آغاز رسمی مرحله دوم طرح صلح دونالد ترامپ برای غزه، با محوریت تشکیل «شورای صلح» با پذیرش قريب ۲۰ کشور، امضای منشور آن و انتصاب یک کمیته تکنوکرات برای اداره موقت این منطقه، تحولات جدیدی را در معادلات آتشبس رقم زده است. در حالی که خبرها از توافق بر سر اسامی اعضای کمیته اداره غزه حکایت دارد، ترامپ با شعار «صلح از طریق قدرت» و تأکید بر خلع سلاح کامل حماس، تلاش دارد نقش خود را به عنوان رئیس این شورا برای نظارت بر بازسازی و تأمین امنیت این منطقه تثبیت کند.
با این وجود، اجرای طرح ۲۰ مادهای ترامپ که منجر به آتشبس در ۱۰ اکتبر شد با موانع و واکنشهای متنوعی روبروست؛ از تدوین منشور نهایی شورا و تردید کشورها در اعزام نیروهای تثبیتکننده گرفته تا مخالفت حماس با پیشنهاد شورای صلح که آن را بازگشت به دوران قیمومیت و استعمار توصیف میکند. اکنون در سایه این تنشها و ابهامات، این سوال اساسی مطرح است که آیا این ابتکار عمل میتواند با حمایت بازیگران منطقهای و بینالمللی، راهکاری برای پایان دادن به رنج مردم غزه و آیندهی سیاسی این منطقه باشد یا خیر؟
بیشتر بخوانید:
کارشکنی اسرائیل در اجرای کامل مرحله اول آتشبس
در این راستا حسن شمشادی، کارشناس مسائل منطقه با اشاره به تحولات اخیر، معتقد است آنچه امروز تحت عنوان مرحله دوم آتشبس و تشکیل شورای صلح مطرح شده، با چالشها و ابهامات جدی در سطح منطقهای و بینالمللی روبهروست.
شمشادی با اشاره به روند اجرای مرحله نخست آتشبس، گفت: مرحله اول با تبادل اسرا، انتقال اجساد و آزادی زندانیان انجام شد اما رژیم صهیونیستی برای ورود به مرحله دوم کارشکنیهایی داشته است؛ از جمله اینکه گذرگاهها به طور کامل باز نشده و کمکهایی که باید به فلسطینیها و آوارگان برسد، به صورت کامل وارد غزه نشده است.
وی افزود: اعلام شده تنها حدود ۴۰ درصد نیازهای انسانی وارد غزه شده و رژیم صهیونیستی ایستهای بازرسی متعددی در گذرگاه رفح ایجاد کرده که روند انتقال اقلام ضروری را با سختی روبهرو کرده است؛ بنابراین مردم غزه همچنان در شرایط دشوار به سر میبرند.
شکاف میان کشورهای دعوتشده به «شورای صلح»
این کارشناس مسائل منطقه با اشاره به ترکیب کشورهای حاضر در شورای صلح ترامپ اظهار کرد: بیش از ۶۰ کشور برای حضور در این شورا دعوت شده بودند اما حدود ۱۸ تا ۲۰ کشور در آن حضور پیدا کردند. ترامپ مرحله دوم آتشبس را با میثاق شورای صلح آغاز کرده است که ۱۸ کشور آن را در حضور ترامپ امضا کردند. همه کشورهای دعوت شده از این شورا استقبال نکردند و این نشان دهنده شکاف بین کشورهای دعوت شده است؛ برخی کشورها مانند فرانسه و نروژ به طور کامل این دعوت را رد کردند و کشورهایی مانند ایتالیا و ایرلند نیز همچنان در حال بررسی هستند.
شمشادی ادامه داد: حتی در میان کشورهای منطقه که به این شورا پیوستهاند نیز حضور برخی کشورها مانند ترکیه و قطر با اعتراض اسرائیل مواجه شده است که خود نشاندهنده اختلافات و شکافهای جدی در خصوص این ابتکار عمل است.
شرط یک میلیارد دلاری ترامپ و ابهام در نحوه هزینهکرد
وی با اشاره به یکی از شروط ترامپ برای عضویت کشورها در این شورا، گفت: ترامپ اعلام کرده هر کشوری که بخواهد عضو این شورا شود، باید یک میلیارد دلار برای بازسازی غزه پرداخت کند. این مسئله خود پرسشهای جدی درباره نحوه هزینهکرد این منابع، احتمال فساد و حتی تجاریسازی روند صلح ایجاد کرده است.
شمشادی با بیان اینکه ترامپ این طرح 20 مادهای را با مجوز شورای امنیت سازمان ملل پیش برده است، تصریح کرد: با این حال، در اظهارنظرها و مفاد اساسنامه شورای صلح، به گونهای تلویحی تلاش میشود نقش سازمان ملل در غزه تضعیف شود و این شورا عملاً جایگزین آن شود.
وی افزود: این نگرانی از سوی کارشناسان مسائل منطقه، حماس و ناظران تحولات غزه مطرح شده که این سازوکار جدید میتواند به حذف نقش سنتی سازمان ملل در مدیریت بحران منجر شود.
«صلح از طریق قدرت»؛ مبنای دکترین ترامپ
این کارشناس مسائل منطقه تأکید کرد: نگاه ترامپ به مسائل بینالمللی بر مبنای دکترین «صلح از طریق قدرت» در جهان است؛ به این معنا که «حق با قدرت است». ترامپ بارها اعلام کرده که در مدت یک سال، هشت منازعه بینالمللی را خاتمه داده و اکنون نیز تلاش دارد با همین رویکرد، مدیریت پرونده غزه را در دست بگیرد؛ موضوعی که نگرانیهای جدی درباره آینده نقش سازمان ملل و ماهیت واقعی این شورا ایجاد کرده است.
«شورای صلح» بدون حضور فلسطینیها
شمشادی با تأکید بر اینکه هیچ نمایندهای از فلسطینیها در این شورا حضور ندارد، گفت: وقتی فلسطینیها از کمترین نقش و نظر در این سازوکار محروم هستند و در مقابل، رژیم صهیونیستی در کنار آمریکا در این شورا حضور دارد، طبیعی است که این نگرانی ایجاد شود که این طرح بیش از آنکه به دنبال تأمین آرامش برای مردم غزه باشد، نگاهی اقتصادی و قیمومیتی به آینده این منطقه دارد.
وی افزود: حتی برخی از این شورا با عنوان «شورای اشغال غزه» یاد کردهاند، نه شورای صلح؛ چرا که با دکترین «صلح از طریق قدرت» ترامپ و بحث تجاریسازی صلح که در شرط پرداخت یک میلیارد دلار از سوی اعضا مطرح شده، این شائبه تقویت میشود که هدف، مدیریت اقتصادی و سیاسی غزه از بیرون و بدون نقشآفرینی فلسطینیهاست.
نگرانیهای اعلامشده از سوی حماس
این کارشناس مسائل منطقه تصریح کرد: حماس با وجود اعلام آمادگی برای ورود به مرحله دوم آتشبس و حتی واگذاری قدرت و ساختمانهای دولتی و اداره به کمیتهای که زیر نظر این شورا تعیین میشود، نگرانیهای خود را از روند شکلگیری این شورا پنهان نکرده است. بنابراین حضور رژیم صهیونیستی در این شورا و ماهیت تصمیمگیریها باعث شده حماس نسبت به آینده غزه در چارچوب این طرح، با احتیاط و تردید برخورد کند.
خلع سلاح حماس؛ گره اصلی مرحله دوم
شمشادی درباره مهمترین محور طرح ترامپ، خلع سلاح حماس و استقرار نیروی بینالمللی در غزه برای حمایت از پلیس فلسطین و وادار کردن اسرائیل به عقبنشینی از اراضی اشغال شده و پاسخ به این سؤال که آیا این مرحله قابلیت اجرا دارد یا بیشتر جنبه نمایشی خواهد داشت، گفت: حماس اعلام کرده اگر بحث خلع سلاح مطرح باشد، میتوان درباره آن گفتوگو و مذاکره کرد اما این موضوع نمیتواند در اولویت نخست قرار گیرد.
شمشادی با بیان موضع اعلامی حماس گفت: از نگاه حماس، مرحله اول باید پایان کامل تهاجم رژیم صهیونیستی به غزه باشد؛ رژیمی که حتی در دوران آتشبس نیز بیش از ۱۰۰ بار آن را نقض کرده و در همین مدت آتشبس مرحله نخست، بیش از ۵۰۰ نفر به شهادت رسیدهاند.
وی ادامه داد: باز شدن کامل گذرگاهها، رساندن کمکهای انسانی به مردم و آوارگان غزه و آغاز بازسازی، باید مقدم بر هرگونه بحث درباره خلع سلاح باشد و پس از تحقق این مراحل است که میتوان وارد مذاکره درباره سایر موضوعات شد.
کارشناس مسائل منطقه، در ادامه تحلیل خود درباره طرح «شورای صلح» ترامپ برای غزه، به اختلاف جدی میان طرفین درباره اولویت «خلع سلاح حماس» و «توقف کامل تجاوزات اسرائیل» اشاره کرد و این اختلاف را یکی از گرههای اصلی در مسیر اجرای مرحله دوم آتشبس دانست.
اختلاف بنیادین بر سر تقدم خلع سلاح یا توقف تجاوز
شمشادی گفت: در حالی که حماس اعلام کرده توقف کامل تهاجم رژیم صهیونیستی، باز شدن گذرگاهها و رسیدن کمکهای انسانی باید در اولویت قرار گیرد و پس از آن میتوان درباره خلع سلاح مذاکره کرد، طرف مقابل دقیقاً این روند را برعکس تعریف میکند و معتقد است ابتدا باید حماس بهطور کامل خلع سلاح شود تا سایر اقدامات انجام گیرد. این اختلاف نظر اساسی میان دو طرف، آینده عملیاتی شدن این مرحله از آتشبس را با تردیدهای جدی مواجه کرده است.
این کارشناس مسائل منطقه با اشاره به موضوع دعوت کشورها به انتخاب ترامپ برای این شورا، تصریح کرد: ترامپ تلاش دارد نیروهایی را که خود یا کشورهای همسو تعیین میکنند، جایگزین نیروهای سازمان ملل کند و عملاً سازمان ملل را از چرخه سنتی ایجاد صلح که دههها بر عهده داشته، کنار بزند.
وی تأکید کرد: این روند به معنای تضعیف نقش سازمان ملل در یکی از مهمترین بحرانهای منطقهای است که نگرانیهای جدی در این زمینه وجود دارد.
ضرورت هوشیاری کشورهای اسلامی
شمشادی با اشاره به حمایت برخی کشورهای اسلامی و عربی از این شورا، از جمله مصر، قطر و حضور عربستان سعودی، تأکید کرد: طبیعی است که در وهله اول حاکمان کشورهای اسلامی و در وهله دوم حاکمان کشورهای عربی و همسایگان فلسطین اشغالی و کشورهایی که خود را داعیهدار امت اسلامی میدانند، باید با آگاهی کامل در این روند عمل کنند تا در آینده با پیامدهای مضاعف مواجه نشوند. چراکه آنها به تکلیف خود درباره مردم فلسطین و فلسطینیان آواره عمل نکردند.
وی افزود: صرف حضور نمایشی در شورا که طرفدار صلح و مردم فلسطین و غزه هستیم، پرداخت پول برای بازسازی یا اعزام نیرو، بدون اثرگذاری واقعی بر تصمیمات، نمیتواند به نفع مردم غزه و فلسطین باشد.
خطر تبدیل شدن اعضا به مجریان تصمیمات دیکتهشده
این کارشناس مسائل منطقه تصریح کرد: این نگرانی وجود دارد که کشورهای اسلامی عضو شورا، صرفاً به تأییدکنندگان تصمیماتی تبدیل شوند که از سوی ترامپ و آمریکا دیکته میشود و عملاً نقشی در جهتدهی به روند تصمیمگیری نداشته باشند.
شمشادی در پایان گفت: با توجه به مواضع گذشته و سبقه برخی از این کشورها، بعید به نظر میرسد بتوانند در این شورا در برابر نظر آمریکا بایستند و دیدگاه مستقل کشورهای اسلامی را مطرح و اعمال کنند.