فلسفه آیین چاووش‌خوانی در سفرهای زیارتی
رضا سلیمان نوری با بیان اینکه چاووش یا چاوُش در فارسی به معانی متعددی آمده است، گفت: چاووش‌‌خوان کسی است که با آداب و تشریفاتی خاص شامل شعرخوانی، مردم را برای رفتن به حج و حرمین شریفین یا اماکن زیارتی دیگر با خبر و دعوت می‌کند.
رضا سلیمان نوری، رئیس هیئت‌مدیره انجمن توسعه گردشگری چهار باغ خراسان در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی اظهار کرد: چاووش یا چاوُش، در اصل واژه‌ای ترکی و در فارسی به معانی متعددی آمده است از جمله منصبی نظامی، مسئول تشریفات یا سرپرست خدمتکاران و همچنین کسی که با آداب و تشریفاتی خاص، شامل شعرخوانی مردم را برای رفتن به حج و حرمین شریفین یا اماکن زیارتی دیگر با خبر و دعوت می‌کند.
وی افزود: در گویش‌ها و زبان‌های مختلف ایرانی این کلمه با اندک تفاوتی در حروف به‌کار رفته است؛ از جمله کردی کلهری معاصر، کلمه «چاوچی» به معنای خبرچین یا خبررسان بوده و در گویش مردم قمصر کاشان «چووشی» به معنای چاووشی استفاده شده است. این واژه را در مازندران چائوش، در اطراف قزوین چی‌وِش، در ساوه چوشی‌کِش، در هرمزگان چاشی یا چایشی، در مناطق زاگرس چَئوش، در شیراز چوش خونی و در بیرجند نذاره‌خوان گویند.
این خراسان‌پژوه بیان کرد: چاووش در عربی به شکل شاویش، شاوش و جاویش آمده و در نوشته‌های ایوبیان و عثمانیان به‌کار رفته شده که مراد از آن بیشتر منصبی حکومتی است که وظایف متنوعی را برعهده داشته است. چاووشان در ایام خاص مانند موسم حج یا زیارت عتبات عراق و مشهدالرضا، میان شهرها و روستاهای ایران می‌گشته و با آداب و رسومی خاص، مردم را از سفر و حرکت کاروان باخبر و به حج یا زیارت ترغیب و تشویق می‌کرده‌اند. آنها افزون بر چاووشی‌خوانی، کارها و وظایف دیگری را نیز برعهده داشته‌اند؛ اذان‌گویی، تعزیه‌خوانی و مداحی مذهبی در جشن‌هایی مانند عروسی و ختنه‌سوران از دیگر فعالیت‌های برخی چاووشان بوده است.
وی گفت: فلسفه چاووشی‌خوانی به ضرورت سفرهای مخاطره‌آمیز و طولانی روزگاران قدیم بازمی‌گردد که ایجاب می‌کرده است مسافران با هم و در ایام خاصی سفر را آغاز کنند و در وقت معین، به منزل مناسب برسند. چاووشی‌خوانی در رونق سفرهای زیارتی و حج مؤثر بوده، به‌گونه‌ای که گاه کسی که قصد سفر نداشته، با شنیدن صدای چاووش، تشویق و عازم سفر می‌شده است، همچنین چاووشی‌خوانی از آداب بدرقه و استقبال بوده و بر شکوه آن می‌افزوده و باعث می‌شده است تا مردمان شهر یا روستا از حرکت کاروان حج‌گزاران یا زائران باخبر شوند و به جمع بدرقه‌کنندگان بپیوندند.
سلیمان نوری با اشاره به اینکه از پیشینه تاریخی چاووشی‌خوانی اطلاع دقیقی در دست نیست، افزود: برخی حدس زده‌اند که این رسم با رسم دیرین ایرانیان در سوگ سیاووش، پیوندهایی دارد. به‌ظاهر چاووشی‌خوانی برای زائران عتبات عراق یا مشهد از دوره صفوی مرسوم شد و در دوره قاجار رونق بیشتری یافت و به سفر حج نیز تسری پیدا کرد و به مرور نیز به اندازه‌ای مهم شد که جزو رسوم مذهبی فرهنگ مردم ایران به‌حساب آمد.
رئیس هیئت‌مدیره انجمن توسعه گردشگری چهار باغ خراسان اظهار کرد: در سفرنامه‌های سیاحان و مستشرقانی که در عصر صفویه و قاجاریه به ایران می‌آمدند، اشاره‌هایی به این رسم را می‌بینیم؛ برای نمونه پولاک (دوره ناصرالدین‌شاه) در سفرنامه‌اش به چاووش‌ها و چاووشی خوان‌های مذهبی که پرچم سرخ در دست دارند و جلوتر از بقیه حرکت می‌کنند، اشاره کرده است و یا اولئاریوس (دوره صفویه) در سفرنامه‌اش از چاووشانی سخن می‌گوید که در جلو دسته اشعاری می‌خوانند و موریه (عصر قاجار) در کتاب «سرگذشت حاجی بابای اصفهانی» از آواز کوس و نقاره و صلای حرکت چاووشان در مراسم می‌گوید.
وی ادامه داد: چاووشان در مکان‌های عمومی پر رفت و آمد، مانند بیرون مسجد جامع یا بازار شهرها و روستاها به تناسب سفر حج یا زیارت، بیرق‌ها و شمایل‌هایی از کعبه یا حرم امامان(ع) برپا می‌کردند و اشعاری را بدون ساز، در مدح پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) می‌خواندند. چاووش‌خوانی در طول راه ادامه داشت و چاووشان در سفر رفت و برگشت و نیز هنگام حضور در اماکن مقدس به اوقات مناسب به چاووشی‌خوانی می‌پرداختند. چاووشان نوچه‌ها و شاگردهایی داشتند که آنها را در چاووشی‌خوانی یاری می‌کردند، گاهی خود شعر می‌خواندند و گاهی از طریق گفت‌وگوی منظوم با شاگرد چاووشی، نمایش‌گونه‌ای ترتیب می‌دادند و مردم نیز در خواندن برخی اشعار آنها را همراهی می‌کردند.
این خراسان‌پژوه گفت: نظر به وظایفی که چاووشان برعهده داشتند، در شهرهای بزرگ آنها را چند هفته پیش از سفر به خدمت می‌گرفتند. چاووشی‌خوانی در میان راه به لحاظ روانی، کارکرد مثبتی داشت و به مسافران، دلگرمی و نشاط می‌بخشید. وقتی زائران و حج‌گزاران بازمی‌گشتند، این گروه در نزدیکی‌های وطن پیش می‌افتادند و به بستگان و آشنایان آنها خبر می‌دادند تا برای استقبال آماده شوند و در برابر، مژدگانی می‌گرفتند.
وی ادامه داد: محلات مختلف برخی شهرها یک یا چند نفر چاووش داشته که مسئولیت هماهنگی و پیگیری امور ارتباطی و فرهنگی زائران و حج‌گزاران را برعهده داشته‌اند. چاووشی نیازمند صدای خوش و مهارت در آواز و شعرخوانی و بداهه‌گویی بود، اما شهرت چاووش به تقوا و درستکاری و آشنایی‌اش با راه‌ها و مسیر سفر، اماکن مقدس و آداب زیارت و حج بود و در اقناع مردم نیز سهم مهمی داشت.
سلیمان نوری با بیان اینکه چاووشی معمولاً در دستگاه «چهارگاه» از موسیقی ردیف ایرانی است و بدون همراهی ساز، اجرا و معمولاً توسط چند نفر خوانده می‌شود، اظهار کرد: دو یا چند خواننده اشعار چاووشی را با آوازی مشخص بین یکدیگر مبادله کرده و به هم جواب می‌دهند و حتی ممکن است زنان نیز در این هم‌خوانی با مردان همراه شوند.
وی گفت: در امتداد هر چاووشی (دوبیت) خواننده در فرود آواز خود، با خواندن بیتی مانند: «که خدا فرموده بر همه آیات به غریب خاک خراسان رضا، صلوات» و یا «که خدا فرموده بر همه آیات به قد موزون علی نور محمد، صلوات» پایان کار خود را اعلام می‌کند. حاضران نیز در پاسخ اشعار او، صلواتی بر محمد و خاندانش می‌فرستند. اشعار چاووش‌خوانی در بوشهر، دوبیتی‌هایی است که اغلب بر وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن سروده شده است.
انتهای پیام
