هوش مصنوعی در خدمت اجتهاد؛ سامانه‌ای که مانند یک دانشمند دینی استدلال می‌کند

به گزارش ایکنا، نشست رونمایی از محصولات فناورانه علوم اسلامی مؤسسه علم و تمدن و عرفان، امروز سه‌شنبه، ۱۰ شهریورماه برگزار شد و قرار است از سامانه هوشمند «هدا» و دیگر دستاورد‌های این مؤسسه در حوزه کاربست هوش مصنوعی در مطالعات دینی در قم رونمایی شود.

بهروز مینایی بیدگلی، استاد هوش مصنوعی دانشگاه علم و صنعت و معاون علمی مؤسسه علم و تمدن و عرفان در این نشست با اشاره به فعالیت‌های چهارگانه این مؤسسه، گفت: مؤسسه علم و تمدن و عرفان به موضوع به‌کارگیری فناوری‌های نوین به ویژه هوش مصنوعی در مطالعات دین، پژوهش‌های دانشگاهی و مباحث میان‌رشته‌ای می‌پردازد.

وی افزود: یکی از شاخه‌های این مجموعه، دانشگاه حکمت و فناوری است که در قم به صورت بین‌المللی فعالیت می‌کند و از ترم جاری دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و مهندسی نرم‌افزار را آغاز خواهد کرد. این دانشگاه با هدف تربیت نخبگان مهندسی برای خارج از کشور ورودی‌های خود را از سایر کشور‌ها می‌پذیرد و دروس اصلی رشته‌های مهندسی را با ۱۰ تا ۱۲ واحد دروس میان‌رشته‌ای از جمله الهیات هوش مصنوعی، فلسفه هوش مصنوعی، فقه هوش مصنوعی و مباحث تمدنی هوش مصنوعی تلفیق کرده است.

استاد دانشگاه علم و صنعت با اشاره به یکی از آثار پژوهشی این دانشگاه، گفت: کتاب «الهیات هوش مصنوعی» که به بررسی چالش‌های خداشناسی، پیامبرشناسی و معادشناسی در مواجهه با هوش مصنوعی قوی می‌پردازد، ۱۲ شهریورماه در قم رونمایی خواهد شد.

مینایی بیدگلی همچنین از سه مؤسسه دیگر ذیل این مجموعه نام برد: مؤسسه دوم، دانشنامه نگاری جهان اسلام است که برای کلید واژه‌ها، معارف، شخصیت‌ها و اماکن معروف در مناطقی، چون بالکان، اندونزی و هندوستان تدوین می‌شود. دانشنامه بالکان آماده رونمایی است و دانشنامه قرآن برای کودکان نیز در دست تولید است.

وی در ادامه به مؤسسه «همتا» (هوش مصنوعی و تمدن اسلامی) اشاره کرد و گفت: این مؤسسه به هوشمندسازی مراکز اسلامی می‌پردازد و با مؤسساتی مانند آستان قدس، موسسه اسرا، مؤسسه امام خمینی (ره) و دارالحدیث در این زمینه همکاری دارد. محصولات این مؤسسه شامل «حدیثا» و «پارسا» است که به زودی در زمینه پرسش و پاسخ دینی معرفی خواهند شد.

مؤسسه دیگری که ذیل علم و تمدن وجود دارد مؤسسه نجم (ناصر جامع مجتهد) است که رسالت اصلی آن طراحی ابزار‌ها و سامانک‌های مورد نیاز در مسیر اجتهاد است. نجم تاکنون محصولات متعددی هم‌چون ثقات، گنجه و پیکره رضوان را در مسیر اجتهاد طراحی و تولید کرده است.

مینایی بیدگلی در بخش اصلی سخنان خود به معرفی محصول «هدا» پرداخت و تصریح کرد: «هدا» مخفف «هوشمندی دانش‌مداری و استدلال‌ورزی» است و یک عامل هوشمند محسوب می‌شود که به هرگونه سؤالی در زمینه معارف دینی، حدیث، قرآن، فقه، کلام و معرفت‌شناسی با توهم نزدیک به صفر پاسخ می‌دهد. این سامانه بر خلاف مدل‌های عمومی مانند Gemini یا DeepSeek، پاسخ‌های خود را به صورت شفاف با استناد به منابع ارائه می‌کند و فرآیند استدلال ورزی خود را توضیح می‌دهد.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه این عامل می‌تواند تحولی در حوزه اجتهاد، قضاوت و قانونگذاری ایجاد کند، اظهار کرد: این سامانه می‌تواند برای یک مجتهد یا فقیه، تمام منابع کهن از حدیث و تفسیر تا نظریات جدید در درس‌های خارج و پرسش‌های دینی را گردآوری، ترکیب و نتیجه‌گیری کند. در حوزه قضایی نیز می‌توان از آن برای تنقیح قوانین، کشف تناقضات در آرا و بررسی ابتنای آرای قضایی بر منابع فقهی بهره برد. این سامانه که با تکیه بر بیش از یک میلیون حدیث و ۱۹ هزار منبع دینی طراحی شده، قابلیت استدلال‌ورزی شفاف و مستند را دارد و برای کاربرد در اجتهاد، قضاوت و قانون‌گذاری طراحی شده است.

علیرضا شهبازی، عضو هیئت مدیره مؤسسه نجم نیز در ادامه با اشاره به سابقه این پروژه، گفت: پروژه مجتهدیار از سال ۱۳۹۷ به صورت پژوهشی آغاز شد و از سال ۱۴۰۳ به صورت منسجم زیر نظر مؤسسه علم و تمدن و عرفان و در قالب مؤسسه نجم دنبال شد.

سیدحسین حسینی، مدیر مؤسسه پژوهشی حکمت و فناوری نیز در این نشست گفت: پژوهش‌های این مؤسسه از دو سال پیش با هدف پیوند معارف اسلامی با مطالعات میان‌رشته‌ای در حوزه فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی آغاز شده است.

وی افزود: همزمان با رشد فناوری‌های هوشمند، موضوعاتی مانند فلسفه هوش مصنوعی، اخلاق هوش مصنوعی و الهیات هوش مصنوعی در جهان در حال توسعه است، اما تاکنون قرائتی اصیل و مبتنی بر حکمت و معارف اسلامی در این حوزه‌ها شکل نگرفته است. از این رو، مؤسسه در گام نخست با بازخوانی ادبیات موجود آغاز به کار کرد و از سال جاری، با ورود عمیق‌تر به ارتباط‌سنجی این ادبیات با مبانی اسلامی، پروژه‌های پژوهشی با رویکرد اسلامی را دنبال کرده است.

حسینی ادامه داد: تاکنون سه اثر در زمینه فلسفه هوش مصنوعی، دو اثر در حوزه اخلاق هوش مصنوعی و یک اثر در زمینه الهیات هوش مصنوعی آماده انتشار شده است. همچنین پژوهشی درباره تعلیم و تربیت در عصر هوش مصنوعی با رویکرد فقه تربیتی آغاز شده است.

وی در ادامه به فعالیت یک مجموعه فناور در حوزه تولید محصولات هوشمند و ارائه خدمات به مراکز حوزوی و اسلامی اشاره کرد و گفت: مأموریت اصلی این مجموعه با عنوان «هوش مصنوعی و تمدن اسلامی ـ همتا»، هوشمندسازی مراکز اسلامی و حوزوی است که از طریق ارائه خدمات مبتنی بر فناوری و هوش مصنوعی و نیز آموزش و توانمندسازی این مراکز دنبال می‌شود.

وی افزود: در این مجموعه محصولاتی در زمینه گفت‌وگوگر‌های هوشمند مبتنی بر آیات قرآن و منابع اصیل شیعی تولید و ارائه شده است. همچنین با تولید گفت‌وگوگر‌های عامل‌محور مبتنی بر آثار اندیشمندان اسلامی، از جمله آثار شهید مطهری، تجربه‌ای جدید برای مطالعه هوشمند و ارتباط با اندیشه علمای دینی فراهم شده است.

مدیرعامل همتا با اشاره به «پارسا» به‌عنوان یکی از این محصولات گفت: پارسا یک گفت‌وگوگر‌ هوشمند مبتنی بر مجموعه پرسش و پاسخ‌های ارائه‌شده از سوی مراکز معتبر است که امکان دسترسی و استفاده آسان‌تر از این منابع را فراهم می‌کند. یکی از مزیت‌های این سامانه، قابلیت ارائه و جست‌وجوی پایگاه پرسش و پاسخ‌های دینی فارسی به زبان‌های مختلف و فراهم کردن زمینه انتشار بین‌المللی این منبع غنی است.

حسینی در پایان از محصول جدید در حال ساخت این مؤسسه با عنوان «حدیثا» خبر داد و گفت: این محصول در آینده نزدیک رونمایی خواهد شد و با تمرکز بر مخاطب عام، با هدف تولید و انتشار محتوای دینی بدون مرز زبانی و همچنین انجام پژوهش‌های ترکیبی انسان و ماشین بر روی داده‌های حدیثی و قرآنی طراحی شده است.

حسین جمشیدی راد، مدیر دفتر گسترش ارتباطات مؤسسه علم و تمدن و عرفان و دبیر ستاد فناوری‌های هوشمند حوزه علمیه با اشاره به نظر رهبر شهید که ایران باید جز ۱۰ کشور برتر در هوش مصنوعی باشد و با توجه به حجم عظیم داده‌های علوم اسلامی موجود در ایران اسلامی که می‌تواند مزیت نسبی ایران در هوش مصنوعی باشد و با اشاره به مشکلات فقدان بانک داده منسجم در کشور، گفت: یکی از رسالت‌های این مجموعه گردآوری و نظم‌دهی به داده‌های پراکنده در مجموعه‌های مختلف است تا بتوان از آن به عنوان سوخت موتور محرک هوش مصنوعی و ایجاد یک بانک داده ملی در این حوزه بهره برد.

وی تصریح کرد: در این زمینه مؤسسه علم و تمدن و عرفان با ارائه پیشنهادی به مؤسسات مختلف که داده‌های عظیم علوم اسلامی را دارند، برای ایجاد یک کنسرسیوم داده‌محور که یک پایگاه داده جامع و هوشمند از داده‌های علوم اسلامی است، اقدام کرده که این کنسرسیوم با بهره گیری از فناوری‌های نوین پردازش زبان طبیعی و هوش مصنوعی طراحی شده است. هدف این کنسرسیوم فراهم کردن بستری یکپارچه و آزاد دقیق و کارآمد برای حوزویان پژوهشگران دانشگاهیان و مراکز تحقیقاتی است تا بتوانند میراث مکتوب اسلامی را با سرعت، دقت و عمق بیشتری تحلیل و مطالعه کنند.