انتظار بدون استقامت معنا ندارد

قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به‌واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل‌ بیت(ع)، افق‌های تازه‌ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می‌شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی‌ عصر(عج) پیوند یافته‌اند و تصویری عمیق‌تر از فرهنگ انتظار ارائه می‌کنند. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسله‌گفت‌وگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علی‌اکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبه‌جزء بررسی می‌کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن‌تر و دقیق‌تر تبیین شود.

ایکنا ـ در ادامه آیات سوره مبارکه بقره و پس از بیان آیه ۱۵۰ «وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ»، مسیر بحث به تلاوت آیات و تزکیه و تعلیم کتاب و حکمت منتقل می‌شود. این آیه چه ارتباطی با ظهور حقیقت قرآن دارد؟

خداوند متعال در آیه ۱۵۱ سوره بقره می‌فرماید: «كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ؛ همان‌گونه که در میان شما پیامبری از خودتان فرستادیم که آیات ما را بر شما می‌خواند، شما را پاک می‌کند، کتاب و حکمت می‌آموزد و آنچه را نمی‌دانستید، به شما تعلیم می‌دهد.» 

بیشتر بخوانید:

• یاران حضرت مهدی(عج)؛ از اجتماع ۳۱۳ نفر تا برخورداری از بصیرت و فراست
• تحقق کامل ثقلین در حکومت جهانی حضرت مهدی(عج)
• «وجه‌‌ الله»؛ کلید فهم جایگاه حضرت ولی‌‌ عصر(عج) در آیات قرآن
• حکمت تکرار «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» در نماز منسوب به حضرت ولی‌ عصر(عج)
• جامعه منتظر به قرآن‌فهمان و عاملان به قرآن نیاز دارد
• امام زمان(عج) قرآن مجسم است
• قرآن و امام مهدی(عج)؛ دو جلوه از حقیقتی واحد

در این آیه چند مرحله مهم برای هدایت انسان بیان شده است؛ تلاوت آیات، تزکیه، تعلیم کتاب، تعلیم حکمت و آموختن حقایقی که انسان پیش از آن نمی‌دانسته است. بنابراین، ارتباط انسان با قرآن فقط به خواندن الفاظ آن محدود نمی‌شود. تلاوت، آغاز راه است و پس از آن باید فهم، تدبر، تزکیه و عمل شکل بگیرد.

از همین منظر، یکی از ابعاد مهم ظهور حضرت ولی‌ عصر(عج)، ظهور حقیقت قرآن در زندگی انسان‌هاست. قرآن کریم امروز نیز میان ما حضور دارد، اما بسیاری از معارف آن هنوز به‌صورت کامل در زندگی بشر تحقق پیدا نکرده است. در عصر ظهور، حقیقت بسیاری از آیات برای مردم آشکارتر می‌شود و معارف قرآن در عرصه فردی و اجتماعی تحقق بیشتری پیدا می‌کند.

در فرهنگ اهل‌ بیت(ع)، امام معصوم(ع) مفسر حقیقی قرآن است. قرآن کریم کتابی است که آیات آن گاهی به‌صورت کلی و اجمالی بیان شده و برای فهم درست بسیاری از معارف آن، نیازمند مراجعه به اهل‌ بیت(ع) هستیم. از همین رو در روایات، امام «قرآن ناطق» معرفی می‌شود؛ یعنی امام، حقیقت زنده و مجسم معارف قرآن است.

البته ناطق در این تعبیر به معنای صرفاً سخن‌گفتن نیست. وقتی در تعریف انسان گفته می‌شود حیوان ناطق، مقصود موجودی است که از عقل و قدرت تعقل و فهم برخوردار است. بنابراین، قرآن ناطق یعنی کسی که معارف قرآن را فهمیده، در وجود خود محقق کرده و در مقام تبیین و اجرای آن قرار دارد.

این نکته برای کسانی که با قرآن سروکار دارند، بسیار مهم است. ممکن است فردی حافظ قرآن باشد، آیات فراوانی تلاوت کند و در مسابقات قرآنی نیز موفق باشد؛ اما باید از خود بپرسد که چه میزان از قرآن را فهمیده و چه اندازه از آن را در زندگی خود جاری کرده است. قرآن زمانی در وجود انسان اثرگذار می‌شود که از مرحله زبان عبور کند و به قلب، رفتار و سبک زندگی او برسد.

ایکنا ـ در آیه ۱۵۲ سوره بقره، خداوند می‌فرماید: «فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ.» این آیه چه پیامی درباره رابطه انسان با خداوند و فرهنگ انتظار دارد؟

این آیه یکی از زیباترین آیات قرآن در بیان رابطه میان بنده و پروردگار است. خداوند می‌فرماید: «پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و برای من شکرگزاری کنید و کفران نورزید.» این تعبیر، رابطه‌ای عمیق و عاشقانه را میان انسان و خداوند نشان می‌دهد؛ رابطه‌ای که در آن، ذکر انسان بی‌پاسخ نمی‌ماند. ضمیر متصل متکلم وحده (یاء) در عبارات «فَاذْكُرُونِي» و «وَاشْكُرُوا لِي»، حاکی از این رابطه‌ نزدیک و صمیمی خدا و بنده است. 

در قرآن کریم آیات دیگری هم وجود دارد که خداوند در آن‌ها با لحنی بسیار نزدیک و مستقیم، با همین ضمیر متکلم وحده با انسان سخن می‌گوید. یکی از نمونه‌های برجسته و مشهور آن، آیات پایانی سوره فجر است: «يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ، ارْجِعِي إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً، فَادْخُلِي فِي عِبَادِي، وَادْخُلِي جَنَّتِي.» خداوند در این آیات می‌فرماید: «ای جان آرام‌یافته! به سوی پروردگارت بازگرد، در حالی که تو از او خشنودی و او از تو خشنود است. پس در میان بندگان من درآی و در بهشت من وارد شو.»

انسان اگر از امروز اهل ذکر و ارتباط با خداوند باشد، در حقیقت خود را برای چنین بازگشتی آماده می‌کند. ذکر، فقط تکرار یک عبارت با زبان نیست؛ بلکه به معنای زنده نگه داشتن یاد خدا در قلب و رفتار است. منتظران حقیقی امام زمان(عج) اهل ذکر و شکر هستند. از سوی دیگر، وقتی امام را «وجه الله»، «ولی الله»، «حجت الله» و «کلمة الله» می‌دانیم، ذکر الهی و شکر نعمت‌های او، به‌خصوص نعمت ولایت، از طریق یاد امام میسر می‌شود. به عبارت دیگر، یاد امام(عج) مصداق «ذکر الله» است و شکر الهی بر بزرگترین نعمت الهی، یعنی ولایت محقق می‌شود‌. 

ایکنا ـ با توجه به اینکه انتظار در دوران غیبت با دشواری‌ها و آزمون‌های متعدد همراه است، آیه ۱۵۳ سوره بقره چه راهکاری برای مؤمن ارائه می‌دهد؟

خداوند متعال در آیه ۱۵۳ سوره بقره می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از صبر و نماز یاری بجویید، زیرا خداوند با صابران است.»

در این آیه، خداوند برای عبور از مشکلات دو وسیله مهم معرفی می‌کند: صبر و صلاة. صبر نیز نباید صرفاً به معنای تحمل منفعلانه سختی‌ها تصور شود. صبر در فرهنگ قرآن مفهومی گسترده دارد و شامل ایستادگی در مسیر حق، مقاومت در برابر مشکلات، کنترل نفس و استمرار در انجام وظیفه است. رهبر شهیدمان(ره) کتابی با عنوان «گفتاری در باب صبر» دارند که پیش از انقلاب نوشته‌اند. مطالعه‌ آن را به مخاطبان محترم توصیه می‌کنم. صبر و صابر با این معنا، محبوب خداوند متعال است و با او معیت دارد.

اگر انسان در مسیر بندگی قرار گرفت، طبیعی است که با موانع مواجه شود. اگر در مسیر اصلاح جامعه حرکت کند، با مخالفت روبه‌رو خواهد شد. اگر بخواهد منتظر واقعی امام زمان(عج) باشد، باید برای طولانی‌شدن دوران غیبت، مشکلات، تمسخرها، شبهات و تبلیغات مخالفان مکتب مهدویت نیز آمادگی داشته باشد.

از همین رو، انتظار حقیقی نیازمند صبر است. منتظر نمی‌تواند با نخستین مشکل ناامید شود یا با مشاهده طولانی‌شدن غیبت، اصل اعتقاد خود را زیر سؤال ببرد. انتظار باید با استقامت و عمل همراه باشد. استاد شهید مرتضی مطهری(ره) نیز در بحث انتظار بر همین نکته تأکید دارند که انتظار نباید به حالتی منفی و ویرانگر تبدیل شود. انتظار سازنده، انسان را فعال، امیدوار، مسئول و آماده می‌کند. کسی که واقعاً منتظر ظهور است، باید در حد توان خود جامعه را به سمت ارزش‌هایی سوق دهد که در حکومت مهدوی تحقق کامل خواهند یافت.

ایکنا ـ با توجه به توضیحی که بیان کردید، صبر در دوران غیبت را چگونه باید معنا کرد و به‌طور کلی، از مجموع این مؤلفه‌ها در آیات یادشده، وظیفه انسان منتظر منجی موعود چیست؟

صبر در دوران غیبت به معنای بی‌عملی نیست. صبر یعنی در مسیر حق باقی بمانیم، حتی زمانی که نتیجه فوری آن را نمی‌بینیم؛ یعنی وظیفه خود را انجام دهیم، حتی اگر شرایط دشوار باشد و در برابر جریان‌های فکری و فرهنگی که می‌کوشند اعتقاد به مهدویت را تضعیف کنند، با معرفت و منطق ایستادگی کنیم.

در حقیقت، نماز و صبر دو بال برای حرکت مؤمن هستند؛ نماز رابطه انسان با خدا را مستحکم می‌کند و صبر توان ادامه مسیر را به او می‌دهد. اگر این دو در کنار یکدیگر قرار گیرند، انسان می‌تواند در برابر آزمون‌های دوران غیبت مقاومت و خود را برای روزی آماده کند که وعده الهی درباره تحقق عدالت و حاکمیت حق در سراسر جهان محقق می‌شود.

توجه کنید؛ خداوند متعال در کنار صبر، صلاة را مطرح می‌کند. یعنی موضوع عبادت و عبودیت که در آیه پنجم سوره مبارکه حمد، «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعینُ» به آن اشاره کردیم و ارتباط آن را با موضوع مهدویت یادآورر شدیم، در اینجا نیز با بیانی دیگر مطرح شده است. چون نماز پیش از هر چیز، بیانگر، یادآور و مصداق عبادت الهی انسان و مظهر، مجلا و مجرای عبودیت حضرت حق جلّت شأنه و عظمته است. 

بنابراین، از مجموع این مؤلفه‌ها می‌توان دریافت که منتظر حقیقی صاحب‌الزمان(عج) باید در چارچوب عبودیت محض الهی با استعانت از تلاوت قرآن، تزکیه، تعلیم کتاب، حکمت، صبر، ذکر و شکر، بندگی را زندگی و خود را برای ظهور منجی موعود موجود(عج) آماده کند.

با ذکر دو نکته‌ ظریف و ژرف، این بخش از گفت‌وگو را به پایان می‌بریم. در بعضی از تفاسیر قرآن، صبر را به «صوم» تفسیر کرده‌اند، چون حقیقتاً روزه از مصادیق بارز صبر است. دیگر اینکه در تأویل صبر و صلاة، صبر را به وجود مبارک پیامبر اکرم(ص) و صلاة را به وجود مقدس امیرالمؤمنین امام علی(ع) تأویل و در واقع، خدا و قرآن، ما را به استعانت از این دو وجود مبارک در همه‌ شئون زندگی فردی و اجتماعی دعوت کرده‌اند.