نگاهی به پیوند «امامت» و «حکمرانی» در آیات سوره بقره

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی میرزایی؛ استاد جامعه المصطفی(ص) 11 مهرماه در ادامه سلسله جلسات حکمرانی در قرآن که از سوی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد، گفت: آیه 124 بقره: وَإِذِ ابْتَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ ۖ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي ۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ. کامل‌ترین آیه‌ و جامع‌ترین بافت قرآنی در حوزه امامت و امامت‌شناسی با رویکرد حکمرانی است؛ البته مسئله امامت در قرآن در جوهره و ذات خود واجد حکمرانی است و اساسا شان امامت همان شان سوم یعنی شان پس از رسالت است. 

وی با بیان اینکه آیه 20 مائده «وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ» را صریح‌ترین و روشن‌ترین آیه برای امامت مطرح می‌کنند، افزود: قرآن در آیات مختلف بر اعطای نعمت اشاره فرموده است از جمله در آیه 43 بقره «وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ» و آیه 47«يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ».

وی افزود: قرآن همچنین در آیاتی که با «اذ» شروع شده عمدتا بعد از آن نعمتی را ذکر می کند که کشنگری در سطح نجات اجتماعی و ایجاد سرنوشت برای قوم و قوم‌سازی را مدنظر قرار داده است؛ اذ آتینا، اذ فرقنا بکم و ... همه مؤید تعامل حکمرانانه بین موسی(ع) و بنی‌اسرائیل است و این روند تا آیات منتهی به آیه 124 بقره ادامه دارد. آیات بعد  از آیه 124 بقره، سرنوشت ذریه حضرت ابراهیم(ع) را در عرصه امامت تعیین فرموده است و از تعبیر امه مسلمه استفاده شده است که ناظر به امت پیامبر(ص) است.

وی تأکید کرد: سوره بقره آغازین سوره بلندی است که در مدینه مطرح شده است و دقیقا همراه با آغاز عهد حکمرانی پیامبر(ص) است یعنی در مرحله مدینه است که پیامبر(ص) امامت و حکمرانی دارد. در مدینه سه گروه اوس و خزرج و یهودیان که سه قبیله می‌شدند وجو داشتند؛ این دو گروه اوس و خزرج دائما با هم درگیری داشتند و یهودیان از شبکه مالی و اقتصادی و نظامی وسیع و قدرتمندی برخوردار بودند لذا سوره بقره نظام ساختار حکمرانی پیامبر(ص) را در اسلام تبیین می‌کند.  

میرزایی بیان کرد: یهودیان و اهل کتاب مدعی حکمرانی بر مردم در طول تاریخ بودند لذا حاضر نشدند به پیامبر اسلام ایمان بیاورند. لذا از آیه 30 بقره تا 140 خطاب آیات به داستان حضرت موسی(ع) و بنی‌اسرائیل است و دائما خطاب به آنان مطالبی بیان فرموده است و تصریح دارد که حالا باید ایمان بیاورید؛ این خطاب هم خطاب به یهودیان مدینه در عصر پیامبر(ص) است. 

استاد جامعه المطصطفی(ص) اظهار کرد: آیات مذکور بیانگر خلا حکمرانی در مدینه قبل از پیامبر(ص) است؛ از جمله این آیه که فرموده است: وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَىٰ عَلَىٰ شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَىٰ لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَىٰ شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ ۗ كَذَٰلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ۚ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ ؛ در آیه 135 هم اهل کتاب ادعای انحصار امامت داشتند. حضرت ابراهیم که قبل از این دوره بوده است کلمه سواء بین یهودیان و مسیحیان بوده‌اند و او را باید در راس خودشان می‌پذیرفتند و مورد احترام و اعتبار آنان بود لذا حکمرانی پیامبر(ص) در امتداد مرجعیت حکمرانی حضرت ابراهیم(ع) قرار می‌گیرد. 

وی افزود: نوع نگاه حضرت به قبایل یهود و الگوی امت‌سازی ایشان مشهود است. در آیات بعد از آیه 124 بقره هم به کلمه ناس اشاره شده است که قلمرو حکمرانی حضرت ابراهیم(ع) را مطرح کرده است. در اینجا قلمرو، ناسی، جهانی و انسانی مطرح است لذا بیت و بلد و طواف و توحید و وحدت و اقامه صلاه و تطهیر و امنیت بیت را مورد توجه قرار داده است. 

میرزایی با بیان اینکه در آیه 127«وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ» به ساختن پایه‌های بیت با همکاری اسماعیل اشاره دارد که امتداد حکمرانی ابراهیم(ع) را نشان می‌دهد، اضافه کرد: در آیه 129«رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ ۚ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» هم ایشان با صراحت خواستار مبعوث شدن رسولی از بین خود پیروانشان هستند. بنابر این بیش از 100 آیه دائما در مورد بحث امامت و حکمرانی است که نشان می‌دهد سوره بقره امر تحقق دین و اقامه دین را پایه‌گذاری می‌کند و این از کلیدی‌ترین مفاهیم است. 

نقش عدالت در امامت

میرزایی به کانونی‌بودن نقش عدالت در امامت اشاره و  بیان کرد: مفهوم عدالت و ظلم بسیار گسترده است و در آیه 124 بقره هم ظلم به عنوان مهمترین عامل اعطای امامت بیان شده است. حکمرانی ابراهیمی، حکمرانی امامت‌پایه عدالت‌محور و ظلم‌گریز است و هیچ سطحی از ظلم را نمی‌پذیرد؛ البته امری که به عدالت و ظلم معنا بخشیده و به ما امکان ارزیابی در تشخیص  این دو را می‌دهد و عدالت و ظلم  در  سایه آن معنا پیدا می‌کند مسئله نظام حق است.

وی با تاکید بر اینکه ما تا نتوانیم حق یک چیزی را تبیین کنیم نخواهیم توانست عدالت و ظلم را بفهمیم، گفت: یعنی باید بدانیم حق خدا، انسان و حیوانات و طبیعت و ... چیست تا بتوانیم از مصادیق ظلم و عدل سخن بگوییم. هم حق به معنای کلامی و هم توصیفی و فعل الهی نه فعل انسان. امامت اساسا در ذیل حق و حقیقت قابل تحقق است و امری اعتباری و جعل‌الناسی نیست و به مقداری امامت مشروع و کارآمد است که با حق نسبت برقرار کند لذا مسئله ظلم و عدل سرنوشت‌سازترین مسئله در امامت و حکمرانی است. 

میرزایی اضافه کرد: در آیه 26 سوره ص فرموده است: يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَىٰ فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ. ای داود ما تو را خلیفه  قرار دادیم و به طور قطع این مقام خلافت با خلافت آدم از یک سنخ و جنس است. بلافاصه هم فرموده است تو را خلیفه قرار دادیم و باید حکم کنی. در ین ایه بر کلکه حق تاکید شده است یعنی حق، معیار حکمرانی است و هر قدر حکومتی بر مبنای حق حرکت کند عادلانه‌تر خواهد بود. 

استاد جامعه المصطفی(ص)، اظهار کرد:  تعبیر یوم ندعوا کل اناس هم سه بار در قرآن آمده است و فرموده است که مردم با امام و رهبرشان مبعوث می‌شوند زیرا هر دستوری او داده است این‌ها پذیرفته و آن را قبول کرده‌اند. تعبیر کل اناس در آیه 60 بقره و در سیاق آیات قبل و بعد از آن است همچنین امامت با عدد 12 هم گره خورده است مثلا 12 آیه در مورد امامت بیان شده است؛ سه مورد آیات امامتی در آیه 12 و دو مورد در آیات شماره 24 آمده است. از جمله: وَإِذِ اسْتَسْقَىٰ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ ۖ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا ۖ قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ  که به کلمه اناس اشاره دارد که حاکمیتی است. در آیه 160 اعراف هم فرمود: وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا ۚ وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ مُوسَىٰ إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ ۖ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا ۖ قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ . در آیاتی هم به امامت کفر اشاره شده است از جمله: وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ ۙ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ.

استاد جامعه المصطفی(ص) در پایان اظهار کرد: قرآن، امام را متولی شان هدایت کرده است و هدایت با امامت نسبت دارد و نبی و رسول هم وقتی شان امامتی یافتند مأمور به هدایت شده‌‎اند و حکمرانی امامت‌پایه  واجد ارتباط عدالتی و اخلاقی است.