کد خبر: ۱۳۱۸۱۳۵

تاریخ: ۲۵ آبان ۱۳۹۲ - ۱۵:۲۵

در چهارمین نشست علمی عاشورایی؛

نظریات موجود در زمینه اهداف قیام عاشورا تبیین شد

گروه خبرنگاران افتخاری/حامد رئیسی: نظریات موجود در زمینه اهداف قیام عاشورا با حضور عضو شورای علمی دین‌پژوهان کشور طی برگزاری چهارمین نشست علمی عاشورایی در قم تبیین شد.

به گزارش خبرنگار افتخاری خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا)، اهداف قیام امام حسین (ع)، عنوان چهارمین نشست علمی از سلسله نشست‌های علمی عاشورایی بود که با سخنرانی حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی مهریزی، عضو شورای علمی دین‌پژوهان کشور و حضور جمعی از علما و اندیشمندان حوزه و دانشگاه در دبیرخانه دین‌پژوهان کشور برگزار شد.

حجت‌الاسلام و‌المسلمین مهریزی در این نشست علمی ابتدا به تبیین نظریات موجود در زمینه اهداف قیام عاشورا پرداخت و از سه نظریه اصلی و یک نظریه تلفیقی ـ ترکیبی به عنوان مهمترین نظریات موجود در زمینه اهداف قیام امام حسین(ع) یاد کرد.

عضو شورای علمی دین‌پژوهان کشور از نظریه «شهادت‌طلبی» به عنوان اولین نظریه‌ای که محققان شیعه در این زمینه به آن پرداخته‌اند نام برد و افزود: معتقدان به این نظریه با استناد به «ان‌ الله شاء ان یراک قتیلا» و نیز اخبار نقل شده از پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) مبنی بر وقوع شهادت امام حسین در کربلا، هدف از قیام امام حسین(ع) را شهادت‌طلبی ذکر کرده‌اند و این شهادت‌طلبی را به گونه‌های مختلف شهادت سیاسی، شهادت اسطوره‌ای (راز آلود و پر رمز و راز)، شهادت فدیه‌ای (مانند شهادت عیسی مسیح(ع)) تفسیر کرده‌اند و آن را یک هدف و امر مطلوب دانسته‌اند.

وی افزود: نظریه دوم نظریه «حفظ جان» است که به نسبت نظریه اول خیلی کمتر مطرح شده و بیشتر توسط عالمان معاصر ما بدان پرداخته شده است و معتقدان به این نظریه می‌گویند امام حسین(ع) چون در مدینه احساس خطر می‌کردند به سوی مکه حرکت کردند و در آنجا هم تهدید شدند و قصد کوفه کردند و چون امکان رفتن به کوفه میسر نشد به سمت کربلا حرکت کردند که سرانجام این حرکت منجر به قیام وی شد.

مهریزی از نظریه «تشکیل حکومت» به عنوان سومین نظریه یاد کرد و افزود: معتقدان به این نظریه که از یک‌سو نظریه‌ای پرطرفدار و از سوی دیگر نظریه‌ای جنجالی است معتقدند امام حسین (ع) برای براندازی یک حکومت فاسد و برپایی یک حکومت صالح و به تعبیر خود امام برای اصلاح حکومت جدش قیام کرده است.

این استاد حوزه و دانشگاه از نظریه تلفیقی ــ ترکیبی «حکومت و شهادت» به عنوان نظریه‌ای جدید و چهارمین دیدگاه در مورد اهداف قیام امام حسین(ع) یاد کرد و ادامه داد: در این نظریه بحث علم غیب و آگاهی امام حسین(ع) به شهادت و نیز کلمات وی در خصوص اصلاح امور با هم تلفیق شده و به صورت اهداف ظاهری و باطنی قیام و در نهایت به عنوان نظریه تلفیق حکومت و شهادت مطرح شده است، به گونه‌ای که برخی معتقدند امام حسین(ع) تا قبل از شهادت مسلم به دنبال تشکیل حکومت بود اما پس از شهادت ولی دیگر تشکیل حکومت را دنبال نکرد و هدف وی به شهادت‌طلبی تغییر کرد.

سخنران این نشست علمی در ادامه به تبیین رویکردهای محققان شیعی درباره قیام عاشورا و ارتباط این رویکردها با اهداف این قیام پرداخته و این رویکردها را از سه منظر عاطفی، حماسی و انسانی قابل بررسی دانست و افزود: در رویکرد عاطفی که تا صد سال قبل نگاه رایج محققان و نویسندگان شیعه بوده و کتاب‌های موجود در این زمینه گواه آن است، به طور ویژه به مصیبت‌هایی که در بدترین شرایط و با بدترین نوع خشونت توسط بدترین افراد به خاندان پیامبر(ص) وارد شده پرداخته می‌شود.

مهریزی رویکرد حماسی را دومین رویکرد در این زمینه خواند و ادامه داد: در صد سال اخیر حوادثی در دنیا اتفاق افتاد و انقلاب‌هایی در شرق و غرب به وقوع پیوست و مواردی مانند مبارزه، حماسه و شهادت مطرح شد و این موارد در تلقی شیعیان و محققان شیعه از حادثه عاشورا تأثیر گذاشته و شیعه به عنوان یک مذهب خود را در این فضا مطرح کرد و از رویکرد حماسی به حادثه عاشورا پرداخت و طبیعتا در کتاب‌هایی که به نگارش درآمد عناوین حماسی جای عناوین گریه و مصیبت را گرفت بحث‌هایی مثل آزادی، آزادگی، حماسه، مبارزه و شهادت نمود بیشتری پیدا کرد.

وی از رویکرد انسانی به عنوان سومین رویکرد در این زمینه یاد کرد و ادامه داد: ادبیات رویکرد انسانی که در یکی دو دهه اخیر شکل گرفته و رویکردی کاملا جدید است بر کرامت انسان در حادثه عاشورا مبتنی است و مباحث و ارزش‌های اخلاقی از جمله زن، حقوق بشر، حقوق شهروندی و ماهیت انسانی را در حادثه عاشورا مورد بررسی قرار می‌دهد. به طور کلی در این رویکرد بحث‌های جدید جهانی مبنای نگاه قرار می‌گیرد و مطابق با حواث و تحولات جدید جهانی پیش می‌رود چرا که در این بازه زمانی جنگ گرم شکست خورده و جهان به سمت جنگ سرد روی آورده است.

سخنران این نشست علمی حوادث به ظاهر ساده پیرامونی در اجتماع را نمونه‌ای از تحولات جدید در این نوع رویکرد نام برد و افزود: برای نمونه اگر به پایگاه ثبت احوال کشور مراجعه کنیم تا چند سال پیش نام‌هایی از جمله غلامحسین، غلام‌عباس، غلام‌علی، غلام‌رضا و ... را به فراوانی می‌بینیم اما اگر دقت کنیم این نام‌ها کم‌کم جای خود را به امیرحسین، امیرعباس، امیرعلی، امیر رضا و ... داده‌اند، و این تحولات به ظاهر ساده نشان می‌دهد که غلام به امیر تبدیل شده است یعنی انسان‌ سال‌های گذشته که در برابر ارباب خود تکلیف و فرمان‌بری داشت تبدیل به انسانی مدرن، مطالبه‌کننده و پرسشگر تبدیل شده است و این حرکتی معنادار است که نشان می‌دهد نوع نگاه انسان‌ها متحول شده است و این تحولات از ساده‌ترین امور تا بالاترین امور در همه عرصه‌های زندگی انسان و در تمامی علوم امروزی از جمله در تفسیر قرآن، فقه، کلام، تاریخ و ... اتفاق افتاده و همچنان در حال وقوع است.

مهریزی سپس به تشریح ارتباط این رویکردها با اهداف قیام امام حسین(ع) پرداخت و افزود: این رویکردها با اهداف بیگانه نیست و نشان می‌دهد در هر دوره‌ای وقتی چیزی به عنوان هدف برجسته می‌شود تحت تأثیر فضای کلی فرهنگی اجتماعی و سیاسی دوران خود است و در واقع انسان‌ها در هر دوره‌ای فرزند حوادث پیرامونی زمان خود هستند و نگاه آنها به فرهنگ، سیاست، اقتصاد، تحولات اجتماعی سیاسی، فقه، تفسیر و ... تغییر می‌کند، نوع نگاه به حادثه عاشورا که سنتی‌ترین و مذهبی‌ترین نماد تشیع است نیز با این تحولات تغییر می‌کند.

وی تغییر در نوع نگاه را نکته‌ای مهم ارزیابی کرد و افزود: باید بدانیم چیزی که عوض شده است نگاه ما به حادثه عاشوراست چرا که متن عاشورا و کلمات امام حسین(ع) همان‌هاست و تغییر نکرده و نمی‌کند اما رشد دانش و اطلاعات پیرامونی ما باعث تغییر تلقی برداشت ما نسبت به این مسئله شده است و به موازات این که دانش ما بالاتر می‌زود نوع نگاه ما نیز تغییر کرده است و به عبارت دیگر می‌توانیم بگوییم: متون الهی و قضایای تاریخی که با امور مقدس ارتباط پیدا می‌کند از ظرفیتی برخوردار است که می‌توان در طول تاریخ از آن برداشت‌های متفاوتی متناسب با فضای دروان‌های مختلف تاریخی داشت، همان گونه که برداشت یک فقیه در قرن‌های گذشته با برداشت یک فقیه در حال حاضر از یک روایت یا یک آیه قرآن متفاوت است و هر دو برداشت نسبت به زمان خود درست است اگر چه ممکن است در ظاهر با هم متفاوت باشد.

مهریزی تحولاتی که در رویکردهای عاشورایی صورت پذیرفته است را نشان‌دهنده این ظرفیت‌ها دانست و افزود: اگر هر کدام از سه رویکرد عاطفی، حماسی و انسانی به عاشورا را در جای خود نگاه کنیم می‌بینیم که این رویکردها در کنار یکدیگر قرار دارند و مکمل یکدیگر هستند و هیچ یک جای دیگری را نمی‌گیرد و برای ما که از لحاظ زمانی در رویکرد سوم قرار داریم رویکردهای اول و دوم نیز زنده است چرا که ما هم به لحاظ عاطفی به ذکر مصیبت و گریه در عاشورا می‌پردازیم و هم به لحاظ حماسی از قیام و حماسه و مبارزه علیه ظلم در جوامع انسانی صحبت می‌کنیم و هم به رویکرد انسانی که بعد جدیدی از حادثه عاشوراست می‌پردازیم و کرامت انسان، حقوق بشر، حضور زنان و ارزش‌های اخلاقی را در این حادثه مورد توجه قرار می‌دهیم.

وی در ادامه بحث خود به برخی از کرامت‌های انسانی در حادثه عاشورا پرداخت و ادامه داد: امام حسین(ع) در مقابل ستم ایستادگی و قیام کرد و شعار آزادی و هیهات من‌الذله سر داد اما در اوج مبارزه و شهادت‌طلبی و تمامی مراحل قیام خود، دشمن خود را انسان می‌پنداشت و انسانیت او را پایمال نکرد و معتقد بود «شمر» قبل از این که شمر باشد یک انسان است و «شمر بودن» او را می‌توان مذمت کرد اما «انسان بودن» او را باید پاس داشت و نباید مذمت کرد، و این نگاه انسانی امام حسین در اوج مبارزه است که ما باید به آن توجه کنیم.

«ارتباط اسباب و زمینه‌های قیام با اهداف قیام» بحث دیگری بود که سخنران این نشست علمی بدان پرداخت.

وی از «فساد دستگاه حاکم» و «جاهلیت اجتماع» به عنوان دو عنصر زمینه‌ساز قیام امام حسین(ع) نام برد و افزود: فساد دستگاه حاکم که بعد از رحلت پیامبر(ص) پایه‌گذاری شد در دوران معاویه گسترش یافت و در دوران یزید بروز بیشتری پیدا کرد و جامعه نیز دچار عدم عقلانیت شد به گونه‌ای که دیگر قدرت تشخیص نداشت و به سمت جاهلیت سوق پیدا کرد و این دو عامل زمینه‌‌ساز قیام شدند.

مهریزی سپس، به تعریف جامعه جاهلی و جامعه بالنده پرداخت و افزود: جامعه جاهلی جامعه‌ای است که در آن یا یک‌صدایی حاکم است و یا امکان شنیدن صداهای مختلف و توانایی تفکر و تشخیص در مورد صداهای مختلف از افراد گرفته شده است. اما جامعه بالنده جامعه‌ای است که از یک طرف در آن چند صدایی و تکثر صدا حاکم است و از طرف دیگر هم بستر و امکان شنیدن و تشخیص صداهای مختلف وجود دارد. و اگر زمانی این بستر توسط حاکمان فرهنگی کور شود، جامعه به جامعه جاهلی تبدیل می‌شود و به سمتی پیش می‌رود که حتی افرادی که اهل نماز شب هستند به دلیل عدم تشخیص درست گاهی به «قصد قربت» مرتکب اعمالی می‌شوند که در دین جایگاهی ندارد.

مهریزی در ادامه به مقایسه نوع حکومت کوفه و شام و مردم این سرزمین‌ها پرداخت و از حکومت امام علی (ع) در کوفه به عنوان بهترین نوع حکومت یاد کرد و افزود: حکومتی که در آن مردم از حاکم خود می‌ترسند حکومت استبدادی و بدترین نوع حکومت است و حکومتی که در آن حاکم از مردم خود می‌ترسد نشان از آزاداندیشی و بهترین نوع حکومت است. در کوفه مردمی که حکومت امام علی را تجربه کرده بودند و در آن دروان به امام و حاکم خود حرفشان را می‌زدند، اعتراض می‌کردند و مردمی مطالبه‌گر بودند، اما در شام این گونه نبود و مردم دچار جامعه جاهلی بودند، و لذا مردم کوفه نوع حکومت یزید را نپذیرفتند و به امام حسین نامه نوشتند و از او دعوت کردند و اگر در پایان کار از او دفاع نکردند به خاطر جاهلیت‌شان نبود بلکه به خاطر ترس بود و تفاوت است میان کسی که می‌فهمد اما مجبور به سکوت می‌شود و کسی که از روی نفهمی سکوت می‌کند.

این عاشوراپژوه و استاد حوزه و دانشگاه در بخش پایانی سخنان خود به یک نکته اساسی که باید در مطالعات دینی و عاشورایی مدنظر قرار گیرد اشاره کرد و افزود: در بررسی اهداف هر حادثه دینی نمی‌توان اهداف آن حادثه را جدای از اهداف کلان دین دانست، و اهداف کلان دین بر اساس قرآن و روایات پیامبر بدین صورت است که «احقاق حقوق» کف دینداری و «رعایت اخلاق» سقف دینداری عنوان شده است، بنابراین ما باید هر حرکت دینی از جمله اهداف قیام امام حسین(ع) را در این دو هدف کلان دین معنا کنیم، چرا که نمی‌شود قیام امام حسین (ع) جدای از اهداف کلان دین و جدای از «انی بعثت لاتم مکارم الاخلاق» باشد. و لذا اگر قیام امام حسین (ع) را در این چارچوب بررسی کنیم می‌بینیم که در حادثه عاشورا در سخت‌ترین شرایط ممکن و در برخورد با بدترین دشمن ممکن، نه تنها کار غیراخلاقی دیده نمی‌شود بلکه عین اخلاق رعایت می‌شود و احترام دشمن نگه داشته می‌شود و این‌ها همه در پرتو اهداف کلان دین است.

یادآور می‌شود، در پایان برگزاری این نشست، استاد مهریزی پاسخ‌گوی سؤالات و نظرات اساتید و حاضران در این نشست علمی بود.