به قلم سیدمجید نبوی؛ مدرس دانشگاه
سعد بن سعد میگويد: «سَأَلْتُهُ عَنْ قَبْرِ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ (ع) فَقَالَ مَنْ زَارَهَا فَلَهُ اَلْجَنَّةُ» (ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ج 2، ص 98) از امام رضا علیهالسلام درباره قبر فاطمه بنت موسی بن جعفر علیهماالسلام پرسیدم. فرمود: هر کس او را زیارت کند، بهشت از آنِ اوست.
شرح حدیث:
این پرسش راوی درباره قبر حضرت معصومه(س) پرسش از حکم، فضیلت، و جایگاه معنوی آن است و زیارت قبر اولیای الهی دارای آثار معنوی و دینی است.
وقتی راوی، ایشان را با نسب کامل (دختر امام کاظم (ع)) معرفی میکند؛ اشاره به ریشه نورانی ایشان دارد که از خاندان امامت است. این معرفی فقط معرفی شناسنامهای نیست؛ بلکه اشاره به این دارد که ایشان در خانواده وحی رشد کردهاند و از پاکی، علم، عفت و ولایت، بهرهمند بودهاند و وجودشان امتداد همان خط نورانی اهل بیت است. بنابراین زیارت ایشان در حقیقت، پیوند با خاندان پیامبر(ص) است.
«زیارت» در فرهنگ دینی فقط رفتنِ ظاهری یا سفرِ ظاهری نیست. زیارت واقعی یعنی حضور با محبت، حضور با ادب، حضور با معرفت، حضور با تجدد عهد، حضور با آمادگی برای اصلاح خود.
«زارها» در این حدیث یعنی کسی که با شناخت مقام ایشان به حرم و زیارت ایشان میرود و احترام اهلبیت را در دل دارد و با روحیه تسلیم در برابر حق وارد میشود و زیارت را به یک حرکت تربیتی تبدیل میکند به عبارت دیگر زیارتِ بیروح، فقط یک سفر است؛ اما زیارتِ آگاهانه، تحول روح میآورد.
عبارت «فله الجنة» اوج عظمت مقام حضرت معصومه(س) و ارتباط عظیمِ ایشان با نور الهی را نشان میدهد. بهشت از آنِ اوست یعنی این زیارت، اگر با ایمان، معرفت و اخلاص همراه باشد، انسان را در مسیر رحمت الهی قرار میدهد و او را شایسته پاداش عظیم اخروی میسازد. البته اینگونه روایات معمولاً به این معنا نیست که فقط با یک عملِ ظاهری، بدون ایمان و بدون التزام به حق، بهشت را تضمین کند؛ بلکه مراد این است که این زیارت، از نشانههای ولایتپذیری و عامل تقرب به خدا و موجب مغفرت و نجات است.
این روایت بهروشنی میگوید که ایشان فقط یک بانوی صالح نیستند؛ بلکه در مرتبهای هستند که زیارتشان موجب بهشت میشود. این، نشانه طهارت باطنی و قرب به خدا و عظمت جایگاه ایشان در پیشگاه اهلبیت است.
زیارت اولیای الهی، فقط احترام به یک قبر نیست زیارت در منطق اسلام یعنی اتصال دل به نور اولیای الهی، یادآوری حق و تجدید عهد با مسیر هدایت. وقتی انسان به زیارت حضرت معصومه(س) میرود، در حقیقت خود را در محضر اهلبیت میبیند و از پاکی آنان الهام میگیرد و با ارزشهای دینی دوباره پیوند میخورد.
این روایت، جایگاه ویژه زنِ مؤمن و عالم را نشان میدهد حضرت معصومه(س) الگوی یک زن مؤمن، باعفت، ولایتمدار و معنوی است و این حدیث، این پیام را به ما میدهد که در منطق اهل بیت(ع) زن میتواند به قلههای معنویت برسد و منشأ برکت و هدایت در جامعه شود بنابراین این روایت فقط درباره یک شخصیت تاریخی نیست؛ بلکه درباره الگویی برای همه زنان و مردان مؤمن است.
قم و حرم حضرت معصومه(س)، مرکز نور و هدایت است از برکت وجود حضرت معصومه، شهر قم در فرهنگ شیعه به یک کانون علمی، دینی و معنوی تبدیل شد.
این حدیث به طور غیرمستقیم به این حقیقت اشاره دارد که حرم ایشان محل نزول رحمت الهی و ملائکه است و زیارتشان سبب زنده شدن ایمان میشود و این مکان، جایگاه تربیت و تحول است.
این حدیث، فرهنگ شفاعت و رحمت را تقویت میکند وقتی میگوید «فله الجنة»، یعنی راههای رحمت خدا از طریق اولیای الهی گشوده میشود و اولیای خدا واسطه هدایتاند و محبت به آنان بیاثر نیست و پیوند با آنان، انسان را به مغفرت و نجات نزدیک میکند البته باید توجه داشت که شفاعت در منطق شیعه، جایگزین عمل صالح نیست؛ بلکه همراه ایمان، اخلاص، ولایتپذیری و تلاش برای بندگیِ بهتر معنا پیدا میکند. یعنی محبت به اولیای الهی باید واقعی باشد به طوری که این محبت باید انسان را به نماز، تقوا، صداقت و پاکی نزدیک کندبه عبارت دیگر زیارت، اگر درست فهمیده شود، انسان را اصلاح میکند، نه اینکه به او اجازه بیمسئولیتی بدهد در نتیجه این روایت هم امید میدهد و هم مسئولیت.
این حدیث، پیوند محبت و نجات را نشان میدهد در این روایت، راه بهشت از محبت و زیارت میگذرد؛ اما نه محبتِ صرفاً احساسی، بلکه محبتی که با معرفت، ادب، اطاعت و وفاداری به راه اهلبیت همراه است.
یعنی هرچه انسان ارتباطش با حضرت معصومه(س) عمیقتر و آگاهانهتر باشد، این پیوند میتواند در تهذیب نفس، آرامش قلب، تقویت ایمان و حرکت بهسوی خدا اثر بیشتری بگذارد.
زیارت حضرت معصومه، مدرسه تربیت روح است زیارت ایشان فقط یک عمل مستحبی ساده نیست؛ بلکه یک مدرسه معنوی است. انسان در حرم ایشان میآموزد که چگونه دل را پاک کند و چگونه به اولیای خدا احترام بگذارد و چگونه مسیر حق را جدی بگیرد و چگونه زندگی را با نور ایمان تنظیم کند به همین دلیل است که زیارت، برای بسیاری از مؤمنان، فقط یک سفر نیست؛ بلکه یک بازسازی روحی است.