به گزارش ایکنا؛ آیین اختتامیه هجدهمین دوره جایزه ادبی جلال آل‌احمد، عصر امروز، چهارشنبه، 17 دی ماه با حضور سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، محسن جوادی، معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ابراهیم حیدری، مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران، مجید قیصری، دبیر علمی هجدهمین دوره جایزه ادبی جلال و تنی چند از اهالی فرهنگ و نویسندگان در تالار قلم کتابخانه ملی برگزار شد.

آغازگر مراسم اختتامیه هجدهمین جایزه ادبی جلال آل‌احمد، به پخش نماهنگی با عنوان «از جلال تا جلال» اختصاص داشت که طی آن از درگذشتگان ادبیات و فرهنگ و هنر طی یک سال گذشته یاد شد.

افرادی نظیر جلال متینی، علیرضا ذکاوتی، مهشید مشیری، موسی اسوار، ناصر تقوایی، ثمینه باغچه‌بان، سیروس پرهام، محمودفرشچیان، ابوالقاسم فقیری، قاسم مهرنیا، میرهاشم میری، کامران فانی، اشرف بروجردی، جواد صفی‌نژاد و بهرام بیضایی از جمله این چهره‌ها بودند؛ در پایان این بخش تصویری، تمامی حضار به شکل ایستاده و به نشانه احترام این چهره‌های ارزشمند فرهنگ، ادب وهنر را تشویق کردند.

ذات جوایز ادبی وابسته به آفرینش اثر

محسن جوادی، معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان اولین سخنران مراسم، با سپاس از حاضران و برگزارکنندگان این رویداد، دستاوردهای این دوره را بازتابی از وضعیت تولید در حوزه ادبیات داستانی و مستند داستانی کشور خواند و گفت: ارزیابی آثار ارسالی حاکی از آن است که اگرچه بسیاری از تولیدات در میانه‌ای از کیفیت قرار دارند، ولی همین تعداد موفق به تعامل با خوانندگان شده‌اند یا حداقل استانداردهای قابل قبولی در گزینش آن‌ها رعایت شده است.

وی با اشاره به آمار ارزیابی‌ها از هیئت‌های داوری تخصصی این رخداد و خروجی تحلیل‌های دبیر هجدهمین جایزه ادبی جلال، خاطرنشان کرد: در قیاس با دوره گذشته، حجم آثار بررسی شده در بخش‌های گوناگون افزایش 20 درصدی داشته است که جزئیات آن طی روزهای آینده در قالب گزارشی تفصیلی ارائه خواهد شد. این روند صعودی حاکی از پویایی نسبی در عرصه تولید ادبیات داستانی است.

معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: وسواس و تعهد گروه داوری در همه مراحل محسوس بود و خروجی آن در فهرست نهایی آثار شایسته و برگزیده متجلی است. از این منظر، این دوره از حیث برگزاری و داوری، قابل احترام و موفق ارزیابی می‌شود.

جوادی تأکید کرد: منطق وجودی چنین رویدادهایی، به تولید آثار ادبی گره خورده است و بدون حضور فعال پدیدآورندگان، از بنیان مجالی برای برگزاری چنین دست از رخدادهای فرهنگی و ادبی را نمی‌توانیم متصور باشیم. اعتبار «جایزه جلال آل‌احمد»، ریشه در قلم نویسندگان دارد.

بی‌مخاطبی به معنای بی‌جانی ادبیات

مجید قیصری، دبیر علمی هجدهمین دوره جایزه ادبی «جلال آل‌احمد»، به عنوان دیگر سخنران این مراسم، ابتدا به قرائت بیانیه شورای علمی جایزه پرداخت و سپس افزود: ادبیاتی که خواننده نداشته باشد، پیکری بی‌جان است. متونی که غم‌ها و شادی‌های جامعه خود را بازتاب ندهند، فاقد کاربرد خواهند بود.

وی سپس خلاصه‌ای از عملکرد هیئت‌های داوری و علمی در بخش‌های مختلف ارائه داد و گفت: آثار در چهار بخش مجزا از سوی هیئت‌های مربوط مورد قضاوت قرار گرفتند. بخش «مستندنگاری» در این جایزه، بیانگر رابطه این رویداد با واقعیت است؛ جایی که مؤلفان به ثبت خاطرات، تاریخ شفاهی، سفرنامه‌نویسی و روایت‌های برخاسته از تجربه عینی و حافظه شخصی و جمعی روی می‌آورند. با این حال، هیئت داوران ناگزیر است اعلام کند که این پیشرفت کمی، به صورت متناسب با ارتقای کیفی همراه نبوده و در برخی موارد حتی شاهد عقب‌گردی بوده‌ایم.

به گفته قیصری، آثار راه یافته به مرحله نهایی، هر کدام نماد سبکی متفاوت در حوزۀ مستندنگاری هستند: از روایت‌های مبتنی بر تاریخ شفاهی تا آثار غیرداستانی برگرفته از تجربه شخصی، از رویارویی بی‌واسطه با اقتدار سیاسی تا مرور حافظه جمعی و وقایع تاریخی. اشتراک این آثار نه در همسانی سبک، بلکه در تلاش آگاهانه آن‌ها برای پرداختن به واقعیت و پرهیز از روایت‌های سطحی و تکراری است.

وی به طور مختصر به چند مورد از ضعف‌های مهم مشاهده شده در آثار اشاره کرد و گفت: این نقاط ضعف در صورت عدم توجه، می‌تواند آینده این بخش را با مشکل مواجه کند. اول، محو شدن خط تمایز بین مستند و تخیلی؛ آثاری که با زبان ادبی و روایت گیرا، فقدان استناد، روشمندی و امکان تأیید را می‌پوشانند.

قیصری ادامه داد: دوم، کاستی در اصول روش‌مدارانه؛ نبود توضیح کافی درباره فرآیند تحقیق، منابع و شیوه جمع‌آوری اطلاعات. سوم، عدم شفافیت در راستگویی روایت؛ مواردی که خواننده در تشخیص واقعیت مستند از بازسازی ذهنی نویسنده دچار تردید می‌شود. چهارم، غلبه نوآوری ادبی بر بار مسئولیت‌پذیری؛ مواقعی که خلاقیت زبانی به جای عمق بخشیدن به حقیقت، آن را مخدوش می‌کند.

به اعتقاد دبیر علمی این دوره، مستندنگاری بیش از هر چیز نیازمند شفافیت، صداقت و قابلیت ارزیابی است. غنای این حوزه نه در نادیده گرفتن نوآوری، بلکه در تلفیق آگاهانه آن با اسناد معتبر و اخلاق روایتگری نهفته است.

دبیر گام هجدهم «جایزه ادبی جلال» تصریح کرد: هیئت داوران امیدوار است با توجه به این ملاحظات، شاهد بهبود کیفی آثار در سال‌های آینده باشد و مستندنگاری به عنوان یکی از ارجمندترین و جدی‌ترین گونه‌های ادبیات معاصر ایران، مسیر رشد خود را با دقت ادامه دهد.

قیصری در تحلیل بخش «نقد ادبی» توضیح داد: هیئت داوران این بخش پس از بررسی همه آثار رسیده به دبیرخانه، هیچ کتابی را واجد شرایط دریافت عنوان برگزیده یا شایسته تقدیر ندانست. کتاب‌های این حوزه از سوی کمیته علمی از جنبه‌های مختلف سنجیده شد و به دلایل ذیل، در این دوره اثری معرفی نگردید.

وی در تشریح دلایل عدم وجود عنوان برگزیده و شایسته تقدیر در بخش ادبی، گفت: برخی کتب ارسالی در حوزه نقد ادبی دسته‌بندی نمی‌شدند. بخش قابل توجهی از برخی آثار، ترجمه متون دیگرزبان‌ها بود و نقش نویسنده در تألیف بسیار کمرنگ بود. در مواردی، اگرچه داده‌های ارزشمندی جمع‌آوری شده بود، ولی اثر فاقد تحلیل انتقادی لازم بود. برخی کتاب‌ها ساختار منسجمی نداشتند و بیشتر گردآوری مقاله‌هایی حول محوری واحد بودند.

وی در ادامه با اشاره به اینکه بعضی از پدیدآورندگان از منابع دست اول در فرآیند تألیف استفاده نکرده بودند، افزود: تأکید بیش از حد بر نظریه و اندیشمندان غربی و الگوهای آنان باعث شده بود که مؤلفان برخی آثار از پتانسیل‌های ادبیات بومی غافل مانده و تلاش ناموفقی برای تطبیق نظریه با متن خود انجام دهند.

برگزیدگان بخش هجدهمین جایزه ادبی «جلال آل‌احمد»

هیئت داوران هجدهمین جایزه ادبی جلال آل‌احمد اسامی برگزیدگان و شایستگان تقدیر این دوره را به شرح زیر اعلام کرد:

داستان بلند و رمان

برگزیده: «لمس» نوشته محمدرضا کاتب از نشر نیماژ

شایسته تقدیر: معرفی نشد.

داستان بلند و رمان (کتاب اولی‌ها)

برگزیده: معرفی نشد.

شایسته تقدیر: «ژنرال» نوشته زهرا گودرزی از نشر چشمه به عنوان اثر شایسته تقدیر معرفی شد.

مستندنگاری

برگزیده: «قاسم» نوشته مرتضی سرهنگی از انتشارات خط مقدم

شایسته تقدیر: معرفی نشد.

داستان کوتاه

برگزیده: «من ابن بطوطه هستم» نوشته خسرو عباسی خودلان از انتشارات مؤسسه فرهنگی هنری هنرمندان مشرق زمین

شایسته تقدیر: معرفی نشد.

داستان کوتاه (کتاب اولی‌ها)

برگزیده: «گاهی به قبرها هم نگاه کن» نوشته عباس عظیمی از نشر چشمه

شایسته تقدیر: معرفی نشد.

نقد ادبی

در این بخش هیچ فردی به عنوان نامزد، برگزیده و شایسته تقدیر معرفی نشد.

بخش جنبی؛ ویراستاری

برگزیده: مهدی فروتن ویراستار رمان «ژنرال» نوشته زهرا گودرزی از نشر چشمه

بخش ویژه؛ ماه مجلس

برگزیده: «قربان زرپران» اثر امیرحسین روح‌نیا

شایسته تقدیر: «زمین» نوشته سارا شجاعی و «حرمت» نوشته زینب محمدقلی‌زاد (مشترک)