کد خبر: ۱۶۴۴۴۵۰

تاریخ: ۳۱ فروردين ۱۳۸۷ - ۱۵:۳۳

نقد تاريخ‏گذارى قرآن به روايت موير در آخرين شماره فصل‌نامه «پژوهش و حوزه»

گروه انديشه: مقاله «نقد تاريخ‏گذارى قرآن به روايت موير»، نوشته «محمدجواد اسكندرلو»، عضو هيئت علمى مركز جهانى علوم اسلامى، در آخرين شماره فصل‌نامه پژوهشی «پژوهش و حوزه» منتشر شده است.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، به اعتقاد نويسنده، مراد از تاريخ‏گذارى قرآن، تعيين تاريخ نزول آيات و سور قرآن است. خاورشناسان از اواسط قرن نوزدهم ميلادى، نظام‏هاى تاريخ‏يابى گوناگونى را از سور قرآن ارائه داده‏اند.
اسكندرلو می‌افزايد كه طيف طبقه‏بندى سوره‏ها توسط آنان از سه طبقه تا شش طبقه را شامل شده است. «ويليام موير»، يكى از خاورشناسانى است كه نظام شش‏طبقه‏اى را برگزيده است؛ يعنى از ديدگاه او تمام سوره‏هاى قرآن به شش طبقه ـ پنج طبقه مكى و يك طبقه مدنى ـ تقسيم مى‏‌شود.
اين مقاله بيانگر نظرات موير، درباره تاريخ‏گذارى و طبقه‏بندى سوره‏هاست. ويليام موير، در جريان اقامت در هند (از سال 1837 تا 1876)، به فراگيرى زبان عربى پرداخت و به مطالعه تاريخ اسلام علاقه‏مند شد؛ اما به دليل تعصب شديد مسيحى، شروع به همكارى فعال و نزديك با هيئت‏هاى ميسيونرى به ‏ويژه هيئت ميسيونرى مستقر در شهر آگرا كرد.
وى با نگارش كتابى به نام گواهى قرآن بر كتاب‏هاى مقدس يهوديان و مسيحيان، به عرصه تبليغ وارد شد. او در كتاب خود كوشيده تا اين موضوع را القا نمايد كه مسلمانان بنا بر شهادت خود قرآن، بايد به صحت تورات و انجيل به همان شكل كنونى خود، اعتراف كنند.
پس از مدتى شروع به مطالعه منابع عربى سيره پيامبر اسلام(ص) كرد و كتابى را تحت عنوان زندگى محمد(ص) و تاريخ اسلام تأليف كرد. سپس دو كتاب ديگر با نام‏هاى قرآن: تصنيف و تعليم آن (1877) و جدال با اسلام (1897) به نگارش درآورد.
اين جستار، بيانگر چكيده نظرات او در باب «تاريخ‏گذارى قرآن» از كتاب قرآن: تصنيف و تعليم آن است. از آن‌جا كه «تاريخ‏گذارى قرآن» پژوهشى تاريخى است، لازم است براساس مستندات تاريخى و روايات ترتيب نزول و استفاده از مضامين آيات و سور، پى‏گيرى و بررسى شود؛ ولى خاورشناسان غالبا لحن و آهنگ عبارات قرآنى را ملاك تحقيق خويش قرار داده‏اند و يا به روايات ضعيف استناد كرده‏اند و از اين رو، به نتايجى ناموزون و نادرست دست يافته‏اند.
نگارنده معتقد است كه به‏رغم گزارشى كه «موير» درباره نبرد يمامه و نتايج آن نقل كرده است، اصل اين جريان از سوى اهل‌سنت در منابع معروفى هم‌چون فتح‌البارى و تاريخ طبرى به عنوان يك واقعه مسلم و مشهور تاريخى ذكر شده است.
گفته‏اند كه در آن واقعه 360 تن از مهاجران و انصار از شهر مدينه و سيصد تن از مهاجران ساكن در غير مدينه و سيصد تن از تابعان كشته شدند. ساير منابع اهل‌سنت اين جريان را به طور مفصل از زبان خود زيد بن ثابت گزارش كرده‏اند؛ ولى تعليل مذكور در آن (نگرانى از كشته شدن بيشتر حافظان در جنگ‏هاى ديگر) از جهاتى مخدوش است:
1. تمام حافظان قرآن در نبرد يمامه شركت نداشته‏اند؛ 2. همه آن‌هایى كه در آن نبرد شركت كردند، كشته نشدند؛ 3. بيشتر آنان قاريان قرآن بودند نه حافظان؛ 4. آيات و سور قرآن صرفا در اذهان حافظان وجود نداشت، بلكه در مصاحف برخى از صحابى پيامبر اسلام(ص) هم‌چون عبدالله بن مسعود و ابى بن كعب نيز به صورت مكتوب قابل دسترسى بود.
5. به نظر مى‏رسد راويان اهل‌سنت جهت مهم جلوه دادن كار خليفه در جمع قرآن چندين مبالغه كرده‏اند؛ از جمله اين‌كه اگر خليفه اين كار را نمى‏كرد، قرآن در خطر نابودى قرار مى‏گرفت و همين گزارش‏ها موجب سوء استفاده واقع شده است.
به زعم نگارنده، موير مى‌گويد كه بر حسب قاعده، سوره‏هاى كوتاه‏تر به نخستين دوره وحى و سوره‏هاى بلندتر به دوره‏هاى متأخر از بعثت بر مى‏گردد. از اين رو، ترتيب كنونى آن‌ها درست بر عكس ترتيب اصلى‏شان مى‏باشد؛ به گونه‏اى كه اگر كسى از آخر قرآن مطالعه سوره‏ها را شروع كند تا به ابتداى آن برسد تصوير و برداشتى درست‏تر و واقعى‏تر خواهد داشت نسبت به كسى كه از آغاز قرآن به مطالعه سوره‏ها مى‏پردازد.
اما واقعيت آن است كه كوتاهى سوره‏ها را هرگز نمى‏توان نشانه قطعى قدمت نزول آن‌ها دانست؛ همچنان كه بلندتر بودن سوره‏ها نيز دلالت بر تأخر نزول آن‌ها و يا مدنى بودنشان ندارد، زيرا در همان دوران مكه و گاه در اوايل نزول وحى سوره‏هاى بلندى هم‌چون انعام، اعراف، اسرا، كهف، طه، مريم و مؤمنون نازل شده‏اند و نيز سوره‏هاى كوتاه و كوچكى مانند نصر، زلزله و بينه در مدينه نازل شده‏اند.
فصل‌نامه پژوهشی و اطلاع‌رسانی «پژوهش و حوزه»، به صاحب امتيازی معاونت پژوهشی مركز مديريت حوزه علميه قم و مدير مسئولی «علی‌رضا امينی» به بازار علم عرضه شده است.