کد خبر: ۱۶۸۲۲۱۰
تاریخ: ۰۹ شهريور ۱۳۸۷ - ۱۸:۴۳
صلح حديبيه؛ سياسیترين تدبير رسول الله (ص)
يكی از مكانهايی كه بعثه مقام معظم رهبری در مكه مكرمه در دورههای موسوم به «زيارت دوره» به زائران علاقهمند و پژوهنده معرفی میكند، منطقهای است در غرب مكه كه واقعه حديبيه در آن واقع شده است.
در اين واقعه، مشركان كه حتی حاضر نشدند رسالت رسول خدا (ص) را بپذيرند و لذا در پيمان از حضرت فقط با نام و نام پدر نام برده شده است، تن به قرار دادی با پيامبر گرامی اسلام حضرت محمد مصطفی (ص) دادند كه از منظر سياسی قویترين كار ديپلماسی رسول الله (ص) قبل از فتح مكه بود و بستری شد برای فتوحات بعدی، كه اسلام را عالم گير كرد. اگر آن روز مشركان حتی حاضر به پذيرش رسالت رسول خدا (ص) نشدند، پيمان حديبيه كاری كرد كه امروز از ميليونها مسجد در سرتاسر دنيای بزرگ اسلام رسالت آن حضرت شهادت داده میشود.
منابع درباره واقعه حديبيه نوشتهاند: در ماه ذیقعده سال ششم، پيامبر (ص) در خواب ديد با يارانش به مكه رفته و به انجام حج عمره در كعبه موفق گشتهاند. پيامبر به دنبال آن از مسلمانان و قبايل اطراف مدينه دعوت كرد با او برای انجام عمره به مكه بروند.اكثريت مهاجر و انصار مدينه همراه پيامبر از مدينه بيرون رفتند.
پيامبر به «ذیالحليفة» (اكنون «مسجد شجره» در آن است) رسيد، جامه احرام پوشيد و بر هفتاد شتر نشانه قربانی زد و از جلو راند تا به قريش بفهماند كه او تنها برای انجام حج عمره و طواف كعبه آمده است.
در دو منزلی مكه، مردی به نام بشير، در گزارش وضعيت مكه به پيامبر گفت: قريش برای جلوگيری از شما همگی همراه خانوادهشان از شهر خارج شده تا نگذارند شما مكه بياييد و خالدبن وليد با دويست نفر پيشاپيش تا «كراع الغميم» آمده است .
پيامبر فرمود: " وای بر قريش كه هستی خود را با كينه توزیها از دست دادهاند. من در راه اين دين آن قدر میجنگم تا خدا آن را پيروز گرداند يا كشته شوم!"
سپس فرمود: كيست تا ما را از راهی ببرد كه با قريش برخورد نكنيم؟
مردی اين كار را عهده دار شد و سپس مهار شتر پيامبر را به دست گرفت و پس از عبور از راههای دشوار تا روستای «حديبيه» در نزديكی مكه رفتند.
ناگهان شتر از رفتن ايستاد و پيامبر فرمود: من امروز هر پيشنهاد قريش مبنی بر مراعات خويشاوندی را میپذيرم.
رفت و آمد فرستادگان قريش- قريشيان، آمدن مسلمانان به مكه را برای خود ننگ میدانستند. وقتی چند نفر از بزرگان قريش نزد پيامبر (ص) آمده هدف او را از سفر به مكه میپرسيدند پيامبر پاسخ همه را به يك گونه میداد و میفرمود "ما برای زيارت كعبه و انجام عمره آمدهايم سپس اين شتران را قربانی كرده گوشت آنها را برای شما وامیگذاريم و بازمیگرديم!"
عروة بن مسعود ثقفی، وقتی از نزد پيامبر(ص) برگشت، به قريش گفت:من به دربار فرمانروايان ايران و روم و حبشه رفتهام و چنين احترامی كه پيروان محمد (ص) از او میكنند در دربارهای آنها نديدهام و او را تسليم شما نخواهند كرد."
قريشيان، مكرز بن حفص را با گروهی فرستادند تا مسلمانی را دستگير كرده و با گروگانگيری بتوانند خواسته خود را بر مسلمانان بقبولانند، اما مكرز و همراهان به دست مسلمانان اسير شدند و پيامبر دستور داد آنها را آزاد كنند.
پيامبر (ص)، به عمر فرمود: نزد قريش برو و هدف ما را از سفر به مكه، به آنها برسان. عمر كه از قريش بر جان خود میترسيد گفت: بهتر است عثمان را بفرستی كه خويشانی در مكه دارد و میتوانند از او حمايت كنند.
پيامبر (ص)، عثمان را به مكه فرستاد و عثمان در پناه پسر عمويش (ابان بن سعيد) پيام پيامبر را به قريش رساند.
قريش گفتند: ما نمیگذاريم محمد طواف كعبه كند ولی خودت میتوانی طواف كنی؟
عثمان گفت:تا پيامبر طواف نكند من طواف نمیكنم. قريشيان او را در مكه زندانی كردند.
بيعت رضوان ـ به مسلمانان خبر رسيد كه عثمان را كشتهاند! پيامبر فرمود: از زير اين درخت برنخيزم تا تكليفم را با قريش معلوم سازم و به دنبال آن از مسلمانان برای دفاع از اسلام بيعت گرفت كه اين بيعت را «بيعت شجره» گفتهاند.
پيامبر با عمل به قريشيان فهماند كه اگر سر جنگ داشته باشند او نيز آماده جنگ خواهد شد.
تنظيم صلحنامه توسط فرستاده قريش
……………………………………………
قريش پس از مشورتهای زياد، سهيل بن عمرو را فرستاد تا صلحنامه ای بين پيغمبر و او بسته شود. پس از مذاكرات، مواد زير نوشته شد:
1) از اين تاريخ به بعد، جنگ تا ده سال ميان طرفين ترك شود.
2) اگر كسی از قريشيان كه تحت قيموميت و ولايت ديگری است بدون اجازه سرپرست خود به نزد محمد آمد مسلمانان او را به سرپرست او بازگردانند ولی باز گرداندن مسلمانان از مكه به مدينه، الزامی نيست.
3) پيمان بستن قبايل عرب با يكی از دو طرف آزاد است و از طرف قريش، الزام و تهديدی در اين كار انجام نشود.
4) محمد و پيروانش بايد امسال از رفتن به مكه صرف نظر كنند و سال آينده میتوانند برای زيارت كعبه و عمره به مكه بيايند مشروط بر آن كه سه روز بيشتر در مكه نمانند و به جز شمشير در غلاف، اسلحهای با خود نياورند.
5) طرفين راههای تجاربی را برای همديگر آزاد بگذارند و مزاحمتی برای يكديگر فراهم نكنند.
6) تبليغ اسلام در مكه آزاد باشد و مسلمانان مكه بتوانند آزادانه مراسم مذهبی خود را انجام دهند و كسی حق سرزنش و آزار آنها را نداشته باشد.
پس از امضای قرارداد، قبيله خزاعه، هم پيمان پيامبر (ص) و قبيله بكر، همپيمان قريش شد و قبيله بكر با شبيخون به قبيله خزاعه، مقدمه نقض قرارداد را فراهم ساخت و سبب شد تا پيامبر در سال هشتم با لشكری برای دفاع از قبيله خزاعه به سوی مكه حركت كند.
اين قرارداد، پيروزی بزرگی برای مسلمانان به ارمغان آورد، چنانكه به گفته بسياری از مفسران، سوره فتح در همين رويداد ناز ل شد.
از زهری نقل شده است :" برای مسلمانان، پيروزیای بزرگتر از صلح حديبيه نبود، زيرا مسلمانان پيوسته در جنگ با مشركان بودند و از آن پس با خيالی آسوده به دينآموزی و دفع دشمنان ديگر و گسترش اسلام در جزيرة العرب و قارهها و سرزمينهای ديگر پرداختند و عموم مورخان، نامهنگاری پيامبر را به سران جهان برای پذيرش اسلام و رويدادهای بعدی را پس از صلح حديبيه دانستهاند."
پيروزی ديگری اين قرارداد برای مسلمانان آن بود كه تازه مسلمانان در مكه میتوانستند آزادانه مراسم دينی را انجام دهند و به تبليغ اسلام در مكه و اطراف آن بپردازند و افراد بسياری را مسلمان كنند
متن پيمان صلح پيامبر اكرم (ص) با مشركان مكه
1 . محمدبن عبدالله و قريش متعهد میشوند كه مدت ده سال جنگ را بر ضد يكديگر ترك كنند، هيچ يك از دو طرف بر ديگری نتازد و اسيری از يكديگر در بند ندارد و...
2 . هر كس بخواهد با محمد پيمان ببندد آزاد است و هركس دوست دارد با قريش پيمان برقرار سازد آزاد است.
3 . هرگاه فردی از قريش، بدون اذن بزرگتر خود از مكه فرار كند و به ياران محمد بپيوندد، محمد بايد او را به قريش بازگرداند ولی اگر از اصحاب محمد كسی به قريش پيوست، لازم نيست او را باز گردانند.
4 . از اين پس، اسلام بايد در مكه علنی باشد و نبايد كسی را به اجبار بر عقيده ای واداشت و يا او را به سبب عقيده اش آزار داد و يا سرزنش كرد.
5 . امسال محمد با يارانش، از همين جا به مدينه بر خواهند گشت، با اين قرار كه در سال بعد، بدون سلاح وارد مكه شوند و به مدت سه روز برای مراسم حج توقف كنند، مشروط بر اين كه، سلاحی جز سلاح مسافر با خود برندارند و همان سلاح محدود نيز بايد در غلاف باشد.
علی بن ابی طالب(عليه السلام) اين نامه را نوشته و مهاجرين و انصار شاهد آن هستند.
و اما در حاشيه اين پيمان آوردهاند:
- در مدتی كه رسول خدا (ص) و يارانشان در منطقه ای كه امروزه حديبيه خوانده می شود مستقر بودند ، همراهان از شدت تشنگی به رسول خدا (ص) شكايت بردند و ايشان با انداختن تيری به چاه آبی خشك ، به اذن الهی چاه دوباره آب دار شد .
- اين چاه و آب شيرين و گواری آن تا حدود 80 سال پيش كه وهابيون بر سرزمين عربستان سعودی حاكم شدند، مورد استفاده و تبرك جويی زائران و مجاوران قرار میگرفت كه به دستور وهابیها اين چاه پر و دسترسی به آن ممنوع شد.
محوطه پيرامونی اين چاه هنوز هم از خوش و آب و هواترين نقاط مكه و سرسبز است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
منابع :
- 1 . تاريخچه سياسی اقتصادی صدراسلام، سيد مجتبی حسينی، صص 154 ـ 152.
2 .- سيرت رسول الله، ترجمه سيره ابن هشام، تصحيح اصغر مهدوی، ج2، ص811.
3- زندگانی حضرت محمد(ص)، هاشم رسولی محلاتی
4- توضيحات و پژوهش های جناب حجتالاسلام و المسلمين محمدحسين عسكری پژوهشگر عضو بعثه مقام معظم رهبری درعربستان سعودی و مسؤل دورههای مكهشناسی
منبع: پايگاه بعثه مقام معظم رهبری
منابع درباره واقعه حديبيه نوشتهاند: در ماه ذیقعده سال ششم، پيامبر (ص) در خواب ديد با يارانش به مكه رفته و به انجام حج عمره در كعبه موفق گشتهاند. پيامبر به دنبال آن از مسلمانان و قبايل اطراف مدينه دعوت كرد با او برای انجام عمره به مكه بروند.اكثريت مهاجر و انصار مدينه همراه پيامبر از مدينه بيرون رفتند.
پيامبر به «ذیالحليفة» (اكنون «مسجد شجره» در آن است) رسيد، جامه احرام پوشيد و بر هفتاد شتر نشانه قربانی زد و از جلو راند تا به قريش بفهماند كه او تنها برای انجام حج عمره و طواف كعبه آمده است.
در دو منزلی مكه، مردی به نام بشير، در گزارش وضعيت مكه به پيامبر گفت: قريش برای جلوگيری از شما همگی همراه خانوادهشان از شهر خارج شده تا نگذارند شما مكه بياييد و خالدبن وليد با دويست نفر پيشاپيش تا «كراع الغميم» آمده است .
پيامبر فرمود: " وای بر قريش كه هستی خود را با كينه توزیها از دست دادهاند. من در راه اين دين آن قدر میجنگم تا خدا آن را پيروز گرداند يا كشته شوم!"
سپس فرمود: كيست تا ما را از راهی ببرد كه با قريش برخورد نكنيم؟
مردی اين كار را عهده دار شد و سپس مهار شتر پيامبر را به دست گرفت و پس از عبور از راههای دشوار تا روستای «حديبيه» در نزديكی مكه رفتند.
ناگهان شتر از رفتن ايستاد و پيامبر فرمود: من امروز هر پيشنهاد قريش مبنی بر مراعات خويشاوندی را میپذيرم.
رفت و آمد فرستادگان قريش- قريشيان، آمدن مسلمانان به مكه را برای خود ننگ میدانستند. وقتی چند نفر از بزرگان قريش نزد پيامبر (ص) آمده هدف او را از سفر به مكه میپرسيدند پيامبر پاسخ همه را به يك گونه میداد و میفرمود "ما برای زيارت كعبه و انجام عمره آمدهايم سپس اين شتران را قربانی كرده گوشت آنها را برای شما وامیگذاريم و بازمیگرديم!"
عروة بن مسعود ثقفی، وقتی از نزد پيامبر(ص) برگشت، به قريش گفت:من به دربار فرمانروايان ايران و روم و حبشه رفتهام و چنين احترامی كه پيروان محمد (ص) از او میكنند در دربارهای آنها نديدهام و او را تسليم شما نخواهند كرد."
قريشيان، مكرز بن حفص را با گروهی فرستادند تا مسلمانی را دستگير كرده و با گروگانگيری بتوانند خواسته خود را بر مسلمانان بقبولانند، اما مكرز و همراهان به دست مسلمانان اسير شدند و پيامبر دستور داد آنها را آزاد كنند.
پيامبر (ص)، به عمر فرمود: نزد قريش برو و هدف ما را از سفر به مكه، به آنها برسان. عمر كه از قريش بر جان خود میترسيد گفت: بهتر است عثمان را بفرستی كه خويشانی در مكه دارد و میتوانند از او حمايت كنند.
پيامبر (ص)، عثمان را به مكه فرستاد و عثمان در پناه پسر عمويش (ابان بن سعيد) پيام پيامبر را به قريش رساند.
قريش گفتند: ما نمیگذاريم محمد طواف كعبه كند ولی خودت میتوانی طواف كنی؟
عثمان گفت:تا پيامبر طواف نكند من طواف نمیكنم. قريشيان او را در مكه زندانی كردند.
بيعت رضوان ـ به مسلمانان خبر رسيد كه عثمان را كشتهاند! پيامبر فرمود: از زير اين درخت برنخيزم تا تكليفم را با قريش معلوم سازم و به دنبال آن از مسلمانان برای دفاع از اسلام بيعت گرفت كه اين بيعت را «بيعت شجره» گفتهاند.
پيامبر با عمل به قريشيان فهماند كه اگر سر جنگ داشته باشند او نيز آماده جنگ خواهد شد.
تنظيم صلحنامه توسط فرستاده قريش
……………………………………………
قريش پس از مشورتهای زياد، سهيل بن عمرو را فرستاد تا صلحنامه ای بين پيغمبر و او بسته شود. پس از مذاكرات، مواد زير نوشته شد:
1) از اين تاريخ به بعد، جنگ تا ده سال ميان طرفين ترك شود.
2) اگر كسی از قريشيان كه تحت قيموميت و ولايت ديگری است بدون اجازه سرپرست خود به نزد محمد آمد مسلمانان او را به سرپرست او بازگردانند ولی باز گرداندن مسلمانان از مكه به مدينه، الزامی نيست.
3) پيمان بستن قبايل عرب با يكی از دو طرف آزاد است و از طرف قريش، الزام و تهديدی در اين كار انجام نشود.
4) محمد و پيروانش بايد امسال از رفتن به مكه صرف نظر كنند و سال آينده میتوانند برای زيارت كعبه و عمره به مكه بيايند مشروط بر آن كه سه روز بيشتر در مكه نمانند و به جز شمشير در غلاف، اسلحهای با خود نياورند.
5) طرفين راههای تجاربی را برای همديگر آزاد بگذارند و مزاحمتی برای يكديگر فراهم نكنند.
6) تبليغ اسلام در مكه آزاد باشد و مسلمانان مكه بتوانند آزادانه مراسم مذهبی خود را انجام دهند و كسی حق سرزنش و آزار آنها را نداشته باشد.
پس از امضای قرارداد، قبيله خزاعه، هم پيمان پيامبر (ص) و قبيله بكر، همپيمان قريش شد و قبيله بكر با شبيخون به قبيله خزاعه، مقدمه نقض قرارداد را فراهم ساخت و سبب شد تا پيامبر در سال هشتم با لشكری برای دفاع از قبيله خزاعه به سوی مكه حركت كند.
اين قرارداد، پيروزی بزرگی برای مسلمانان به ارمغان آورد، چنانكه به گفته بسياری از مفسران، سوره فتح در همين رويداد ناز ل شد.
از زهری نقل شده است :" برای مسلمانان، پيروزیای بزرگتر از صلح حديبيه نبود، زيرا مسلمانان پيوسته در جنگ با مشركان بودند و از آن پس با خيالی آسوده به دينآموزی و دفع دشمنان ديگر و گسترش اسلام در جزيرة العرب و قارهها و سرزمينهای ديگر پرداختند و عموم مورخان، نامهنگاری پيامبر را به سران جهان برای پذيرش اسلام و رويدادهای بعدی را پس از صلح حديبيه دانستهاند."
پيروزی ديگری اين قرارداد برای مسلمانان آن بود كه تازه مسلمانان در مكه میتوانستند آزادانه مراسم دينی را انجام دهند و به تبليغ اسلام در مكه و اطراف آن بپردازند و افراد بسياری را مسلمان كنند
متن پيمان صلح پيامبر اكرم (ص) با مشركان مكه
1 . محمدبن عبدالله و قريش متعهد میشوند كه مدت ده سال جنگ را بر ضد يكديگر ترك كنند، هيچ يك از دو طرف بر ديگری نتازد و اسيری از يكديگر در بند ندارد و...
2 . هر كس بخواهد با محمد پيمان ببندد آزاد است و هركس دوست دارد با قريش پيمان برقرار سازد آزاد است.
3 . هرگاه فردی از قريش، بدون اذن بزرگتر خود از مكه فرار كند و به ياران محمد بپيوندد، محمد بايد او را به قريش بازگرداند ولی اگر از اصحاب محمد كسی به قريش پيوست، لازم نيست او را باز گردانند.
4 . از اين پس، اسلام بايد در مكه علنی باشد و نبايد كسی را به اجبار بر عقيده ای واداشت و يا او را به سبب عقيده اش آزار داد و يا سرزنش كرد.
5 . امسال محمد با يارانش، از همين جا به مدينه بر خواهند گشت، با اين قرار كه در سال بعد، بدون سلاح وارد مكه شوند و به مدت سه روز برای مراسم حج توقف كنند، مشروط بر اين كه، سلاحی جز سلاح مسافر با خود برندارند و همان سلاح محدود نيز بايد در غلاف باشد.
علی بن ابی طالب(عليه السلام) اين نامه را نوشته و مهاجرين و انصار شاهد آن هستند.
و اما در حاشيه اين پيمان آوردهاند:
- در مدتی كه رسول خدا (ص) و يارانشان در منطقه ای كه امروزه حديبيه خوانده می شود مستقر بودند ، همراهان از شدت تشنگی به رسول خدا (ص) شكايت بردند و ايشان با انداختن تيری به چاه آبی خشك ، به اذن الهی چاه دوباره آب دار شد .
- اين چاه و آب شيرين و گواری آن تا حدود 80 سال پيش كه وهابيون بر سرزمين عربستان سعودی حاكم شدند، مورد استفاده و تبرك جويی زائران و مجاوران قرار میگرفت كه به دستور وهابیها اين چاه پر و دسترسی به آن ممنوع شد.
محوطه پيرامونی اين چاه هنوز هم از خوش و آب و هواترين نقاط مكه و سرسبز است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
منابع :
- 1 . تاريخچه سياسی اقتصادی صدراسلام، سيد مجتبی حسينی، صص 154 ـ 152.
2 .- سيرت رسول الله، ترجمه سيره ابن هشام، تصحيح اصغر مهدوی، ج2، ص811.
3- زندگانی حضرت محمد(ص)، هاشم رسولی محلاتی
4- توضيحات و پژوهش های جناب حجتالاسلام و المسلمين محمدحسين عسكری پژوهشگر عضو بعثه مقام معظم رهبری درعربستان سعودی و مسؤل دورههای مكهشناسی
منبع: پايگاه بعثه مقام معظم رهبری