سیدمجید نبوی، دکترای قرآن و حدیث و پژوهشگر حوزه هوش مصنوعی در گفت‌وگو با ایکنا به بررسی چالش‌ها و فرصت‌های هوش مصنوعی پرداخت. وی در رابطه با نگرانی‌ها پیرامون بی‌کاری ناشی از این تکنولوژی اظهار کرد: هوش مصنوعی قطعاً برخی مشاغل را از بین خواهد برد، اما هم‌زمان مشاغل جدیدی متناسب با ساختار خود ایجاد می‌کند.

وی با تبیین رویکرد کارفرمایان افزود: از آنجا که اولویت صاحبان کار، کاهش هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری است، هوش مصنوعی و ربات‌ها این امکان را فراهم می‌کنند که با نیروی انسانی کمتر، بازدهی بیشتری حاصل شود.

نبوی همچنین با انتقاد از تأخیر در بهره‌گیری از این علم در حوزه‌های دینی تصریح کرد: متأسفانه برخی فعالان علوم قرآن و حدیث با فاصله‌ گرفتن از تکنولوژی و تمرکز بر معایب ابزارهای نوین، در ورود به این عرصه‌ها احتیاط یا مقاومت می‌کنند. وی این تأخیر و هراس از تکنولوژی را یک آسیب جدی برای حوزه پژوهش‌های دینی دانست.

نگاه تک‌بعدی باعث عقب‌ماندگی است

نویسنده کتاب «هوش مصنوعی و آینده آموزش و پرورش» با تأکید بر لزوم اتخاذ رویکردی جامع‌نگر در مواجهه با فناوری‌های نوین خاطرنشان کرد: نگاه تک‌بعدی به هوش مصنوعی و مخالفت مطلق با ابزارهای آن، رویکردی آسیب‌زا است که منجر به عقب‌ماندگی در مسیرهای مختلف توسعه می‌شود. از سوی دیگر، شیفتگی مفرط و نادیده گرفتن چالش‌های این فناوری نیز به همان اندازه خطرناک است؛ بنابراین باید فواید و معایب را در کنار یکدیگر و در یک ترازوی نقد بررسی کرد.

این پژوهشگر حوزه هوش مصنوعی در ادامه به تبیین فرصت‌ها و تهدیدهای چت‌بات‌های مشهور پرداخت و گفت: ابزارهایی نظیر چت‌جی‌پی‌تی (ChatGPT)، جمنای (Gemini)، کلود (Claude) و گراک (Grok) در کنار مزایای بی‌شماری همچون سرعت بالا در دستیابی به نتایج و قدرت پردازش فوق‌العاده داده‌ها، واجد معایب جدی نیز هستند. 

وی در تشریح این آسیب‌ها افزود: متأسفانه امروزه شاهدیم که برخی با هدف تسریعِ صرف در انجام پروژه‌ها، به این ابزارها پناه می‌برند؛ فرآیندی که در آن «تفکر»، «برنامه‌ریزی»، «تعامل با متن» و «روحیه حل مسئله» که از ارکان هویت انسانی است، به حاشیه رانده می‌شود.

نبوی با ابراز نگرانی از نفوذ ناصحیح این ابزارها در بدنه دانشگاهی و حوزوی تصریح کرد: نمود عینی این مشکل در نگارش پایان‌نامه‌ها و مقالات علمی بروز کرده است. هرچند بهره‌گیری از هوش مصنوعی برای سرعت بخشیدن به روند تحقیق امری مطلوب است، اما نباید جایگزین «تعامل فکری» پژوهشگر شود. 

وی تأکید کرد: تعامل فکری یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر در تولید علم است و حداقلِ انتظار از یک پژوهشگر این است که متنِ استخراج‌شده از هوش مصنوعی را با دقت مطالعه و واکاوی کند تا روحیه تصمیم‌گیری و تفکر نقادانه در فرآیند تولید اثر حفظ شود.

داده‌‌های فیک؛ خطر نتایج هوش مصنوعی

این پژوهشگر هوش مصنوعی با هشدار نسبت به استفاده ناصحیح از ابزارهای تولید متن، اظهار کرد: این یک فاجعه علمی است که پژوهشگر به کمک هوش مصنوعی متنی را تهیه کند، اما حتی یک بار هم آن را بازخوانی ننماید. این رویکرد، اصالت پژوهش و روح نقادی را از بین می‌برد.

نبوی در ادامه به تبیین نقیصه بزرگ هوش‌های مصنوعی بین‌المللی در برخورد با معارف اسلامی پرداخت و گفت: یکی از آسیب‌های جدی در این عرصه، بحث «داده‌های فیک» یا جعلی، به‌ویژه در حوزه علوم قرآنی است. ما باید میان علوم بین‌المللی و علوم بومی (مانند الهیات، ادبیات فارسی، تاریخ اسلام و ایران) تفکیک قائل شویم؛ متأسفانه در بستر جهانی اینترنت، داده‌های باکیفیت و منابع تراز اول این علوم به‌قدر کافی بارگذاری نشده است و نباید به خروجی‌های عمومی این ابزارها اکتفا کرد.

وی با نقد ادعاهای چهره‌های بین‌المللی تکنولوژی افزود: هرچند افرادی نظیر ایلان ماسک مدعی بارگذاری تمامی اطلاعات جهان در فضای مجازی هستند، اما نگاه آن‌ها عمدتاً معطوف به منابع انگلیسی‌زبان است و میراث دینی و غنی ما هنوز به‌طور کامل در این چرخه قرار نگرفته است.

این پژوهشگر هوش مصنوعی، ضمن معرفی ظرفیت‌های بومی برای رفع این خلاء، تصریح کرد: خوشبختانه مؤسساتی نظیر «مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)» گام‌های ارزشمندی برداشته‌اند. راه‌اندازی سامانه‌هایی چون «گفت‌وگو با تفاسیر»، «گفت‌وگو با احادیث» و «کتابخانه دیجیتال نور» که مبتنی بر ارجاعات دقیق و منابع اصیل هستند، نمونه‌های موفقی از کاربرد صحیح این فناوری در علوم دینی است.

وی همچنین به تلاش‌های مؤسسات دیگری همچون «ثقات» و «نجم» اشاره کرد و گفت: حوزه‌های علمیه و این مؤسسات در حال ارائه کتابخانه‌های دیجیتال پیشرفته با قابلیت پرسش و پاسخ هستند. اگرچه هنوز با کیفیت ایده‌آل فاصله داریم، اما روند رو به رشد است. مشکل فعلی، خلأ «سواد رسانه‌ای و دیجیتال» در برخی سطوح است که باعث شده برخی از وجود چنین ابزارهای دقیق و دینیِ بومی بی‌اطلاع باشند.

نبوی با اشاره به مطالبات رهبر معظم انقلاب (شهید) در خصوص بومی‌سازی علوم نوین، خاطرنشان کرد: خوشبختانه برخی شرکت‌های دانش‌بنیان و مؤسسات داخلی در لبیک به این ضرورت، وارد میدان شده‌اند.

وی در ادامه با افشای یک سویه نادیده گرفته شده در چت‌بات‌های غربی گفت: در بررسی نسخه‌های رایگان ابزارهایی مانند «جمنای»، مشاهده شده است که گاهی آیات و احادیث جعلی ارائه می‌شود. به نظر می‌رسد این ضعف در پاسخگویی، لزوماً ناشی از ناتوانی تکنولوژیک نیست، بلکه رویکردی عمدی و تاجرانه است تا کاربر برای دستیابی به پاسخ دقیق، مجبور به خرید نسخه‌های پولی شود؛ چراکه اساساً نگاه غرب به مقوله تکنولوژی، بر پایه اقتصاد و سودمحوری است.

ارائه منابع شیعی به زبان انگلیسی

پژوهشگر حوزه هوش مصنوعی در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت منابع شیعی در فضای مجازی و راهکارهای غلبه بر جریان‌های ضد دینی، به چالش «زبان» اشاره کرد و گفت: واقعیت این است که ما داده‌های اصیل و صحیح خود را عمدتاً به زبان فارسی تولید و بارگذاری می‌کنیم، در حالی که زبان معیار در تبادلات جهانی، انگلیسی است. ضعف جدی ما در تولید محتوا به زبان بین‌المللی باعث شده است تا قرائت‌های اصیل شیعی در حاشیه قرار گیرند.

وی به‌عنوان نمونه به دایره‌المعارف «لیدن» (Leiden) اشاره کرد و افزود: این اثر مرجع که در دانشگاه‌های معتبر دنیا تدریس می‌شود، در حالی به مباحث شیعی و قرآنی می‌پردازد که در میان ویراستاران آن حتی یک استاد و صاحب‌نظر شیعه حضور ندارد. وقتی داده‌های متقن و دست‌اول ما به زبان انگلیسی ترجمه و ارائه نشود، طبیعی است که دنیا از شناخت «اسلام ناب شیعی» محروم بماند.

نویسنده کتاب «نقش هوش مصنوعی در تحلیل متون دینی» در تبیین علل این ضعف ساختاری تصریح کرد: نظام آموزشی ما در حوزه زبان‌های خارجی نسبت به استانداردهای جهانی فاصله دارد. از سوی دیگر، در حوزه‌های علمیه تمرکز اصلی بر آموزش زبان عربی به عنوان زبانِ متن است و متأسفانه ضرورت فراگیری زبان انگلیسی برای برقراری ارتباط با مخاطب جهانی همچنان مغفول مانده است.

نبوی با ذکر مثالی از خلأ حضور تفکر شیعی در منابع انگلیسی‌زبان گفت: هم‌اکنون شبهات متعددی در منابع انگلیسی علیه ساحت پیامبر اکرم(ص) مطرح است؛ از جمله تفاسیر ناصوابی که با اصل عصمت در تضاد است و حتی در برخی منابع غیرشیعی و معاصر عربی نیز نفوذ کرده است. ما پاسخ‌های مستدل و قاطعی برای این شبهات در تفاسیر شیعی داریم، اما به دلیل محصور ماندن در حصار زبان فارسی، دنیا از این دیدگاه‌های روشنگر بی‌اطلاع است.

وی در پایان، هوش مصنوعی را فرصتی بی‌نظیر برای جبران عقب‌ماندگی‌های تبلیغی دانست و خاطرنشان کرد: به لطف پیشرفت‌های شگرف هوش مصنوعی در حوزه ترجمه، امروز امکان عبور از این بن‌بست فراهم شده است. اگرچه نسخه‌های رایگان ممکن است خطاهایی داشته باشند، اما نسخه‌های پیشرفته و تجاری هوش مصنوعی، ترجمه‌هایی با کیفیت بسیار بالا ارائه می‌دهند. ما می‌توانیم با بهره‌گیری از این ابزار، معارف ناب دینی را به زبان‌های مختلف ترجمه کرده و به شبهات جهانی براساس مبانی متقن شیعی پاسخ دهیم.