وقتی هنر ایرانی در صفحات قرآن ماندگار می‌شود + فیلم

هنر ایرانی در طول قرن‌ها، یکی از مهم‌ترین بسترهای انتقال و ماندگاری فرهنگ و معارف اسلامی بوده است؛ از خوشنویسی و تذهیب نسخه‌های قرآن کریم گرفته تا آثاری که امروز با بهره‌گیری از شیوه‌ها و مواد متفاوت، پیوند میان هنر ایرانی و مفاهیم قرآنی را به نمایش می‌گذارند. در این میان، برخی هنرمندان و فعالان این حوزه تلاش کرده‌اند با اجرای پروژه‌های متفاوت و زمان‌بر، آثاری خلق کنند که تنها یک اثر هنری نباشد، بلکه به‌عنوان میراثی فرهنگی در گذر سال‌ها برای نسل‌های آینده حامل پیام زیبایی و بخشی از هویت فرهنگی و هنری جامعه ایرانی باشد.

حسین احمدی‌قمی، فعال حوزه هنرهای قرآنی و خوشنویسی در گفت‌وگو با ایکنا از قم با اشاره به بیش از سه دهه فعالیت در زمینه حمایت از هنرمندان خوشنویس و تذهیب‌کار با اشاره به اجرای پروژه‌های نفیس قرآنی در حوزه کتابت بر چرم طبیعی و تولید تابلوهای قرآنی گفت: از سال ۱۳۷۸ با هدف انجام کارهایی که به‌دلیل دشواری‌های اجرایی کمتر مورد توجه مجموعه‌ها قرار گرفته بود، سرمایه‌گذاری در تولید آثار فاخر قرآنی را آغاز کردم که کتابت کامل قرآن کریم بر ۶۱۴ قطعه چرم طبیعی و خلق قرآن‌هایی با ویژگی‌های منحصر به‌فرد از جمله این آثار است.

وی اظهار کرد: بیش از ۳۰ سال است که در زمینه فعالیت‌های خوشنویسی و هنری، با بهره‌گیری از ظرفیت هنرمندان متعهد، در مسیر ترویج معارف اهل بیت(ع) و قرآن کریم در داخل و خارج از کشور فعالیت می‌کنم. در این مسیر، تلاش کردم آثاری تولید شود که علاوه بر ارزش هنری، قابلیت ماندگاری و انتقال فرهنگ اسلامی و ایرانی به نسل‌های آینده را داشته باشد.

کتابت قرآن کریم بر ۶۱۴ قطعه چرم طبیعی

احمدی‌قمی با اشاره به نخستین پروژه بزرگ خود در این حوزه بیان کرد: یکی از کارهایی که از سال‌های ابتدایی آغاز کردم، کتابت قرآن کریم بر ۶۱۴ قطعه چرم طبیعی بود که اجرای آن حدود ۱۰ سال زمان برد. تأمین چرم مناسب برای چنین کاری بسیار دشوار بود؛ زیرا باید حدود ۸۰۰ قطعه چرم تهیه می‌شد تا پس از بررسی، قطعاتی یکدست از نظر رنگ و کیفیت انتخاب شوند.

وی افزود: برای تهیه چرم به شهرهای مختلفی از جمله مشهد، تبریز، شیراز و اصفهان مراجعه کردم و با کارخانه‌های متعددی مذاکره شد تا سرانجام یکی از تولیدکنندگان چرم در خراسان‌رضوی پذیرفت چرم مورد نیاز این پروژه را تأمین کند.

این فعال حوزه هنرهای قرآنی ادامه داد: برای کتابت این قرآن از استاد حبیب اسلامی، از خوشنویسان متعهد و رزمنده کشور، دعوت کردیم. نوشتن روی چرم با کاغذ تفاوت زیادی دارد؛ در کاغذ اگر کلمه‌ای اشتباه نوشته شود، امکان اصلاح آن وجود دارد، اما در چرم چنین امکانی نیست و در صورت بروز اشتباه، قطعه باید کنار گذاشته شود. با وجود این دشواری‌ها، استاد اسلامی مسئولیت کتابت را پذیرفت و کار با موفقیت انجام شد.

وی با اشاره به بخش تذهیب این اثر گفت: حسین اسلامی، از استادان برجسته تذهیب، مسئولیت این بخش را پذیرفت و با همکاری تذهیب‌کاران دیگر، بخش‌های اصلی و عمده تذهیب اثر را اجرا کردند. در مجموع، از آغاز تأمین چرم تا پایان کتابت و تذهیب، حدود ۱۰ سال برای این پروژه زمان صرف شد.

احمدی‌قمی با بیان اینکه این قرآن پس از اطلاع حجت‌الاسلام والمسلمین سیدجواد شهرستانی مورد توجه قرار گرفت، اظهار کرد: این اثر اکنون در موزه امام علی(ع) نگهداری می‌شود و تعدادی از صفحات آن به نمایش درآمده است. پیش از واگذاری اثر نیز با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، موزه قرآن، کتابخانه ملی و مجموعه‌های مختلف مذاکره کردیم تا زمینه نگهداری شایسته آن فراهم شود.

وی تصریح کرد: با وجود درخواست‌هایی از خارج از کشور برای این اثر، تصمیم ما این بود که قرآن تولیدشده در دوران جمهوری اسلامی ایران، در کشور باقی بماند و به‌عنوان میراثی فرهنگی و هنری برای نسل‌های آینده حفظ شود.

تابلوهای قرآنی؛ جلوه هنر ایرانی در تانزانیا

این فعال آثار هنری با اشاره به تولید تابلوهای نفیس از چرم طبیعی بیان کرد: در کنار پروژه کتابت قرآن، تولید تابلوهای قرآنی با استفاده از چرم طبیعی را نیز دنبال کردیم. بخشی از این آثار در نمایشگاه‌هایی در دارالسلام و زنگبار تانزانیا به نمایش گذاشته شد و با استقبال مخاطبان مواجه شد.

وی افزود: دو تابلوی «بسم‌الله الرحمن الرحیم» با ابعاد حدود ۷۰ سانتی‌متر در یک متر و ۴۰ سانتی‌متر و با خط ریحان، در این نمایشگاه عرضه شد که پس از خریداری، در لابی دو هتل مشهور زنگبار نصب شد.

احمدی‌قمی ادامه داد: یکی از رایزنان فرهنگی منطقه پس از مدتی نقل می‌کرد که مدیر یکی از این هتل‌ها گفته است ماهانه بیش از ۲۰۰ تا ۳۰۰ گردشگر از کشورهای مختلف از این تابلو به‌دلیل زیبایی آن عکس و فیلم تهیه می‌کنند. این موضوع نشان می‌دهد که یک اثر هنری ایرانی چگونه می‌تواند معرف فرهنگ و هنر اصیل اسلامی و ایرانی در محیطی بین‌المللی باشد.

خلق بزرگ‌ترین تابلوی چرمی با کتیبه‌ای به خط صفوی

وی با اشاره به تولید تابلویی ویژه با ابعاد حدود دو متر و ۲۰ سانتی‌متر در دو متر و ۹۰ سانتی‌متر گفت: این اثر روی یک قطعه پوست طبیعی گوساله اجرا شده و مقدمات ثبت آن در گینس انجام شده است. براساس پیگیری‌های صورت‌گرفته، این اثر از نظر ابعاد و ویژگی‌های اجرایی، نمونه مشابهی ندارد.

احمدی‌قمی با اشاره به دشواری تأمین و فرآوری پوست مورد استفاده در این تابلو اظهار کرد: زمانی که برای تهیه پوست به کارخانه چرم مراجعه کردیم، تولیدکننده اعلام کرد که این بزرگ‌ترین قطعه چرمی است که تاکنون تولید کرده است. پوست باید با روش خاصی فرآوری می‌شد تا نرمی و صیقلی بودن مورد نیاز برای اجرای اثر را پیدا کند.

وی افزود: این تابلو شامل چهار قل است که به خط کتیبه‌ای نوشته شده و تذهیب آن نیز با الهام از سبک دوران صفوی انجام شده است.

این هنرمند با اشاره به پیگیری ثبت جهانی اثر بیان کرد: مقدمات ثبت این تابلو در گینس انجام شده بود، اما به‌دلیل جنگ تحمیلی اخیر، روند آن متوقف شد. مسئولان مربوط اعلام کردند که برای ادامه فرایند، باید اثر در امارات یا کشور دیگری بررسی شود. با این حال، پیگیری‌ها برای ثبت آن به نام ایران و شهر قم ادامه دارد.

قرآنی با ۱۱۴ نوع تذهیب و طلای ۲۴ عیار

احمدی‌قمی در ادامه با اشاره به اجرای پروژه دیگری در حوزه کتابت قرآن کریم گفت: حدود ۱۰ تا ۱۱ سال برای کتابت و تذهیب قرآنی با خط ریحان زمان صرف شده است. در این پروژه با استاد نظری، از خوشنویسان برجسته، همکاری کردیم و قرآن بر کاغذ گلاسه ۳۵ در ۵۰ سانتی‌متر کتابت شد.

وی با اشاره به دشواری‌های کتابت قرآن افزود: کتابت یک قطعه خوشنویسی با نوشتن یک قرآن کامل تفاوت دارد؛ زیرا خوشنویس باید از ابتدا برای جای‌گیری آیات، پایان هر صفحه و تناسب سطرها برنامه‌ریزی کند. این اثر در حدود ۶۷۰ صفحه تکمیل شده و مرحله تذهیب آن نیز به پایان رسیده است.

این فعال حوزه هنرهای قرآنی اظهار کرد: ویژگی متمایز این قرآن، برخورداری از ۱۱۴ نوع تذهیب متفاوت متناسب با ۱۱۴ سوره قرآن کریم است. به‌جز سوره مبارکه «توبه» که با بسم‌الله آغاز نمی‌شود، تذهیب سرسوره‌ها و بسم‌الله‌ با طرح‌ها و رنگ‌آمیزی‌های متفاوت اجرا شده است.

وی ادامه داد: استاد حسین اسلامی مسئولیت تذهیب این اثر را برعهده داشتند و در اجرای آن از طلای ۲۴ عیار استفاده شده است. همچنین تذهیب دو صفحه آغازین و دو صفحه پایانی قرآن با طلای طبیعی انجام شده است.

احمدی‌قمی با بیان اینکه این اثر نیز در مسیر ثبت گینس قرار دارد، گفت: برخی از کارشناسان و استادان تذهیب معتقدند که اجرای ۱۱۴ نوع تذهیب متفاوت در یک قرآن، با این ویژگی‌ها، در آثار معاصر نمونه‌ای کم‌نظیر است و حتی درباره وجود نمونه مشابه آن پس از دوران صفوی نیز اظهار تردید کرده‌اند.

وی افزود: با وجود اینکه تاکنون اطلاع‌رسانی عمومی درباره این قرآن انجام نشده، برخی کتابخانه‌ها و موزه‌داران خارج از کشور به‌واسطه بازدیدها و مشاهده چند صفحه از آن، از وجود چنین اثری مطلع شده‌اند و علاقه‌مندی‌هایی برای انتقال آن به خارج از کشور مطرح شده است، اما این قرآن همچنان در ایران قرار دارد.

کتابت قرآن؛ راهی برای آرامش و انس با کلام وحی

احمدی‌قمی با اشاره به اینکه تأمین هزینه‌های پروژه‌های یادشده برعهده خود او بوده است، بیان کرد: تمام سرمایه‌گذاری این آثار با پشتکار و علاقه شخصی انجام شده و هنرمندان خوشنویس و تذهیب‌کار نیز با تعهد و تلاش فراوان در به ثمر رسیدن آن‌ها نقش داشته‌اند. واقعاً باید از این جمعین خوشنویسان و تهذیب‌کاران قدردانی کرد، چراکه اجرای چنین آثاری با دشواری‌های فراوان، پیگیری مستمر و گاه تکرار بخش‌هایی از کار همراه است.

این هنرمند با اشاره به آثار معنوی کتابت قرآن کریم اظهار کرد: اگر به گذشته بازگردم و دوباره فرصت داشته باشم، قطعاً این فعالیت‌ها را با شور و علاقه بیشتری ادامه می‌دهم. کار با قرآن، هر اندازه که باشد، آرامش‌بخش است. انسان ممکن است همه امکانات دنیا را داشته باشد، اما اگر آرامش نداشته باشد، آن امکانات برایش ارزشی نخواهد داشت.

وی با بیان خاطره‌ای از تأثیر کتابت قرآن بر آرامش روحی یکی از دوستانش گفت: یکی از دوستان به‌دلیل بیماری فرزندش و مشکلاتی که داشت، دچار اضطراب و نگرانی شده بود. به او پیشنهاد کردم روزانه نیم ساعت تا دو ساعت، کتابت قرآن را آغاز کند و از جزء پایانی قرآن شروع کند. او تصمیم گرفته بود روزانه چهار تا پنج صفحه بنویسد و پیش از آنکه جزء پایانی را به اتمام برساند، به من گفت که اضطراب و نگرانی‌اش از بین رفته است.

این فعال حوزه هنرهای قرآنی افزود: انس با قرآن بر قلب و روح انسان اثر می‌گذارد و نورانیت و برکاتی به همراه دارد. اگر سرمایه و زمانی را که برای این آثار صرف کردم، در فعالیت‌های دیگر به‌کار می‌گرفتم، شاید نتیجه‌ای مادی حاصل می‌شد، اما آثار قرآنی می‌توانند صدها سال و حتی هزار سال باقی بمانند.

وی با اشاره به آثار نفیس موجود در موزه‌ها بیان کرد: بسیاری از آثار هنری و قرآنی گذشتگان، با وجود گذشت قرن‌ها، همچنان باقی مانده‌اند و نام و یاد خالقان آن‌ها را زنده نگه داشته‌اند. ارزش یک اثر فرهنگی و هنری در همین ماندگاری است.

احمدی‌قمی با اشاره به تأکید شهید آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای بر ارائه آثار ماندگار در قالب هنر گفت: هنر ظرفیت ویژه‌ای برای ماندگار کردن پیام‌ها و معارف دارد. امروز خوشنویسان بسیاری در قم فعالیت می‌کنند و گاهی یک تابلو کوچک شامل صلوات، بسم‌الله الرحمن الرحیم یا سوره‌های کوتاه قرآن را به دوستان و بستگان خود هدیه می‌دهند. این آثار در خانه‌ها و محیط‌های کاری نصب می‌شود و هر بار که مخاطب آن را می‌بیند، یادآور هنرمند و معارف قرآنی است.