کد خبر: 4383467
تاریخ انتشار : ۱۲ آبان ۱۴۰۵ - ۰۹:۰۱

کمیت و کیفیت حفاظ قرآن؛ تقابل یا هم‌افزایی

در شرایطی که تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن در کشور مطرح است، این پرسش وجود دارد که آیا تمرکز بر افزایش کمیت، کیفیت محفوظات را قربانی می‌کند؟ یا اینکه رشد آماری، خود موتور محرکی برای ارتقای کیفی و ظهور نخبگان قرآنی است؟ میزگرد ایکنا با حضور کارشناسان، زوایای این چالش را واکاوی کرده است.

نشست چیستی و چرایی حفظ قرآن

نظرات موافق و مخالف افراد صاحب‌نظر درباره موضوع ترویج «حفظ قرآن» با هدف تبیین و نقد درون‌گفتمانی در سه میزگرد با عنوان کلی «از مطالبه تا تحقق؛ الزامات تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن» مطرح و به‌ تدریج از طریق سایت و شبکه‌های اجتماعی ایکنا منتشر می‌شود. 


متن و فیلم نخستین میزگرد با عنوان «چیستی و چرایی حفظ قرآن»


در میزگرد دوم با عنوان «آیا کیفیت محفوظات حفاظ در ترویج حفظ قرآن مورد نظر است؟» محمدمهدی بحرالعلوم دبیر ستاد راهبری طرح ملی حفظ قرآن به عنوان کارشناس‌مجری با حجت‌الاسلام والمسلمین محمدصادق حق‌شناس حافظ قرآن و مسئول مؤسسه قرآن‌پژوهان و همچنین معتر آقایی حافظ بین‌المللی و عضو شورای ارزیابی حافظان قرآن به گفت‌و‌گو پرداخته است که بخش نخست آن از نظر می‌گذرد:

بحر‌العلوم: ‌همه می‌دانیم که تأکیدات رهبر شهید نسبت به موضوع حفظ قرآن متعدد و مکرر بوده و مهمترین این تأکیدات، مطالبه 10 میلیون حافظ قرآن در کشور است. با وجود این تأکیدات، رشدی که در ترویج فرهنگ حفظ قرآن داشتیم، در مسیر  تربیت 10 میلیون حافظ نبوده و نیست که دلایل مختلفی دارد.

در این میزگرد پیرامون این موضوع گفت‌وگو خواهیم کرد که آیا کیفیت محفوظات در افزایش کمی تعداد حافظان قرآن مورد نظر است یا خیر؟ چقدر کمیت مد نظر است؟ چرا که بالاخره تعیین عدد برای تربیت حافظان نشان‌دهنده یک هدف کمّی هست و لذا این امر باید با یک نگاه تخصصی و حرفه‌ای پیش برود. پرسش اینجاست که آیا ما برای ارزیابی و شناخت حافظان قرآن باید استاندارد داشته باشیم و این استاندارد کجا تعریف می‌شود؟

حجت‌الاسلام حق‌شناس: در بحث کمیت و کیفیت تصور اشتباهی وجود دارد که اینها در مقابل هم قرار می‌گیرند به این معنا که اگر به کمیت، توجه کنیم از کیفیت کم می‌شود و برعکس. در حالی که مقابل یکدیگر نیستند و عمدتاً در راستای همدیگر بوده و به نوعی در کنار همدیگر قرار می‌گیرند. هر چند که ممکن است گاهی پرداختن صِرف به کمیت، ما را از کیفیت باز بدارد. کمیت، کیفیت را با خود به همراه می‌آورد و لذا پیش از هر چیز این تصور اشتباه باید اصلاح شود.

هر مجموعه‌ فعال آموزش حفظ قرآن، همیشه بین 5 تا 10 درصد قرآن‌آموزانش چهره‌های طراز اول آن مجموعه هستند و لذا اگر شما یک مجموعه صد نفره داشته باشید، آن افراد طراز اول، تعدادشان 5 تا 10 نفر است، حال اگر تعداد افراد این مجموعه 10 برابر عددی که مثال زده شد باشد، قطعاً رقم درصدی آن نیز صد برابر خواهد شد در نتیجه وقتی تعداد زیادی افراد (کمیت) را به میدان می‌آوریم، پنج یا 10 درصد آنها هم به تناسب افزایش پیدا می‌کند و لذا می‌توانیم چهره‌های قرآنی بیشتری را معرفی کنیم.

یک اصل آموزشی است که می‌گوید ما همیشه دو تا سه درصد یا حتی در مواقعی پنج درصد در یک مجموعه نابغه داریم و از آن طرف هم به همین میزان افرادی هستند که باید به مدارس استثنایی معرفی شوند. مثال دیگری که می‌توان زد، نهضت سوادآموزی است. وقتی نهضت سواد‌آموزی ایجاد می‌شود، شاهد هستیم که آمار باسوادهای ما پس از پیروزی انقلاب اسلامی افزایش چشمگیری پیدا می‌کند. البته برخی از آنها در همان مرحله خواندن و نوشتن باقی ماندند و بعضی از آنها نیز برگشت بی‌سوادی داشتند و در عین حال، خیلی از آنها هم دانشجو شده و به مراتب و مدارج بالای علمی رسیده و حتی هیئت علمی دانشگاه می‌شوند، لذا وقتی نهضتی راه می‌افتد، کار از حالت‌های کوچک و جزیره‌ای خارج شده و چهره‌ها هم به همان نسبت افزایش پیدا کرده و در نتیجه تعداد افراد کیفی در جامعه زیاد می‌شوند.

وقتی ما به کمیت در جریان حفظ می‌پردازیم و افراد بیشتری در مسیر حفظ قرار می‌گیرند، براساس تحقیقاتی که به انجام رسانده‌ایم، 14 اتفاق برای آنها می‌افتد که تمامی این چهارده انفاق، کیفی است که در ادامه به بیان آنها خواهم پرداخت.

بحرالعلوم: سؤال دیگری که مطرح است، اینکه وقتی می‌خواهیم به یک نفر عنوان حافظ قرآن را اطلاق کنیم، از چه مرحله‌ای به بعد این فرد مُحق دریافت این عنوان است؟ ما وقتی به یک نفر می‌گوییم حافظ از او چه توقعی داریم و کف توقعات ما از او چیست؟   

معتز آقایی: پاسخ به این سؤال را با الهام از آموزه‌های دینی و قرآن می‌دهم. آموزه‌های دینی ما به دنبال کثرت نبودند و بیشتر کیفیت را مد نظر قرار داده‌اند. نباید از کمیت هم غافل شد و باید به دنبال این مسئله بود که اعداد و ارقام حفاظ را بالا ببریم، چرا که این امر نیز مایه مباهات و افتخار است. اقدامات صورت گرفته طی این سال‌ها موجب شده است که ما نسبت به گذشته و اوایل انقلاب اسلامی در زمینه کمی پیشرفت داشته‌ایم. رهبر شهید هم فرمودند که الحمدلله کارهایی انجام شده است، اما توقع این است که به سمت 10 میلیون برویم. به نظر من ایشان قله مورد نظرشان بوده است و واقع‌بینانه آن است که همه به آن قله نمی‌رسند، عده‌ای در پی تلاش، به قله می‌رسند و عده‌ای هم در این مسیر قرار می‌گیرند.

مرحوم آیت‌الله محمدی ری‌شهری در اوایل تصدی تولیت حرم حضرت عبدالعظیم(ع) گفته بودند که هرکس سوره‌های «نور» یا «حج» را حفظ کند، جایزه‌اش اعزام به سفر حج است. یک عده‌ای موفق شدند و به این سفر رفتند و عده‌ای در مسیر حفظ قرار گرفتند و حتی تا حفظ کل هم پیش رفتند. به هر حال این ریل‌گذاری در حال انجام است و توقع نداریم که ظرف یکی دو سال و چند سال اتفاق بیفتد. این فرهنگسازی در حال ایجاد شدن است. منظور رهبر شهید هم تربیت 10 میلیون حافظ کل بوده است، چرا که به دفعات از ایشان در مورد این موضوع سؤال شده بود، اما باید قبول داشت که این خواسته در طی سال‌های کوتاه محقق نمی‌شود.

اینکه قائل به مقولاتی مثل حفظ فشرده باشیم که مثلاً ظرف یکی دو سال باید حفظ کل انجام شود، این امر هم چندان معقول نیست، چرا که با حفظ قرآن قرار است، کلام وحی تا آخر عمر همراه شخص حافظ باشد و مونس و همدم او در همه لحظات باشد و لذا باید به مقوله حفظ به دو جهت کیفیت و کمیت توجه داشت. شخصاً با تجربه چند دهه‌ای  که در این زمینه دارم باید بگویم که کیفیت بسیار مهم‌تر از کمیت است.

اما اینکه ما از چه زمانی به یک فرد می‌توانیم حافظ بگوییم؟ براساس سیاستگذاری در شورای حفظ در حال وضع است؛ همچنانکه یک حفظ تخصصی داریم، یک حفظ عمومی هم داریم. در حفظ تخصصی درجات یک تا چهار لحاظ می‌شود و ما اصولاً برای حفظ قرآن بهای زیادی قائل هستیم تا آنجا که به حافظ یک جزء نیز در شورای ارزیابی گواهی می‌دهیم. به زعم اینجانب حتی حفظ سوره‌های منتخب نیز از ارزش و اعتبار برخوردار است، چنانکه پیامبر(ص) فرمودند: آرزو می‌کنم سوره «یاسین» در قلب امت من باشد.

بحرالعلوم: وقتی صحبت از کیفیت می‌کنیم، ذهن بسیاری از مخاطبان از آنجا که مسابقات را در رسانه ملی دیدند، تصورشان یکی همانند اساتید حفظ همچون استاد معتز آقایی است. در صورتی که ما در مقوله حفظ باید کفِ قابل قبولی را تعریف کنیم و براساس آن کسی بگوییم حافظ؛ چه کمی و چه کیفی؟ باید در این زمینه همفکر شویم؛ هر چند در اسناد شاخص‌ها تعریف شده است، اما در اذهان عمومی هنوز این امر به درستی تعریف نشده است. مثلاً بعضی وقت‌ها یک حافظ در یک کلاس چند اشتباه مرتکب می‌شود و مربی به او می‌گوید که این حفظ قرآن او بی‌فایده است! باید دید که این استاندارد کجاست؟ و چه شاخص‌هایی داریم که بگوییم یک نفر حافظ قرآن هست یا نیست و اگر این را پیدا کردیم، حالا باید بگوییم حال 10 میلیونی که از این کف می‌خواهیم باید چه مسیری را طی کنیم؟ در تعلیمات دینی هم به همین شکل است. در بحث ایمان و تقوا براساس آیات و روایات مدارجی تعریف شده است و در این سیر و سلوک، فرد به هر مرتبه‌ای که می‌رسد، مرتبه بالاتری نیز برای آن وجود دارد. لذا همانطور که گفتم باید دید کف کجاست و از چه مرتبه‌ای می‌توان به یک فرد عنوان حافظ اطلاق کرد؟

حجت‌الاسلام حق‌شناس: همان نگرانی که داشتم اکنون اتفاق افتاد. ما باز داریم کمیت را در برابر کیفیت قرار می‌دهیم در حالی که این دو در مقابل هم نیستند. در حال حاضر در جامعه خودمان چند حافظ قرآن داریم؟ زیر 100 هزار نفر است که تاکنون به چیزی حدود پنج هزار از آنها مدرک داده‌ایم.  

بحرالعلوم: من همینجا نکته‌ای را عرض کنم و آن اینکه ما مشکلی در شناسایی حافظان داریم، چراکه بسیاری از حافظان قرآن در هیچ کدام از این سامانه‌ها که تعریف کردیم، شرکت نمی‌کنند. از این موارد زیاد داریم که دلایل متنوعی نیز دارد و یکی از آنها این است که بسیاری از آنها می‌گویند ما برای این موضوعات و ارائه آمارها، قرآن حفظ نکردیم و لذا انگیزه‌ای ندارند که بیایند مسابقه یا آزمون دهند و جایی خودشان را معرفی کنند. با این تفاصیل تعداد حافظان زیر 100 هزار نفر هستند.

حجت‌الاسلام حق‌شناس: قرآن یک آیه کلیدی دارد که می‌فرماید: «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ...» (آیه21 سوره احزاب). شخصاً الگوی توسعه‌ای پیامبر(ص) را مطالعه کردم. ما فکر می‌کنیم، وقتی گفته می‌شود که پیامبر اسوه است؛ این الگو قرار دادن پیامبر فقط در امور اخلاقی است، در حالی که پیامبر اکرم(ص) برای اینکه یک جامعه و یک حکومت در مسیر درست پیش برود، طرحی دارند و من احساس می‌کنم این طرح در 40 ساله انقلاب مورد بی‌توجهی قرار گرفته و امیدوارم در گام دوم به آن توجه شود.

پیامبر به محض اینکه مقدمات هجرت از مکه به مدینه را فراهم کردند، مسجد احداث کردند و پایگاه فرهنگی ساختند. وقتی از افراد پرسش می‌شود، مسجد برای چه امری می‌سازند؟ اغلب می‌گویند برای اقامه نماز. باید گفت که اینطور نیست و شأن احداث مسجد، آموزش قرآن است. پیامبر خود معلم است و به مسلمین می‌گوید که شما قرآن‌آموز هستید و لذا باید در این مسیر قرار گیرید. براساس الگویی دیگر ایشان هر زمان که می‌خواستند قرآن را در جامعه توسعه دهند، روش توسعه قرآن را حفظ معرفی می‌کردند. این امر یعنی حفظ قرآن آنچنان توسعه پیدا کرده بود که تنها در چند جنگ و از جمله جنگ یمامه، تعداد قابل توجهی از حفاظ قرآن شهید شدند.

باید دید که ملاک پیامبر(ص) در امر حفظ قرآن چه بوده است؟ هیچ جایی نداریم و نشنیده‌ایم که پیامبر(ص) از کسی بخواهند مثلاً یک آیه از قرآن را از حفظ بخواند، بعد پنج آیه بعد و قبل آن را و بعد آیه صفحه بعد را و ... معمولاً وضعیت به این شکل بود که مثلاً از فرد حافظ می‌خواستند تا سوره «یس» را کامل بخوانند و اساساً به دنبال نوعی تسامح و تساهل در این زمینه بودند.

روش گسترش فرهنگ اسلامی در جامعه توسعه فرهنگ حفظ است. اگر سال 69 فرمان رهبر شهید که «باید برنامه‌ریزی وسیعی برای حفظ قرآن انجام شود، موضوع حفظ قرآن را جدی بگیرید» یا سال 91 مطالبه ایشان مبنی بر تربیت 10 میلیون حافظ، محقق می‌شد، اکنون بسیاری از فتنه‌ها را پشت سر گذاشته و جامعه ما این میزان دچار تأثیرپذیری از تهاجمات فرهنگی نبود.

ادامه دارد ...

انتهای پیام
خبرنگار:
امیر سجاد دبیریان
دبیر:
صدیقه صادقین
captcha