی این پرونده، بیان کرد: بریتانیا به واسطه نگهداری منشور در موزه بریتیش، تلاش داشت مانع از تصویب این قطعنامه شود. اما با یک کنشگری هوشمندانه و جلب حمایت کشورهای همسایه از جمله عراق، موفق شدیم فضا را به نفع ایران تغییر دهیم. در نهایت، با دفاع قاطع ۱۳ کشور از ۵ قاره جهان، این قطعنامه به اجماع اعضا تصویب شد که در تاریخ دیپلماسی یونسکو کمسابقه است.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو بر محتوایی بودن این قطعنامه تأکید کرد و افزود: این یک اقدام صرفاً نمادین نبود؛ ما در متن قطعنامه، کشورهای عضو را موظف کردیم که آموزههای منشور کوروش در باب رواداری، حقوق بشر و احترام به تنوع فرهنگی را در نظامهای آموزشی و کتب درسی خود بگنجانند. این منشور دقیقاً با اهداف ۱۶ و ۱۷ توسعه پایدار سازمان ملل مبنی بر صلحگستری، عدالتمحوری و مشارکت جهانی همسو است.
فرطوسی در پایان سخنان خود بیان کرد: این موفقیت، آغاز راه است. ما باید ظرفیتهای تمدنی خود را به مثابه هدایای ایران به بشریت معرفی کنیم. از تمامی نهادهای مدنی و دولتی دعوت میکنم تا با تأمل در این الگووارههای دیپلماسی فرهنگی، در پاسداشت و ترویج میراث تمدنی ایرانزمین، کمیسیون ملی یونسکو را یاری کنند.
منشور کوروش، «ایرانِ جهانی» را در برابر تفرقهافکنان فریاد میزند
روزبه زرینکوب، عضو هیئتعلمی دانشگاه تهران، سپس به واکاوی میراث تمدنی ایران، با نقد رویکردهای تقلیلگرایانه برخی ایرانشناسان و تاریخنگاران به دوره هخامنشی، این مقطع تاریخی را نه یک پروژه امپریالیستی، بلکه یک جنبش ضرورت برای بقا در برابر قرنها تهاجم خارجی دانست و گفت: تاریخ ایران در دو واژه خلاصه میشود: رنج و جاودانگی. فلات ایران همواره هدف غارتگری قدرتهای میانرودان بهویژه آشوریان بوده است. ایرانیان در آن دوران نه با جنگطلبی، بلکه با یک انتخاب سرنوشتساز روبرو بودند: مرگ تدریجی ناشی از تهاجمهای مستمر یا جنبشی مثمر برای بقا.
این استاد تاریخ با انتقاد صریح از کسانی که نظریههای مدرن غربی مانند امپریالیسم و میلیتاریسم را به تاریخ باستان تعمیم میدهند، بیان کرد: برخی مدعیان تاریخدانی که ذهنشان در چهارچوبهای بسته ایدئولوژیهای شرقی و غربی محصور مانده، بدون توجه به پیشینه رنجهای ایرانیان و بدون نگاه بیطرفانه، جنبش روحانی و معنوی مردم ایران را به سلطهگری نسبت میدهند. این تحلیلهای سطحی و بیمطالعه، تنها ناشی از عدم بهره کافی از بینش تاریخی است.
زرینکوب اقدام کوروش برای فتح بابل را اقدامی استراتژیک برای خروج از انزوای محلی و ایجاد امنیت و ثبات دانست و افزود: اقدام کوروش در سال ۵۳۹ قبل از میلاد، تلاش برای ایجاد یک جامعه باز جهانی در معنای باستانی آن بود. او با صدور فرمان صلح و آشتی (شلمو) و رهایی ساکنان بابل از بیگاری، خشونتهای رایج آن عصر را نفی کرد و رفتاری احترامآمیز را جایگزین قتل و غارت ساخت.
زرینکوب با مقایسهای تاریخی میان رفتار فاتحان هخامنشی و قدرتهای پیشین میانرودان به ویژه آشوریان، تفاوتهای فرهنگی بنیادین میان این دو تمدن را تبیین کرد و گفت: گزارشهای تاریخی از ویرانیهای سناخریب و آشور بانیپال در بابل و شوش که طی آن تمدنها به خاک سیاه نشانده شدند، که در دنیای آن روزگار، قتل و غارت پس از فتح، امری رایج بود، کوروش با صدور فرمان صلح و آشتی و نفی خشونت، پدیدهای نو در حکمرانی عرضه کرد. این عملکرد انسانی، تجلیگاه روح و فرهنگ ایرانی بود که در کوروش متبلور شده بود.
زرینکوب با اشاره به خاستگاه کوروش در فارس، گذار او از حاکم یک قلمرو محدود به فرمانروای یک ابرسرزمین ناهمگون و چندفرهنگی را یک تحول بزرگ در مدیریت سیاسی توصیف کرد و گفت: کوروش بدون برخورداری از تجربه پیشین در اداره امپراتوریهای بزرگ و بدون دستپاچگی در برابر این وسعت ناگهانی، توانست بر بحرانهای حکمرانی غلبه کند، مدیریت کوروش، نه برخاسته از تقلید الگوهای استبدادی رایج آن عصر، بلکه محصول پیوند هوشمندانه با مبانی فرهنگ ایرانی بود. کوروش با جایگزین کردن شرافت انسانی به جای قهر و غلبه، تراز نوینی از حکمرانی را در دنیای باستان بنیان نهاد؛ اقدامی که بابل را نهتنها به یک قلمرو فتحشده، بلکه به ویترینی از همزیستی فرهنگی و نمادی از تجلی روح ایرانی در جهان تبدیل کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران با اشاره به اینکه ارائه تحلیلهای نادرست از سوی پژوهشگران و باستانشناسان، میتواند خوراک تبلیغاتی جریانهای جداییطلب و سیاستورزان تاریکاندیش را فراهم کند، تصریح کرد: اگر پژوهشگران بر عرضه چنین سخنان نابهنجاری اصرار کنند، دور نیست که گروههای طمعکار با استفاده از این سفسطهها، ایران و ایرانی را به تفرقه تشویق کنند.
زرینکوب در بخش پایانی سخنان خود، پیام منشور کوروش را فراتر از زمان دانسته و آن را فراخوانی برای نسل امروز دانست: پیام کوروش میگوید: ای ایرانی، به ایران جهانی بیندیش. در ایران جهانی، جایی برای خودبینی، بخل و غرضورزی نیست. همه اقوام و مردمان، خودی هستند و از مرزهای قومی و زبانی عبور کردهایم. در ایرانِ جهانی، اندیشههای اهریمنی و تجزیهطلبانه شنوندهای نخواهد داشت؛ چرا که همه، ایرانی هستند.
دفاع علمی علامه طباطبایی از چهره قرآنی کوروش
محمود شالویی، رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، با استناد به دیدگاه تفسیری علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، تطبیق کوروش بر ذوالقرنین را نشاندهنده حریت و شجاعت علمی این فیلسوف و مفسر بزرگ معاصر دانست و بر پیوستگی ریشههای فرهنگی، حکمی و تمدنی ایران تأکید کرد و گفت: علامه طباطبایی با ژرفاندیشی، شجاعت و تحقیق گسترده، در روزگاری که امواجی از قضاوتهای ناصواب چهرههای تاریخی را هدف قرار میداد، در ذیل آیات سوره کهف (آیه ۸۳ به بعد) در تفسیر شریف المیزان، با بررسی دقیق اقوال مفسران، دیدگاه علامه ابوالکلام آزاد مبنی بر انطباق اوصاف قرآنی ذوالقرنین با کوروش را به صواب و قرائن نزدیکتر دانست.
وی افزود: قرآن کریم ذوالقرنین را شخصیتی مورد ستایش الهی و موصوف به صفات اولیای الهی معرفی میکند. جای شگفتی است که برخی از مفسران در گذشته شخصیت خونریزی چون اسکندر را به جای ذوالقرنین نشاندهاند؛ در حالی که صفات دادگری، انصاف، مردمداری و آزادیبخشی که در تاریخ برای کوروش ثبت شده، او را شایسته این توصیف ساخته است.
رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی با اشاره به جایگاه بیبدیل تفسیر المیزان در میان تفاسیر جهان اسلام تصریح کرد: تلاشهای برخی افراد برای مخدوش کردن دیدگاه استوار علامه طباطبایی، مانند قطرهای در برابر اقیانوس دانش حکمی و تفسیری ایشان است. همانطور که استاد دینانی نیز اشاره کردهاند، در آزادگی و تحقیق بدون تعصب، اندیشمندی چون علامه طباطبایی کمنظیر است که وقتی با استدلال علمی به حقیقتی میرسید، پای آن میایستاد.
شالویی با تقدیر از تلاشهای دیپلماتیک و علمی احمد پاکتچی سفیر و نماینده دائم ایران در یونسکو، کیانوش کیانی و حسن فرطوسی در به سرانجام رساندن قطعنامه بزرگداشت ۲۵۵۰مین سالگرد صدور منشور کوروش در یونسکو، ثبت این رویداد را فرصتی مغتنم برای بازنمایی چهره انسانی و عدالتمحور تمدن ایرانی دانست.
وی همچنین با تمجید از خدمات علمی خاندان زرینکوب و بهویژه نقش بیبدیل زندهیاد عبدالحسین زرینکوب در تاریخنگاری و عرفانپژوهی، حضور روزبه زرینکوب در این نشست را استمرار خدمات این خاندان دانشمندپرور به فرهنگ ایران برشمرد.
انتهای پیام
