واقعه غدیر خم، فقط یک رویداد تاریخی در پایان حجةالوداع پیامبر اکرم(ص) نیست؛ بلکه منشوری جاودان از ارزش‌ها، ولایت‌پذیری، مسئولیت‌پذیری و ایستادگی است. در پس ابعاد کلامی و سیاسی این حادثه عظیم، لایه‌های عمیق تربیتی نهفته است که می‌تواند برای نسل امروز، به ویژه کودکان و نوجوانان، الهام‌بخش زندگی فردی و اجتماعی‌شان باشد. از وفای به عهد و شجاعت در اعلام حق گرفته تا احترام به مقام امامت و مهرورزی نسبت به دیگران، همه و همه مفاهیمی هستند که در متن واقعه غدیر قابل بازشناسی و انتقال به زبان ساده و شیرین برای مخاطبان خردسال و نوجوان هستند.

در این راستا، فائزه پریشان، یکی از روانشناسان تربیتی، از دریچه دانش روانشناسی به بازخوانی پیام‌های غدیر پرداخته است، اینکه چگونه می‌توان از ظرفیت غنی غدیر برای پرورش نسلی مؤمن، مسئول و پرسشگر بهره برد و درس‌های اخلاقی این رویداد را به زبان امروزی و متناسب با نیازهای عاطفی و شناختی کودکان و نوجوانان ترجمه کرد.

وی همچنین به چالش امروز خانواده‌ها در برابر انبوه الگو‌های زودگذر فضای مجازی اشاره می‌کند و معتقد است وظیفه والدین تحمیل اطلاعات دینی نیست، بلکه کمک به فرزندان برای انتخاب درست قهرمانان زندگی است. غدیر در چنین عصری می‌تواند چراغ راهی باشد تا کودکان و نوجوانان بیاموزند چه کسی واقعاً شایسته پیروی است؛ کسی که صداقت، عدالت، مهربانی و شجاعت را در عمل نشان داده باشد.

در ادامه متن گفتار فائزه پریشان، روانشناس تربیتی و درمانگر کودک که به مخاطبان ایکنا تقدیم شده است را با هم می‌خوانیم.

عید بزرگ غدیر را به همه خانواده‌های محترم، به ویژه پدران و مادران گرامی که دغدغه تربیت فرزند خود را دارند، صمیمانه تبریک عرض می‌کنم. امیدوارم این عید برای همه ما فقط یک مناسبت در تقویم نباشد، بلکه فرصتی باشد تا کمی بیشتر درباره الگو‌هایی که می‌خواهیم به فرزندمان معرفی کنیم، بیندیشیم.  

هنگامی که از غدیر سخن می‌گوییم، برای بسیاری از ما یادآور یک واقعه بزرگ تاریخی و مذهبی است، اما وقتی به دنیای کودکان نگاه می‌کنیم، غدیر می‌تواند معنای دیگری نیز پیدا کند. به همین بهانه، می‌خواهم امروز اندکی درباره غدیر از نگاه تربیت کودک صحبت کنم.

کودک از نخستین روز زندگی خود به دنبال یک تکیه‌گاه می‌گردد. نوزاد در آغوش مادرش آرام می‌شود، زیرا احساس می‌کند کسی هست که از او محافظت کند. کمی بزرگ‌تر که می‌شود، مدام به چهره والدین نگاه می‌کند تا بفهمد جهان امن است یا ناامن. اگر به کودکان توجه کنیم، می‌بینیم که یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که از همان سال‌های اول زندگی در وجودشان شکل می‌گیرد، این است که؛ «به چه کسی می‌توانم اعتماد کنم؟ چه کسی راه را به من نشان می‌دهد؟ شبیه چه کسی می‌توانم باشم؟» شاید کودک این پرسش‌ها را به زبان بیان نکند، اما در رفتارهایش کاملاً دیده می‌شود. کودک وقتی زمین می‌خورد به سمت مادرش برمی‌گردد، وقتی می‌ترسد دنبال دست پدرش می‌گردد و وقتی نمی‌داند چه کاری درست است به چهره پدر و مادرش نگاه می‌کند. این یعنی چه؟ یعنی انسان از همان کودکی برای رشد کردن به یک راهنما نیاز دارد.

بنابراین یکی از زیباترین پیام‌های غدیر همین است که خداوند انسان را بدون راهنما رها نکرده است. در غدیر، پیامبر اکرم(ص) فقط یک جانشین معرفی نکردند، بلکه برای رشد، برای انتخاب‌های دشوار و برای فهمیدن حق از باطل، الگویی را به ما معرفی کردند تا بگویند در این مسیر زندگی تنها نیستید. این موضوع برای کودک بسیار قابل‌فهم‌تر از مباحث پیچیده تاریخی و کلامی است. اما ما بزرگتر‌ها گاهی فکر می‌کنیم که ولایت فقط یک مفهوم اعتقادی است، در حالی که اگر بخواهیم آن را به زبان کودک ترجمه کنیم، شاید بتوانیم بگوییم ولایت یعنی در زندگی کسانی هستند که می‌توانی به آنها اعتماد کنی، از آنها یاد بگیری و مسیر را از آنها بپرسی.

اما این مفهوم را نمی‌توان از طریق سخنرانی، حفظ کردن مطالب، یا توضیح و توصیه به فرزندانمان منتقل کرد، بلکه از طریق رابطه است که کودک دنیا را می‌سازد و کودکان عاشق بعضی انسان‌ها می‌شوند و بعد حرف‌هایشان را کاملاً می‌پذیرند؛ بنابراین اگر بخواهیم فرزندمان با امیرالمؤمنین ارتباط برقرار کند، باید این مفهوم را زندگی کند و لازم نیست از همان ابتدا وارد بحث‌های پیچیده جانشینی و تاریخ شویم. ابتدا اجازه دهیم حضرت علی(ع) در ذهن کودکمان به یک انسان دوست‌داشتنی تبدیل شود. مانند کودکی که شیفته یک قهرمان داستان یا کارتون می‌شود و تلاش می‌کند شبیه او رفتار کند.

ما هم اگر بخواهیم محبت امیرالمؤمنین(ع) در دل کودکمان شکل گیرد، باید پیش از هر چیز، او را با زیبایی‌های شخصیت حضرت علی(ع) آشنا کنیم. فرزندانمان باید حضرت علی(ع) را به عنوان کسی بشناسند که مهربان بودند، عدالت را دوست داشتند و اجرا می‌کردند، عاشق بچه‌ها بودند، به ضعیف‌تر‌ها کمک می‌کردند، راستگو بودند و از حق دفاع می‌کردند.

در روانشناسی گفته می‌شود که بخش مهمی از شخصیت کودک از طریق همانندسازی شکل می‌گیرد؛ یعنی کودک آرام آرام شبیه کسانی می‌شود که دوستشان دارد. به همین دلیل است که محبت، مقدمه تربیت است. هیچ کودکی با اجبار عاشق یک شخصیت نمی‌شود، اما وقتی از مهربانی‌های امام علی(ع) می‌شنود، وقتی نام ایشان با شادی، احترام و محبت در خانه همراه می‌شود و وقتی عید غدیر را با خاطرات خوشی همچون دید و بازدید، هدیه دادن به دیگران، شرکت در کار‌های خیر، یا آماده کردن بسته‌بندی غذا برای نیازمندان به یاد می‌آورد، کم‌کم در دلش پیوندی عاطفی شکل می‌گیرد و اتفاقاً این همان چیزی است که در تربیت دینی اهمیت دارد. ما فقط قرار نیست اطلاعاتی درباره امامانمان به فرزندانمان بدهیم؛ هدف این است که فرزندمان احساس کند، انسان‌های بزرگی وجود داشتند که می‌شود به آنها اعتماد کرد، از آنها آموخت و در سختی‌های زندگی به یادشان افتاد.

مفهوم دیگری نیز در روانشناسی به نام «پایگاه امن» وجود دارد. کودک زمانی می‌تواند با شجاعت دنیا را کشف کند که بداند یک پایگاه امن پشت سر او وجود دارد. می‌توانیم بگوییم اهل بیت(ع) در زندگی معنوی انسان‌ها چنین جایگاهی دارند. کودکی که از همان سال‌های ابتدایی زندگی‌اش با محبت اهل بیت(ع) آشنا می‌شود، به تدریج احساس می‌کند در این جهان تنها نیست و الگو‌هایی وجود دارند که می‌توانند چراغ راه او باشند. از همین جهت، شاید مهم‌ترین کاری که والدین در عید غدیر می‌توانند انجام دهند، ساختن یک تجربه عاطفی شیرین و زیبا است.

کودکان بسیاری از چیز‌ها را فراموش می‌کنند، اما احساس‌هایی را که در کنار یک مناسبت تجربه کرده‌اند، سال‌ها در ذهن خود نگه می‌دارند. شاید جزئیات آن روز به خاطرشان نیاید، اما احساس خوشی که آن روز داشتند را قطعاً به خاطر می‌سپارند.

کودکان دبستانی کمی متفاوت‌تر هستند، آنها دوست دارند بدانند چه کسی قوی‌تر بوده، چه کسی شجاع‌تر بوده، چه کسی از مظلوم دفاع کرده است؛ بنابراین در این سن، غیر از کار‌هایی که پیش از این درباره آنها صحبت کردیم، داستان‌های واقعی زندگی امیرالمؤمنین می‌تواند تأثیر عمیقی داشته باشد. وقتی کودک می‌شنود کسی در اوج قدرت، شبانه برای نیازمندان غذا می‌برد، تصویری از بزرگی در ذهنش شکل می‌گیرد که با بسیاری از قهرمانانی که می‌شناسد متفاوت است.

اما نوجوانان وارد مرحله دیگری می‌شوند. نوجوان دیگر فقط قصه نمی‌خواهد؛ او دنبال دلیل و معنا و دنبال این است که بداند چرا باید از کسی پیروی کند. در این سن، غدیر می‌تواند پاسخی به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های نوجوانان باشد؛ اینکه انسان برای ساختن زندگی خود به چه الگو‌هایی نیاز دارد. امروزه نوجوانان ما هزاران الگو در فضای مجازی می‌بینند؛ افرادی که شاید مشهور باشند، اما لزوماً شایسته الگو شدن نباشند. غدیر در واقع یک پرسش مهم را مطرح می‌کند؛ «آیا هر کسی که دیده می‌شود، شایسته دنبال کردن است؟» و پاسخ می‌دهد که برای انتخاب الگو باید به فاکتور‌های بسیاری دقت کرد؛ مثلاً باید به اخلاق، عدالت، صداقت و انسانیت توجه کرد.

شاید یکی از مهم‌ترین کار‌های والدین در این مسیر این باشد که اجازه دهند فرزندشان محبت اهل بیت را زندگی کند و با چشم‌های خود ببیند؛ مانند پدری که با انصاف رفتار می‌کند یا مادری که با مهربانی و احترام با دیگران و فرزندانش برخورد می‌کند. وقتی خانواده در روز عید غدیر به فکر شاد کردن دل دیگران است، فرزندمان در واقع در این شرایط، بخشی از پیام غدیر را مشاهده می‌کند.

شاید برخی از والدین با شنیدن این سخنان بگویند؛ «ما دوست داریم فرزندمان با اهل بیت(ع) آشنا شود، اما خودمان اطلاعات زیادی نداریم یا در خانه فضای مذهبی پررنگی نداریم.» می‌خواهم بگویم قرار نیست والدین، دانشمندان دینی باشند. کودکان بیش از اطلاعات، از صداقت تأثیر می‌گیرند. حتی اگر شما فقط بتوانید یک قصه کوتاه از مهربانی حضرت علی(ع) تعریف کنید یا در روز عید غدیر یک فضای شاد و محبت‌آمیز در خانه ایجاد کنید، بذر این ارتباط را می‌کارید.

در این میان، اگر فرزندتان پرسش‌های سخت اعتقادی پرسید، مثلاً: «چرا پیامبر، امام علی(ع) را انتخاب کرد؟» یا «چرا بعضی‌ها قبول نکردند؟» و یا «اگر امام علی اینقدر خوب بود، چرا با ایشان مخالفت کردند؟» اینجا نگران نباشید. لازم نیست والدین برای همه پرسش‌های کودکان پاسخ کامل داشته باشند. مهم‌تر از پاسخ فوری، حفظ کنجکاوی کودکان است. گاهی بهترین پاسخ این است که بگوییم: «سؤال مهمی پرسیدی، بیا با هم درباره‌اش بیشتر یاد بگیریم.»

ممکن است برخی از والدین بگویند: «کودک ما اصلاً به این مباحث علاقه‌ای نشان نمی‌دهد.» باید توجه داشت که محبت، یک فرایند تدریجی است. همان‌طور که فرزند شما یک‌شبه عاشق کتاب خواندن یا ورزش نمی‌شود، ارتباط با مفاهیم دینی نیز به زمان نیاز دارد. وظیفه ما ایجاد تجربه‌های مثبت است، نه گرفتن نتیجه فوری.

اگر بخواهم فقط یک توصیه در پایان داشته باشم، این است که تلاش نکنید فرزندتان فقط نام امام علی(ع) را حفظ کند؛ کمک کنید ویژگی‌های امام علی(ع) را تجربه کند و در آخر می‌خواهم بگویم که دوران کودکی، دوران شکل‌گیری الگو‌های درونی انسان‌هاست. همه ما در بزرگسالی شبیه کسانی می‌شویم که در کودکی تحسینشان می‌کردیم.

اگر کودکان ما قهرمان‌هایشان را فقط از فضای مجازی و شخصیت‌های زودگذر بگیرند، هویتشان نیز براساس همان شکل می‌گیرد. اما اگر از کودکی با انسان‌هایی آشنا شوند که نماد عدالت، صداقت، شجاعت و کرامت هستند، این ارزش‌ها کم‌کم در شخصیت آنها ریشه می‌دواند. شاید مهم‌ترین هدیه غدیر به فرزندانمان این باشد که به آنها کمک کنیم قهرمان‌های زندگی‌شان را درست انتخاب کنند.

ان‌شاءالله خداوند به ما توفیق دهد که فرزندانمان را با محبت، شناخت و الگوگیری از امیرالمؤمنین(ع) تربیت کنیم.