به قلم علی معروفی آرانی، پژوهشگر حوزه صهیونیسم و یهودیت

سیاست خارجی هر کشوری محصولی پیچیده از عوامل داخلی و خارجی است که در بستری از منافع ملی، تهدیدات امنیتی، فرصت‌های ژئوپلیتیکی و فشارهای بین‌المللی شکل می‌گیرد. 

رژیم صهیونیستی با توجه به تاریخچه منازعات، موقعیت استراتژیک در خاورمیانه و روابط ویژه با قدرت‌های جهانی، همواره نیازمند سازوکارهای قوی برای تحلیل، تدوین و اجرای سیاست خارجی بوده است. در این میان، اندیشکده‌ها و مراکز پژوهشی به‌عنوان موتورهای تولید دانش، تحلیل راهبردی و پیشنهاد سیاستی، نقشی حیاتی ایفا می‌کنند.

این مقاله به بررسی نقش چند وجهی اندیشکده‌ها در سیاست خارجی رژیم صهیونیستی می‌پردازد و کارکردهای اصلی، مهم‌ترین مراکز و سازوکارهای تأثیرگذاری آن‌ها را تحلیل می‌کند.

اندیشکده‌ها و مراکز پژوهشی در رژیم صهیونیستی، نقش بسیار مهمی در شکل‌دهی به سیاست خارجی اسرائیل دارند. رژیم صهیونیستی، به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی حساس، منازعات امنیتی مداوم و روابط پیچیده با همسایگان و قدرت‌های جهانی، همواره نیازمند تحلیل‌های راهبردی دقیق بوده است.

نخبگان رژیم صهیونیستی در خدمت سیاست و جنگ

در این میان، اندیشکده‌ها به‌عنوان حلقه واسط میان دانشگاه، دولت، ارتش، دستگاه دیپلماسی و رسانه‌ها عمل می‌کنند. آن‌ها با تولید ایده، تحلیل، سناریو و پیشنهاد سیاستی، بر تصمیم‌سازی اثر می‌گذارند. یکی از ویژگی‌های مهم نظام سیاست‌گذاری رژیم صهیونیستی، پیوند نزدیک میان نخبگان علمی، امنیتی و سیاسی است.

بسیاری از کارشناسان اندیشکده‌ها سابقه خدمت در ارتش، وزارت خارجه، موساد، شاباک یا نهادهای دولتی دارند. این رفت‌وآمد میان بخش پژوهشی و بخش اجرایی باعث می‌شود اندیشکده‌ها فقط مراکز نظری نباشند، بلکه در عمل بخشی از شبکه تصمیم‌سازی باشند. در نتیجه، ایده‌هایی که در اندیشکده‌ها شکل می‌گیرند، گاه مستقیماً به سیاست رسمی تبدیل می‌شوند.

کارکرد اصلی اندیشکده‌ها در رژیم اسرائیل

نخست تولید دانش امنیتی و راهبردی؛ یعنی بررسی تهدیدها، فرصت‌ها و روندهای منطقه‌ای و بین‌المللی.

دوم، تدوین راهبردهای دیپلماتیک؛ مانند نحوه تعامل با آمریکا، اروپا، روسیه، چین، کشورهای عربی و آفریقایی.

سوم، مشاوره به دولت و پارلمان؛ به‌ویژه در موضوعات مرتبط با امنیت ملی، تحریم‌ها، پیمان‌های صلح و بحران‌های منطقه‌ای.

چهارم، تأثیرگذاری بر افکار عمومی و رسانه‌ها؛ زیرا بسیاری از اندیشکده‌ها گزارش‌های خود را به زبان رسانه‌ای منتشر می‌کنند.

پنجم، شبکه‌سازی بین‌المللی؛ اندیشکده‌های اسرائیلی اغلب با همتایان آمریکایی و اروپایی همکاری دارند.(1)

از مهم‌ترین اندیشکده‌های اسرائیل می‌توان به مؤسسه مطالعات امنیت ملی (INSS) اشاره کرد. این مرکز از مهم‌ترین نهادهای تحلیل امنیت و سیاست خارجی در رژیم اسرائیل است.

مهم‌ترین اندیشکده‌ها و مراکز پژوهشی:

رژیم صهیونیستی، دارای شبکه‌ای متنوع از اندیشکده‌هاست که هر کدام بر جنبه‌های خاصی از سیاست خارجی تمرکز دارند:

مؤسسه مطالعات امنیت ملی (INSS)یکی از برجسته‌ترین و تأثیرگذارترین اندیشکده‌ها که عمدتاً بر مسائل امنیتی، راهبردی و سیاسی تمرکز دارد. INSS گزارش‌های فراوانی درباره ایران، مسئله فلسطین، روابط منطقه‌ای و تهدیدهای نظامی منتشر می‌کند و تحلیل‌های آن به طور گسترده در محافل تصمیم‌گیری مورد توجه قرار می‌گیرد.

مرکز امور عمومی و امنیتی در قدس اشغالی: این مرکز نیز در تحلیل مسائل امنیتی، دیپلماسی عمومی و روندهای منطقه‌ای فعالیت دارد و بر ارائه راه‌حل‌های عملی برای چالش‌های اسرائیل تمرکز می‌کند.

مؤسسه دموکراسی اسرائیل (IDI): اگرچه تمرکز اصلی IDI بر مسائل داخلی و حکمرانی دموکراتیک است، اما تحلیل‌های آن در خصوص ثبات داخلی، جامعه مدنی و ابعاد حقوقی سیاست خارجی نیز بر رویکرد دولت در قبال مسائل بین‌المللی اثرگذار است.

مؤسسه سیاست‌گذاری مردم یهودی :(JPPI) این اندیشکده بر مسائل مرتبط با هویت یهودی، پیوندهای دیاسپورا و بازتاب سیاست خارجی اسرائیل در جوامع یهودی جهان تمرکز دارد. این حوزه برای رژیم صهیونیستی از منظر دیپلماتیک و حمایتی اهمیت بسزایی دارد.

دانشگاه‌های معتبر: دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه عبری قدس اشغالی، دانشگاه تل‌آویو و دانشگاه بن گوریون نیز دارای کرسی‌ها و مراکز پژوهشی متعددی هستند که در زمینه‌های مختلف روابط بین‌الملل، مطالعات استراتژیک و خاورمیانه فعالیت می‌کنند.

اندیشکده‌های صهیونی اندیشکده‌های ایران را عامل تهدید می‌دانند

اندیشکده‌های رژیم صهیونیستی، در چند سطح بر سیاست خارجی اثر می‌گذارند. در سطح اول، آن‌ها دستور کار را تعیین می‌کنند؛ یعنی مشخص می‌کنند چه موضوعی مهم‌تر دیده شود. مثلاً زمانی که یک اندیشکده ایران را تهدید اصلی معرفی می‌کند، این برداشت در رسانه‌ها و سپس در سیاست رسمی تقویت می‌شود. در سطح دوم، آن‌ها چارچوب تفسیر ارائه می‌دهند؛ یعنی مسئله‌ای مانند مذاکرات صلح یا جنگ غزه را چگونه باید فهمید. در سطح سوم، راه‌حل سیاستی پیشنهاد می‌کنند؛ مثل بازدارندگی، عادی‌سازی روابط، حمله پیش‌دستانه، یا دیپلماسی چندجانبه.(2)

نقش اندیشکده‌ها در رابطه رژیم صهیونیستی، و آمریکا بسیار برجسته است. بخش مهمی از اندیشکده‌های رژیم صهیونیستی با مراکز آمریکایی مانند واشنگتن انستیتو، بروکینگز، امریکن انترپرایز و دیگر نهادها ارتباط دارند.این پیوندها کمک می‌کند که مواضع رژیم صهیونیستی، در فضای کارشناسی آمریکا بازتولید شود.همچنین بسیاری از پژوهشگران اسرائیلی در نشست‌های مشترک با قانون‌گذاران، دیپلمات‌ها و تحلیلگران آمریکایی شرکت می‌کنند.

برنامه هسته‌ای ایران، در رصد کامل اندیشکده‌های صهیونیستی

به این ترتیب، اندیشکده‌ها در تقویت هم‌سویی راهبردی واشنگتن ـ تل‌آویو اثر دارند. در موضوع ایران، اندیشکده‌ها نقش ویژه‌ای دارند. آن‌ها برنامه هسته‌ای ایران، حضور منطقه‌ای ایران، و شبکه متحدان منطقه‌ای آن را تحلیل می‌کنند. بخش بزرگی از ادبیات امنیتی رژیم اسرائیل درباره ایران، ابتدا در اندیشکده‌ها شکل می‌گیرد. سپس این ادبیات از طریق رسانه‌ها، کنفرانس‌ها، گزارش‌ها و جلسات تخصصی وارد گفتمان رسمی می‌شود. این روند بر سیاست مهار، فشار، بازدارندگی و ائتلاف‌سازی اثر می‌گذارد. در موضوع فلسطین، اندیشکده‌ها معمولاً طیفی از دیدگاه‌ها را بازتاب می‌دهند.

برخی بر راه‌حل دو دولتی تأکید دارند. برخی دیگر بر مدیریت منازعه، کنترل امنیتی و کاهش ریسک تمرکز می‌کنند. گروهی نیز به‌طور صریح از توسعه شهرک‌سازی، فشار حداکثری یا رویکردهای سخت‌گیرانه دفاع می‌کنند. بنابراین اندیشکده‌ها فقط یک صدا ندارند، بلکه محل رقابت روایت‌ها هستند.

اندیشکده‌ها در دیپلماسی عمومی رژیم صهیونیستی، نیز مؤثرند. آن‌ها با تولید گزارش‌های انگلیسی‌زبان، برگزاری وبینار، مصاحبه و انتشار یادداشت‌های سیاستی، تصویر رژیم صهیونیستی، را در سطح جهانی بازسازی می‌کنند. این کار به رژیم غاصب صهیونیستی کمک می‌کند تا اقدامات خود را در قالب امنیت ملی، مبارزه با تروریسم یا دفاع از بازدارندگی معرفی کند. از این منظر، اندیشکده‌ها فقط پژوهشگر نیستند، بلکه بازیگرانی در حوزه ارتباطات راهبردی هم هستند.(3)

تأثر اندیشکده‌ها بر افکار عمومی

یکی از ویژگی‌های مهم اندیشکده‌های رژیم صهیونیستی، چندلایه بودن نفوذ آن‌هاست. برخی مستقیم با دولت همکاری می‌کنند. برخی دیگر مستقل‌ترند، اما با بودجه‌های خصوصی، دانشگاهی یا بین‌المللی فعالیت دارند. عده‌ای نیز از طریق رسانه و شبکه اجتماعی بر افکار عمومی اثر می‌گذارند.

این تنوع باعث می‌شود که نفوذ آن‌ها محدود به یک کانال رسمی نباشد. از نظر تاریخی، اندیشکده‌ها در رژیم صهیونیستی، پس از جنگ‌ها و بحران‌های بزرگ اهمیت بیشتری پیدا کردند. شکست‌ها یا بن‌بست‌های نظامی نیاز به بازنگری راهبردی را افزایش می‌داد. در چنین شرایطی، مراکز پژوهشی با تولید گزارش‌های انتقادی یا توصیه‌های اصلاحی وارد عمل می‌شدند.

به همین دلیل، اندیشکده‌ها در دوره‌های بحران بیش از گذشته به موتور بازاندیشی سیاست خارجی تبدیل می‌شوند. می‌توان گفت اندیشکده‌ها در اسرائیل بخشی جدایی‌ناپذیر از فرآیند سیاست خارجی هستند. آن‌ها تهدیدها را تعریف می‌کنند، گزینه‌ها را می‌سنجند، سیاست‌گذاران را تغذیه فکری می‌کنند و گفتمان عمومی را شکل می‌دهند. در نتیجه، سیاست خارجی رژیم اسرائیل بدون درک نقش اندیشکده‌ها به‌طور کامل فهمیده نمی‌شود.

این مراکز، چه در حوزه امنیت، چه دیپلماسی، چه تصویرسازی بین‌المللی، و چه شبکه‌سازی فراملی، نقشی فراتر از پژوهش ساده دارند. آن‌ها در حقیقت یکی از ستون‌های مهم تولید و بازتولید سیاست خارجی اسرائیل به شمار می‌روند.

در نهایت

اندیشکده‌ها و مراکز پژوهشی در رژیم صهیونیستی، نقش محوری در شکل‌دهی به سیاست خارجی این کشور ایفا می‌کنند. آن‌ها با تولید دانش، تحلیل راهبردی، ارائه پیشنهادهای سیاستی و تأثیرگذاری بر افکار عمومی، به عنوان بازوهای فکری دولت عمل می‌کنند. پیوندهای نزدیک میان این مراکز با نهادهای دولتی، امنیتی و دیپلماتیک، نفوذ آن‌ها را در فرآیند تصمیم‌گیری افزایش داده است. مؤسساتی چون INSS، مرکز قدس اشغالی و JPPI، هر یک به سهم خود، با تمرکز بر ابعاد مختلف امنیتی، دیپلماتیک و هویتی، به غنای تحلیل‌ها و گزینه‌های سیاستی در سیاست خارجی اسرائیل افزوده‌اند. درک جایگاه و کارکرد این اندیشکده‌ها برای فهم عمیق‌تر و جامع‌تر سیاست خارجی رژیم صهیونیستی، امری ضروری است. 

منابع:

1- شایان اویسی، (درک بحران ایران و امریکا/فیلیپس بنیس/ص۵۶)

2- اندیشکده روابط بین الملل (تو زودتر بکش/رونین برگمن/جلد۲/ص۲۷۸)

3- اندیشکده روابط بین الملل ،(پیروزی/پیتر شوایتزر/ص۸۳)