خانواده؛ نخستین میدان تربیت انسان منتظر
حجت‌الاسلام قاسم علی‌محمدی گفت: خانواده نخستین زمینه شکل‌گیری باورهای دینی است و می‌تواند با تقویت ایمان، اخلاق، صبر و پایبندی به واجبات، سبک زندگی منتظرانه را در فرزندان نهادینه کند.
انتظار یکی از پرکاربردترین مفاهیم در ادبیات مهدوی است؛ مفهومی که از یک سو با امید به آینده و ظهور منجی پیوند خورده و از سوی دیگر، قرار است در زندگی انسان منتظر اثر بگذارد. اما میان باور به ظهور و زندگی منتظرانه فاصله‌ای وجود دارد که شاید کمتر درباره آن سخن گفته شده باشد: انسان امروز چگونه باید زندگی کند تا بتوان او را منتظر واقعی دانست؟
این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که نسل جدید در معرض حجم بی‌سابقه‌ای از اطلاعات و شبهات اعتقادی قرار دارد و فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی شیوه ارتباط و دریافت اطلاعات را دگرگون کرده‌اند. در چنین شرایطی، نسبت انتظار با زندگی روزمره چیست و خانواده چه نقشی در تربیت انسان منتظر دارد؟
حجت‌الاسلام قاسم علی‌محمدی، معاون آموزشی و پژوهشی بنیاد فرهنگی مهدی موعود(عج) استان البرز، در این گفت‌وگو تلاش می‌کند به این پرسش‌ها پاسخ دهد؛ از معنای انتظار و جایگاه منجی در ادیان مختلف تا چگونگی مواجهه با شبهات نسل جوان و پنج شاخصی که می‌توان برای سبک زندگی خانواده منتظر برشمرد.
ایکنا ـ وقتی می‌گوییم منتظر واقعی، چه ویژگی‌ای را توصیف می‌کنیم؟
منتظر واقعی کسی است که انتظار در زندگی‌اش دارای نشانه و اثر باشد. انسان باید رفتار و سبک زندگی خود را با شاخص‌های یک منتظر واقعی تطبیق دهد. به بیان دیگر، اگر کسی خود را منتظر می‌داند، باید این انتظار در اخلاق، رفتار و مناسبات اجتماعی او دیده شود. انتظار زمانی معنا پیدا می‌کند که در زندگی انسان اثرگذار باشد. نمی‌توان از یک طرف مدعی انتظار بود و از طرف دیگر، در رفتار و سبک زندگی هیچ نشانه‌ای از این باور وجود نداشته باشد. شناخت منتظر واقعی نیز باید بر اساس آموزه‌های قرآن کریم و معارف اهل‌بیت(ع) صورت گیرد. بنابراین لازم است به جای تعریف‌های کلی، شاخص‌های مشخصی را مورد توجه قرار دهیم.
ایکنا ـ شما بر سبک زندگی تأکید دارید. چه چیزی باعث می‌شود انتظار از یک باور اعتقادی به سبک زندگی تبدیل شود؟
زمانی که باور انسان در رفتارش اثر بگذارد. اگر انتظار در ذهن و گفتار باقی بماند، نمی‌توان از سبک زندگی منتظر سخن گفت. سبک زندگی یعنی باورهای انسان در انتخاب‌ها و رفتارهای روزمره او حضور داشته باشد. در بحث انتظار نیز همین مسئله مطرح است. انسان منتظر باید در کنار باور به ظهور، ویژگی‌هایی مانند ایمان، صبر، محبت به امام زمان(عج)، اخلاق نیکو و التزام عملی به واجبات و ترک محرمات را در زندگی خود داشته باشد. این مجموعه است که انتظار را از یک عنوان ذهنی به یک شیوه زیستن تبدیل می‌کند.
ایکنا ـ آیا انتظار منجی مفهومی شیعی است یا می‌توان آن را یک باور مشترک میان ادیان دانست؟
انتظار منجی مفهومی فراتر از یک اعتقاد محدود به یک مذهب است. میلیون‌ها و حتی میلیاردها انسان در ادیان و مذاهب مختلف به ظهور منجی اعتقاد دارند. مسلمانان اهل‌سنت و شیعیان، مسیحیان و پیروان دیگر ادیان و آیین‌ها نیز با نام‌ها و تعابیر متفاوت، در انتظار منجی هستند. بنابراین اصل اعتقاد به منجی و امید به آینده‌ای متفاوت، موضوعی نیست که فقط در یک مذهب مطرح باشد. البته طبیعی است که هر دین و مذهبی درباره منجی، ویژگی‌های ظهور و نسبت انسان با آن آینده، تبیین خاص خود را داشته باشد.
ایکنا ـ با این نگاه، چه نسبتی میان انتظار و دنیای مدرن وجود دارد؟ آیا پیشرفت علم و فناوری، به‌ویژه هوش مصنوعی، چیزی از مفهوم انتظار کم کرده است؟
پیشرفت‌های علمی، فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی هیچ تعارضی با اصل انتظار و اعتقاد به ظهور منجی ندارد. علم و فناوری بخشی از زندگی انسان امروز هستند و تغییر ابزارهای زندگی به معنای تغییر اعتقادات انسان نیست. مسئله انتظار همچنان در جوامع مختلف مطرح است. البته شرایط زندگی امروز تغییر کرده و انسان با مسائل جدیدی مواجه است. بنابراین باید بتوانیم مفاهیم دینی و مهدوی را با زبان مناسب و قابل فهم برای این شرایط تبیین کنیم.
ایکنا ـ به نسل جوان می‌رسیم. چرا با وجود دسترسی گسترده‌تر به اطلاعات، همچنان شاهد پرسش‌ها و شبهات اعتقادی هستیم؟
یکی از ویژگی‌های فضای امروز این است که جوانان و نوجوانان با حجم زیادی از اطلاعات و دیدگاه‌های مختلف مواجه هستند. امروز شبهات فراوانی در فضای مجازی و محیط‌های اجتماعی مطرح می‌شود و طبیعی است که این مسائل پرسش‌هایی را برای نسل جوان ایجاد کند. مسئله زمانی جدی می‌شود که این پرسش‌ها بدون پاسخ باقی بمانند. بی‌پاسخ ماندن شبهات می‌تواند به‌تدریج باورهای اعتقادی افراد را تحت تأثیر قرار دهد؛ بنابراین باید این واقعیت را پذیرفت که پرسش و شبهه بخشی از فضای فکری امروز است و نمی‌توان با نادیده گرفتن آن مسئله را حل کرد.
ایکنا ـ در مواجهه با این پرسش‌ها، به نظر شما مشکل اصلی کمبود پاسخ است یا شیوه‌ای که برای پاسخگویی انتخاب می‌کنیم؟
هر دو مسئله اهمیت دارد، اما شیوه مواجهه بسیار مهم است. پاسخگویی به شبهات باید همراه با متانت، مهربانی، استدلال و ادبیات علمی باشد. نباید با برخوردهای تند، سرزنش یا متهم کردن، جوانانی را که با برنامه‌های مذهبی و مهدوی همراه هستند از مسیر اعتقادی خود دور کرد. اگر جوانی سؤال دارد، باید بتواند آن را مطرح کند و پاسخ مناسب بگیرد. برخورد تند ممکن است نه‌تنها شبهه را برطرف نکند، بلکه فاصله او را با فضای دینی بیشتر کند.
ایکنا ـ چرا گفت‌وگو با نسل جوان در این زمینه تا این اندازه اهمیت دارد؟
چون جوان امروز با پرسش‌های متفاوتی مواجه است و باید بتواند پاسخ آن‌ها را دریافت کند. اگر پاسخ مناسب ارائه نشود، ممکن است منابع دیگری این خلأ را پر کنند. به همین دلیل، مواجهه با نسل جوان باید همراه با متانت، مهربانی و استدلال باشد. ادبیات علمی نیز اهمیت دارد. نمی‌توان انتظار داشت جوانی که با انبوهی از اطلاعات مواجه است، صرفاً با پاسخ‌های کلی یا برخوردهای احساسی قانع شود.
ایکنا ـ اگر بخواهیم بحث را به خانواده ببریم، یک خانواده منتظر چه ویژگی‌هایی دارد؟
برای شناخت سبک زندگی خانواده منتظر باید به شاخص‌هایی توجه کرد که در آموزه‌های قرآن کریم و معارف اهل‌بیت(ع) مطرح شده است. پنج شاخص اساسی را می‌توان در این زمینه مورد توجه قرار داد: ایمان و باور راسخ به خداوند، پیامبر، دین و معاد؛ صبر و شکیبایی؛ محبت خالصانه و مستمر به امام زمان(عج)؛ اخلاق نیکو و رفتار شایسته؛ و در نهایت، التزام عملی به واجبات و ترک محرمات. این شاخص‌ها در کنار هم معنا پیدا می‌کنند. نمی‌توان یک بخش را پررنگ کرد و بخش‌های دیگر را نادیده گرفت. سبک زندگی منتظرانه مجموعه‌ای از باور و عمل است.
ایکنا ـ چرا ایمان را نخستین شاخص می‌دانید؟
چون بدون ایمان و اعتقاد، مفهوم انتظار تحقق نمی‌یابد. نخستین شاخص، ایمان و باور راسخ به خداوند، پیامبر، دین و معاد است. انتظار بر یک مبنای اعتقادی استوار است. بنابراین انسان باید نسبت به این مبانی باور داشته باشد و این باور را در زندگی خود حفظ کند. وقتی از منتظر سخن می‌گوییم، ابتدا باید مبنای اعتقادی او روشن باشد.
ایکنا ـ شاخص دوم صبر است. چه چیزی صبر را به یکی از ارکان زندگی منتظرانه تبدیل می‌کند؟
شیعه در طول قرن‌ها با امید به ظهور و بهره‌گیری از فرهنگ انتظار، مسیر اعتقادی خود را حفظ کرده است. این استمرار، بدون صبر و شکیبایی قابل تصور نیست. بر اساس فرمایش امام رضا(ع)، صبر سه گونه است: صبر در اطاعت، صبر در برابر معصیت و صبر در مصیبت. بنابراین صبر فقط به معنای تحمل مشکلات نیست. انسان باید در انجام وظایف خود صبر داشته باشد، در برابر معصیت مقاومت کند و در مواجهه با مصیبت نیز شکیبایی داشته باشد.
ایکنا ـ محبت به امام زمان(عج) چگونه باید در زندگی منتظر خودش را نشان دهد؟
سومین شاخص، محبت خالصانه و مستمر به امام زمان(عج) است. اما محبت حقیقی صرفاً در گفتار و ادعا خلاصه نمی‌شود. باید در رفتار انسان نیز نمود داشته باشد. اگر محبت به امام در زندگی انسان هیچ اثری نداشته باشد، نمی‌توان با بیان یک ادعا، آن را محبت حقیقی دانست. محبت باید در رفتار و سبک زندگی انسان آثار خود را نشان دهد.
ایکنا ـ شما اخلاق را هم یکی از شاخص‌های منتظر واقعی می‌دانید. چرا اخلاق در بحث مهدویت تا این اندازه اهمیت دارد؟
آراستگی به اخلاق نیکو و رفتار شایسته، چهارمین شاخص منتظر واقعی است. انتظار حقیقی باید در اخلاق، رفتار و مناسبات اجتماعی انسان آشکار شود. انسان منتظر فقط در حوزه اعتقادات تعریف نمی‌شود. او در زندگی روزمره با دیگران ارتباط دارد و این ارتباط باید با اخلاق و رفتار شایسته همراه باشد؛ بنابراین اخلاق یکی از عرصه‌هایی است که می‌توان آثار انتظار را در آن مشاهده کرد.
ایکنا ـ اما شما تأکید بیشتری بر انجام واجبات و ترک محرمات دارید. دلیل این تأکید چیست؟
پنجمین شاخص سبک زندگی منتظر واقعی، التزام عملی به واجبات و ترک محرمات است. خدمت به دیگران، خوش‌اخلاقی و انجام امور خیر، هرچند ارزشمند است، اما نمی‌تواند جایگزین انجام واجبات و ترک محرمات شود. این نکته مهم است که انسان نباید برخی جنبه‌های دین را انتخاب کند و برخی دیگر را کنار بگذارد. ممکن است فردی در امور خیر فعال باشد یا با دیگران رفتار خوبی داشته باشد، اما در انجام واجبات کوتاهی کند. از نظر سبک زندگی مهدوی، این دو را نمی‌توان جایگزین یکدیگر کرد. کسی که در انجام واجبات و ترک محرمات کوتاهی می‌کند، نمی‌تواند مدعی برخورداری از سبک زندگی مهدوی باشد. انتظار باید در عمل نیز خود را نشان دهد.
ایکنا ـ در تربیت این سبک زندگی، نقش خانواده را چقدر تعیین‌کننده می‌دانید؟
خانواده نقش مهمی در تقویت ارتباط نسل جوان با معارف دینی دارد. خانواده‌ها باید نسبت به تربیت دینی فرزندان خود توجه جدی داشته باشند و زمینه ارتباط آن‌ها با معارف دینی را فراهم کنند. در این میان، نماز جایگاه مهمی دارد و خانواده‌ها باید توجه جدی به نماز داشته باشند. همچنین باید در برابر جریان‌ها و ادعاهای انحرافی که می‌کوشند جوانان را از نماز و واجبات دینی دور کنند، هوشیار بود.
ایکنا ـ اگر بخواهیم از میان همه این شاخص‌ها به یک معیار قابل لمس برسیم، باید منتظر واقعی را از کجا شناخت؟
باید او را در سبک زندگی‌اش شناخت. منتظر واقعی کسی است که ایمان و باور راسخ داشته باشد، صبر و شکیبایی را در زندگی خود جاری کند، محبت خالصانه و مستمر به امام زمان(عج) داشته باشد، به اخلاق نیکو و رفتار شایسته آراسته باشد و در عمل به واجبات پایبند و از محرمات دور باشد. انتظار حقیقی در گفتار متوقف نمی‌شود. اگر انتظار در زندگی انسان حضور داشته باشد، باید آثار آن در رفتار، اخلاق و عملش دیده شود.
ایکنا ـ پس شاید مهم‌ترین پرسش درباره انتظار این باشد که این باور چه تغییری در امروز ما ایجاد کرده است، نه اینکه فقط درباره فردای ظهور چه می‌گوییم؟
بله، انتظار باید در زندگی انسان اثر داشته باشد. منتظر واقعی کسی است که انتظار را از سطح یک ادعا و گفتار فراتر ببرد و آن را در سبک زندگی خود نشان دهد. ایمان، صبر، محبت به امام زمان(عج)، اخلاق نیکو و التزام عملی به واجبات و ترک محرمات، از شاخص‌هایی هستند که می‌توانند این انتظار را در زندگی انسان آشکار کنند.
انتهای پیام
