کد خبر: ۱۷۳۲۳۹۶

تاریخ: ۲۹ دی ۱۳۸۷ - ۱۰:۱۷

نگاهی بر جمعيت كوفه در زمان نهضت عاشورا

كوفه و مردم كوفه در حادثه كربلا نقش بسزايی داشتند و به بی‌وفايی و عهدشكنی معروف هستند. شناخت كوفه و مردمش مى‏تواند به شناخت‏ بيشتر علل و انگيزه‏هاى قيام امام حسين(‏ع) و نيز دلايل عدم موفقيت ظاهرى آن كمك شايانى كند.

نوشته حاضر تلاش ناچيزى است در جهت مردم‏شناسى كوفه كه طى سه گفتار به بررسى جمعيت كوفه و شرايط حاكم بر آن، نظام اداره جامعه كوفه و نظام اقتصادى حاكم بر كوفه در زمان شروع نهضت امام حسين(‏ع) و قبل از آن پرداخته و در هر مورد سعى نموده است كه به مقدار تأثير مسأله مورد بحث در نهضت و پيشبرد و يا متوقف كردن آن اشاره‏اى كند.
البته اين موضوع به صورت سلسله مقالات كار می‌شود.
جمعيت كوفه در زمان نهضت
بنيان شهر كوفه در سال هفده هجرى به وسيله خليفه دوم و به دست ‏سعدبن ابى‏ وقاص، به منظور برپایى يك پادگان نظامى براى پيگيرى هر چه بيشتر فتوحات اسلامى در داخل كشور ايران پى‏ريزى شد.(1) عمر دستور داده بود كه مسجد اين شهر داراى چنان مساحتى باشد كه تمام جمعيت جنگجو را در خود جاى دهد و مسجدى كه طبق اين دستور پى‏ريزى شد، گنجايش چهل ‏هزار نفر جمعيت را دارا بود.(2)
بنابراين مى‏توانيم چنين نتيجه‏گيرى كنيم كه كوفه در آغاز تاسيس، حدود چهل هزار سرباز داشته است كه با توجه به اين كه بسيارى از اين سربازان، زن و فرزند خود را نيز همراه داشته‏اند، مى‏توانيم به جمعيتى در حدود صدهزار نفر در زمان تاسيس، دست پيدا كنيم كه رقم معقولى به نظر مى‏رسد.
تعداد بيعت‏كنندگان با مسلم را از 12 هزار تا 40 هزار نفر نوشته‏اند اما در حديثى منسوب به امام باقر(عليه‏السلام) از تعداد 20 هزار بيعت ‏كننده ياد شده است.
طبرى به هنگام بيان حوادث سال بيست ‏و دو هجرى پس از نقل عبارتى از عمر كه در آن از عدد صد هزار(ماة الف) بدون ذكر معدود ياد كرده است مى‏نويسد:
«واختطت الكوفة حين اختطت على ماة الف مقاتل‏»(3)؛ شهر كوفه در آغاز تاسيس براى گنجايش صد هزار جنگجو پى‏ريزى شد.
اگر اين نتيجه‏گيرى را بپذيريم بايد جمعيت كوفه را در آن زمان رقمى بيش از دويست ‏هزار نفر بدانيم كه اين علاوه بر دور از ذهن بودن، با وسعت مسجد در آن زمان نيز ناسازگار است.
پس صحيح‌تر آن است كه معدود «صد هزار» در كلام عمر را «نفر» فرض نماييم، تا با واقعيت تاريخى منطبق گردد.
كوفه پس از تاسيس به علت آب و هواى خوش و نزديكى به فرات و ايران و وضعيت اقتصادى خوبی كه از راه غنايم و خراج سرزمين‌هاى فتح شده كسب نموده بود، پذيراى سيل مهاجرت اقوام و گروه‌هاى مختلف از سرتاسر مملكت وسيع اسلامى آن روز گرديد. اين مهاجرت‌ها به خصوص در سال سى ‏و شش هجرى كه حضرت على(‏عليه‏السلام) اين شهر را پايتخت كشور اسلامى قرار دادند شدت بيشترى به خود گرفت‏ به گونه‏اى كه تنها تعداد سپاهيان كوفى آن حضرت‏ را در جنگ صفين(سال‏37 هجرى) بالغ بر 65 هزار نفر ذكر كرده‏اند(4) كه با احتساب خانواده آنان و نيز افرادى كه در جنگ شركت نكرده‏اند، به ‏راحتى مى‏توان به رقم 150 هزار نفر دست ‏يافت. اين در حالى است كه گزارش «مسعودى‏» را در مورد شمار لشكريان حضرت در جنگ صفين، مبنى بر سپاه 90 هزار نفر يا 120 هزار نفرى ناديده گرفته‏ايم. (5)
بعد از صلح امام حسن(‏عليه‏السلام) در سال 40 هجرى، بعضى از ياران امام‏ به عنوان اعتراض به اين عمل سخن از وجود سپاه 100 هزار نفرى اهل كوفه به ميان مى‏آورند.(6)
از سال 50 هجرى كه «زياد بن ابيه‏» از طرف معاويه عهده‏دار امارت كوفه شد، با توجه به فراوانى شيعيان على‏(عليه‏السلام) در كوفه دست ‏به انتقال عظيم نيروى انسانى از كوفه به شام و خراسان و نقاط ديگر زد، گفته شده است كه او تنها 50 هزار نفر را به خراسان منتقل نمود.(7)

در اين موقع جمعيت كوفه به 140 هزار نفر تقليل پيدا كرد كه شامل 60 هزار جنگجو و 80 هزار نفر خانواده‏هاى آنان مى‏شد،(8) به گونه‏اى كه «زياد» هنگامى كه اقدام به گسترش مسجد كوفه نمود، آن را به اندازه گنجايش 60 هزار نفر وسعت داد.(9)
به نظر مى‏رسد رقم 30 هزار نفرى لشكر عمر بن سعد كه در روايتى از امام صادق(‏عليه‏السلام) به آن اشاره شده است به خصوص با توجه به نفرات عام ابن زياد، رقمى معقول است؛ و البته اين رقم هنوز به نصف جمعيت جنگجو كوفه نرسيده است و از اينجا كثرت سپاهيان مختار نيز كه آن را 60هزار نفر ذكر كرده‏اند، قابل توجيه است، زيرا سپاهيان او را افرادى تشكيل مى‏دادند كه در كربلا جزو لشكر عمر بن سعد نبودند.
در سال 60 هجرى و بعد از مرگ معاويه، بعضى از كوفيان با نوشتن نامه به امام حسين‏(عليه‏السلام) سخن از سپاه صد هزار نفرى آماده به خدمت ‏به ميان آوردند(10) كه اين سخن گرچه نسبت ‏به آمادگى كوفيان اغراق‏آميز است اما مى‏تواند تعداد جمعيت كوفه در زمان نهضت امام حسين (‏عليه‏السلام) را نشان دهد.
نتايجى كه مى‌‏توان از مطالب فوق در نهضت امام حسين‏(عليه‏ السلام) گرفت‏ به قرار زير است:
1- ذكر رقم 12 هزار نامه خطاب به امام حسين(‏عليه‏السلام) (11) گرچه بسيار بزرگ مى‏نمايد، اما نسبت آن به جمعيت كوفه از نصف كمتر است، هر چند بپذيريم كه بعضى از اين نامه‏ها از سوى چند نفر و يا گروه‌هایى نگاشته شده باشد. بنابراين امام حسين(‏عليه‏السلام)، بدان اكتفا نكرده و براى كسب آگاهى بيشتر مسلم را به كوفه گسيل مى‏فرمايد.
2- تعداد بيعت‏كنندگان با مسلم را از 12 هزار تا 40 هزار نفر نوشته‏اند(12) اما در حديثى منسوب به امام باقر(عليه‏السلام) از تعداد 20 هزار بيعت ‏كننده ياد شده است. (13)
اگر اين رقم را بپذيريم، به تعدادى حدود يك پنجم مقاتلين كوفه دست مى‏يابيم كه شايد بتوانيم با اين نتيجه‏گيرى به توجيهى براى عدم اقدام جدى از سوى مسلم برسيم.
البته پر واضح است كه در صورت اقدام جدى مسلم و تشكيل حكومت، بسيارى از عناصر بى‏طرف و حتى مخالف نيز به اين حكومت نوپا مى‏پيوستند.
3- به نظر مى‏رسد رقم 30 هزار نفرى لشكر عمر بن سعد كه در روايتى از امام صادق(‏عليه‏السلام) به آن اشاره شده است(14) به خصوص با توجه به نفير عام ابن زياد، رقمى معقول است؛ و البته اين رقم هنوز به نصف جمعيت جنگجو كوفه نرسيده است و از اينجا كثرت سپاهيان مختار نيز كه آن را 60هزار نفر ذكر كرده‏اند،(15) قابل توجيه است، زيرا سپاهيان او را افرادى تشكيل مى‏دادند كه در كربلا جزو لشكر عمر بن سعد نبودند.
پی‌نوشت‌ها:
1- طبرى، محمدبن جرير، تاريخ طبرى، بيروت، موسسة الاعلمى للمطبوعات،ج 3، ص 145.
2- حموى، ياقوت، معجم‏البلدان، بيروت، دار احياء التراث العربى، 1399 ق، ج 4، ص491.
3- تاريخ طبرى، ج3، ص243.
4- همان، ج4، ص 49.
5- مسعودى، على ‏بن حسين، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقيق محمد محى‏الدين عبدالحميد، بيروت، دارالمعرفة، ج2، ص385.
6- دينورى، عبدالله ‏بن مسلم بن قتيبه، الامامة و السياسة، تحقيق على شيرى، چاپ اول، قم، منشورات شريف رضى، 1371، ج1، ص 185.
7- شريف القرشى، باقر، حياة الامام الحسين بن على(‏عليهما‏السلام)، چاپ دوم: قم، دارالكتب العلمية، 1397 ق، ج2، ص178 به نقل از تاريخ الشعوب الاسلامية، ج1، ص147.
8- بلاذرى، ابوالحسن، فتوح البلدان، تعليق رضوان محمد رضوان، ص 345.
9- معجم‏البلدان، ج4، ص491.
10- تاريخ طبرى، ج4، ص494؛ مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، تصحيح محمدباقر بهبودى، ج44، ص337.
11- بحارالانوار، ج44، ص334.
12- همان، ص 337.
13- همان، ص68.
14- همان، ج45،‌ ص4.
15- دينورى، ابوحنيفه احمدبن داود، الاخبار الطوال، تحقيق عبدالمنعم عامر، چاپ اول، قاهره، دار احياء الكتب العربية، ص 305.
******************************
منبع : تبيان