کد خبر: ۱۳۵۸۸۳۳

تاریخ: ۲۴ دی ۱۳۹۲ - ۱۱:۱۵

ثبات بیشتر و ریسک کمتر؛ عامل رونق بانکداری اسلام در عرصه بین‌الملل

گروه اقتصاد: کارآیی بانکداری اسلامی موجب شده است تا بسیاری از بانک های بزرگ دنیا بخشی از فعالیت‌های خود را به بانکداری اسلامی اختصاص دهند.

در کشور ما بحث بانکداری و اصلاح سیستم بانکی کشور همواره بحثی داغ در محافل اقتصادی بوده است. پس از انقلاب اسلامی، سیستم بانکداری کشور از بانکداری مرسوم غربی به سیستم بانکداری بدون ربا تغییر یافت اما تاکنون نتوانسته است توفیقات لازم را کسب کند. اگرچه از زمان تاسیس نخستین بانک اسلامی که براساس اصل حذف بهره تاسیس شد، بیش از نیم قرن نمی‌گذرد، اما بانکداری اسلامی روز به روز تکامل یافته و عملکرد موفقی داشته است؛ تا آنجا که روزنامه وال استریت ژورنال در مقاله‌ای راه‌حل بحران مالی آمریکا را گرایش به نظام بانکداری اسلامی می‌داند.

سیتی بانک آمریکا، اولین در بانکداری اسلامی

بر اساس مطالعات انجام شده، هم‌اکنون بیشتر از 1500 موسسه مالی اسلامی در 100 کشور جهان مشغول به کار هستند. گفته می شود ارزش سرمایه این نظام بانکی در دنیا با سرعت زیادی در حال توسعه است. کارآیی بانکداری اسلامی موجب شده است تا بسیاری از بانک های بزرگ دنیا بخشی از فعالیت‌های خود را به بانکداری اسلامی اختصاص دهند. مطالعات نشان می‌دهد بانک سیتی آمریکا اولین بانکی بود که بخش بانکداری اسلامی را به بخش‌های فعال خود اضافه کرده است. اما بانکداری اسلامی چه ویژگی‌هایی دارد که می‌تواند جایگزینی برای بانکداری مرسوم معرفی شود؟ این سوالی است که قصد داریم در این نوشتار بدان پاسخ دهیم.

دلایل ثبات بانکداری اسلامی در جریان بحران مالی

خلق پول درنظام بانکداری اسلامی بیشتر بر مبنای پدید آوردن سهم و کمتر بر مبنای پدیدآوردن بدهی صورت می‌پذیرد. به همین دلیل بانکداری اسلامی از ثبات بیشتر و ریسک کمتری در مقایسه با بانکداری سرمایه‌داری برخوردار است.  بانکداری اسلامی فاقد ریسک ناشی از نرخ بهره است. نبود این ریسک منجر به نوسانات اقتصادی کمتر و ثبات اقتصادی بیشتر است. استفاده از عقود اسلامی (مشارکتی و مبادله‌ای) به جای استفاده از بهره، کارآیی بیشتری دارد. زیرا در بانکداری اسلامی، از «رتبه‌بندی سوددهی» به جای «رتبه‌بندی اعتباری» استفاده می‌شود. این رتبه‌بندی منجر به تخصیص بهینه منابع می‌شود و کارآیی بیشتری نسبت به نظام رتبه‌بندی اعتباری دارد.

در نظام بانکداری سرمایه‌داری ویژگی‌هایی چون سفته‌بازی، عدم همزمانی تعهدهای بانک با دریافتی‌ها و بی‌ثباتی‌های مالی ناشی از پدید آمدن بازارهای بدهی به وجود می‌آید. در حالی که نظام بانکداری اسلامی این ویژگی‌های بی‌ثبات کننده اقتصادی را ندارد. برابری تعهدهای پرداخت با دریافتی‌ها یکی از دلایل ثبات بانکداری اسلامی است.

تقسیم ریسک از ویژگی‌های نظام بانکداری اسلامی

نظام بانکداری اسلامی، توانایی جذب شوک های واقعی اقتصاد را از راه پدیدآوردن تغییر مناسب در هزینه سرمایه فراهم می‌کند. با تغییر سودآوری در نظام بانکداری اسلامی، هزینه تامین سرمایه نیز مطابق با سود تغییر می‌کند، اما در نظام بانکداری سرمایه‌داری ممکن است نرخ بهره متناسب با تغییر سودآوری تغییر نکند و همین امر منجر به واکنش‌های شدید در تقاضای تامین مالی شود و در نتیجه منجر به بحران‌های مالی شود. ریسک در نظام بانکداری اسلامی بین تامین‌کننده سرمایه و متقاضی سرمایه توزیع می‌شود، اما این ریسک در نظام بانکی سرمایه داری تنها متوجه متقاضی سرمایه می شود. بنابراین بانکداری اسلامی ریسک کمتری در مقایسه با بانکداری سرمایه‌داری دارد.

تامین مالی از راه استقراض، بازار بدهی گسترده‌ای ایجاد می‌کند. خرید و فروش وام با نرخ های بهره به صورت مکرر منجر به توسعه بازار بدهی می‌شود و ریسک نکول (عدم بازپرداخت وام) را افزایش می‌دهد و منجر به بحران مالی می شود. بحران مالی اخیر آمریکا و اروپا نمونه بارز این واقعیت است. این درحالی است که نظام بانکداری اسلامی به جهت اصل مشارکت در سود و زیان دچار گسترش بازار بدهی نمی‌شود.

هماهنگی بین بخش اعتباری و واقعی در بانکداری اسلامی

هزینه‌های معاملاتی در نظام تامین مالی اسلامی کمتر از این هزینه ها در نظام متعارف است که علت آن نیز همبستگی بیشتری است که بین بخش مالی و بخش واقعی در نظام بانکداری اسلامی وجود دارد. در نظام بانکداری سرمایه‌داری، بخش اعتباری مستقل از بخش واقعی شکل می‌گیرد، به گونه‌ای که هر یک از دو بخش، راه و اهداف خاص خود را دنبال می‌کند. در نتیجه ممکن است رشد دو بازار هماهنگی لازم را نداشته باشد و یک بازار رشد بیشتری نسبت به بازار دیگر داشته باشد.

اما در نظام بانکداری اسلامی هماهنگی بین بخش اعتباری و بخش واقعی شکل می‌گیرد، به گونه‌ای که رشد بازار مالی تابعی از رشد بخش واقعی است. در مبحث بانکداری اسلامی موضوع سود مطرح می شود که با ربا (بهره)، به معنی دریافت هر مبلغ اضافه روی دین، مشروط بر اینکه قبلاً شرط شده باشد، تفاوت دارد. سود با توافق طرفین تعیین و به نسبت‌های مورد توافق پرداخت می‌شود، ولی ربا از طرف وام دهنده تعیین و به هر نرخ یا نرخ های ثابت از قبل تعیین شده، پرداخت می شود.

جمع بندی و پیشنهاد

بانکداری اسلامی به جهت ویژگی‌هایش بر بانکداری سرمایه‌داری ارجحیت دارد. هر چند که در حوزه عمل بانکداری اسلامی با چالش‌هایی مواجه است. به عنوان مثال نبود نهادهای پولی اسلامی بین المللی، موسسات رتبه‌بندی سوددهی پروژه‌های سرمایه‌گذاری، نبود موسسات مشاوره سرمایه‌گذاری اسلامی و نبود سیستم نظارتی اسلامی بر بانکداری اسلامی از جمله چالش‌های بانکداری اسلامی محسوب می‌شود.

بنابراین تحول نظام بانکداری در کشور و اسلامی کردن نظام بانکداری کشور به شیوه صحیح و کارشناسی شده می تواند، منجر به کارآیی نظام بانکی و در نهایت رشد و توسعه اقتصادی شود. نکته ضروری آن است که در راه پیاده سازی بانکداری اسلامی نباید شتابزده عمل کرد؛ بلکه پیاده سازی آن نیازمند مطالعات دقیق و برنامه‌ریزی گسترده است؛ ضمن آنکه نهادسازی پیش نیاز موفقیت بانکداری اسلامی محسوب می‌شود.

یونس نادمی، پژوهشگر اقتصادی و مدرس دانشگاه آیت‌الله بروجردی

منبع: دنیای اقتصاد