کد خبر: ۱۲۴۷۵۲۳

تاریخ: ۰۴ تير ۱۳۹۲ - ۰۹:۰۸

يادداشت روز/

ربا و اثرات سوء بر نظام اجتماعی و اقتصادی اسلام

امروز اگر شاهد فاصله طبقاتی و بی‌ثباتی در نظام اقتصادی هستيم، اگر ثروت در دست عده و گروه خاصی انباشته شده است و اقشار فقير و آسيب‌پذير، روز به روز اوضاع اقتصادی بدتری را تجربه می‌كنند، طبعا بخش عمده‌ای از اين حوادث به واسطه سيستم ربوی بانكی و گسترش ربا در جامعه است.

گروه اقتصاد: امروز اگر شاهد فاصله طبقاتی و بی‌ثباتی در نظام اقتصادی هستيم، اگر ثروت در دست عده و گروه خاصی انباشته شده است و اقشار فقير و آسيب‌پذير، روز به روز اوضاع اقتصادی بدتری را تجربه می‌كنند، طبعا بخش عمده‌ای از اين حوادث به واسطه سيستم ربوی بانكی و گسترش ربا در جامعه است.

در ميان بحث‌های اقتصاد اسلامی، ربا از اهميت ويژه‌ای برخوردار است، زيرا از يك طرف يكی از عمده‌ترين تفاوت‌های اقتصاد اسلامی و سرمايه‌داری است و از طرفی ديگر وجود و عدم آن می‌تواند نقش تعيين‌كننده‌ای در سياست‌های اقتصادی داشته باشد. حرمت ربا در اسلام به حدی است كه برخی آيات قرآن ربا را به صراحت، جنگ با خدا می‌دانند. آنچه در اين نوشتار مورد نظر قرار گرفته، توجه به آثار فردی و اجتماعی ربا در جامعه است.

آيات شريفه «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏‌ايد، از خدا پروا كنيد و اگر مؤمنيد، آنچه از ربا باقى مانده است، واگذاريد»﴿۲۷۸/بقره﴾ و «فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ؛ و اگر (چنين‏) نكرديد، بدانيد به جنگ با خدا و فرستاده وى‏، برخاسته‏‌ايد و اگر توبه كنيد، سرمايه‏‌هاى شما از خودتان است‏. نه ستم می‌كنيد و نه ستم می‌بينيد»(بقره/279)، دو نمونه كامل از مذمت ربا در احكام و جامعه اسلامی است.

ربا به معنی زياده و اصطلاحی در دين اسلام است كه برگرفتن يك مال به علاوه زياده، در عوض پرداخت مالی از همان جنس است و به دو شكل ربای معامله‌ای و ربای قرضی صورت می‌گيرد. ربای معامله‌ای يعنی معامله دو چيز همجنس، به طوری‌كه يكی از ديگری بيشتر باشد. مثلا 100 كيلو برنج درجه يك با 110 كيلو برنج درجه دو معاوضه شود كه اين شكل از معاوضه ربا و حرام است.

وقتی توليدكننده در قرارداد خريد اعتباری مجبور به پرداخت ربا و سود غيرمتعارف به قرض‌دهنده شود، بايد اين افزايش هزينه را به نوعی جبران كند و طبعا اين امر منجر به افزايش قيمت كالا و در نتيجه افزايش نرخ تورم در جامعه خواهد شد

ربای قرضی يعنی قرضی كه شرط شود همراه با مقداری بيشتر از قرض‌گرفته‌شده، پس داده شود. مثلا 100 هزارتومان به كسی قرض داده شود و پس از مدتی 110 هزار تومان پس گرفته شود. اين نوع ربا، امروزه بسيار رايج است كه مواردی از جمله پول بهره‌ای ، وام با سود مشخص، سرمايه‌گذاری با سود مشخص و ... در اين دسته قرار دارند.

آثار منفی ربا در نظام اقتصادی و بطن جامعه را می‌توان در قالب نكاتی نظير، ترك كار خير و قرض دادن، راكد ماندن توليد و فعاليت اقتصادی، افزايش فاصله طبقاتی و افزايش تورم در جامعه عنوان كرد.

ترك كار خير و قرض دادن

با رواج ربا در بين مردم يك جامعه، مهم‌ترين چيزی كه از اين جامعه خواهد رفت، دادن قرض و وام‌های قرض‌الحسنه است. از بين رفتن مهر و محبت و عاطفه و حس احسان و كمك به ديگران يكی از آثار سوء ربا است. با رواج اين نوع كسب سود، ديگر تنها ملاك برای كمك به ديگران و قرض، دريافت سود بيشتر خواهد شد كه در اين شرايط ديگر روابط انسانی و عاطفی به سمت كم‌رنگ شدن و نابودی خواهد رفت.

راكد ماندن توليد و فعاليت اقتصادی

با رواج ربا، صاحبان سرمايه به جای سرمايه‌گذاری در امر توليد با توجيه ريسك بالای توليد و امكان از دست رفتن سرمايه، به ربا روی خواهند آورد؛ چراكه پرداخت ربا را برابر با امنيت سرمايه و تضمين سود از پيش توافق شده می‌بينند. از طرفی هم شخص دريافت‌كننده با توجه به سودی بالايی كه قرار است پرداخت كند، حتی اگر كار توليدی و اقتصادی خوبی را هم با آن انجام دهد، چندان موفق نخواهد شد، زيرا سود حاصل از توليد به جای صرف در توليد به ربا تبديل خواهد شد.

افزايش فاصله طبقاتی

ربا منجر به افزايش فاصله طبقاتی در جامعه خواهد شد و اين به دليل نرخ بالای سودی است كه قرض‌دهنده از قرض‌گيرنده مطالبه می‌كند و اين نرخ در برخی موارد به بيش از نرخ تورم نيز افزايش می‌يابد و همين امر سبب می‌شود تا قرض‌گيرنده برای مدت زيادی بدهكار و بدون پس‌انداز بماند، اما از طرف ديگر قرض‌دهنده با توسل به اين حربه از منفعت و سود بيشتری در ظاهر برخوردار می‌شود.

تورم

يكی از عوامل بروز تورم در جامعه افزايش هزينه‌های توليد است. مسلما وقتی توليدكننده در قرارداد خريد اعتباری مجبور به پرداخت ربا و سود غيرمتعارف به قرض‌دهنده شود، بايد اين افزايش هزينه را به نوعی جبران كند و طبعا اين امر منجر به افزايش قيمت كالا و در نتيجه افزايش نرخ تورم در جامعه خواهد شد.

سخن آخر

امروز اگر شاهد فاصله طبقاتی هستيم، اگر شاهد بی‌ثباتی در نظام اقتصادی هستيم، اگر ثروت در دست عده و گروه خاصی انباشته شده است، اگر افراد فقير و آسيب‌پذير روز به روز اوضاع اقتصادی بدتری را تجربه می‌كنند، اگر شاهد وضع نامناسب كسب و كار و توليد هستيم، اگر امروز واسطه‌گری و دلالی جای خود را به توليد داده است، بی‌شك ربا و سيستم ربوی در بروز اين وضعيت به طور مستقيم و غير‌مستقيم نقش دارد.

رضا عدالتی