کد خبر: ۱۷۵۹۳۰۸

تاریخ: ۱۱ فروردين ۱۳۸۸ - ۱۶:۲۷

بزرگداشت «سلطان نوروز» هم زمان با بهار طبيعت در آلبانی

گروه فرهنگی و اجتماعی: مسلمانان بكتاشيه در كشور آلبانی با گراميداشت ميلاد امام علی(ع) در تاريخ 22 مارس هر سال با نام «سلطان نوروز» اين روز را هم زمان با بهار طبيعت جشن می گيرند.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) شعبه منطقه بالكان، در كشور آلبانی روز 22 مارس به عنوان روز «سلطان نوروز» تعطيل رسمی است، علت اصلی بزرگداشت چنين روزی آن است كه مسلمانان بكتاشيه در آلبانی بر اين باورند كه تولد مولای متقيان اميرالمؤمنين(ع) در اين روز واقع شده است، بنابر اين روز را جشن می گيرند و آن را «سلطان نوروز» می نامند.
همچنين عده ای ديگر از مردم و مسئولين كشوری مانند رئيس جمهور آلبانی، رئيس مجلس، نخست وزير و همچنين بعضی از سفرای كشورهای خارجی در اين كشور، برای عرض تبريك نزد «بابا رشاد بارذی» رئيس بكتاشيه می روند.
بكتاشی ها گروهی از درويشان شيعه ی علوی هستند كه در تركيه، آلبانی و بالكان پراكنده اند و مانند ديگر فرقه های اهل طريقت علاقه ی خاصی به علی ابن ابی طالب، امام اول شيعيان دارند.
پس از به حكومت رسيدن «كمال آتا ترك» در تركيه و سخت گيری های او نسبت به فرقه های مذهبی، مقر اصلی بكتاشی ها به شهر «تيرانا» پايتخت آلبانی منتقل شد. اما پس از جنگ دوم جهانی با به حكومت رسيدن كمونيست ها در آلبانی، بكتاشی ها دوباره برای برگزاری مراسم مذهبی خود، از جمله جشن «سلطان نوروز» كه همه ساله در 22 مارس، به عنوان روز تولد امام علی برگزار می شود، دچار مشكلاتی شدند.
اين دشواری ها تا زمان فروپاشی نظام كمونيستی «انور خوجه» در سال 1991 ادامه داشت. پس از فروپاشی بلوك كمونيست، با وجود آنكه بكتاشی ها تنها 10 در 100 از جمعيت آلبانی را تشكيل می دهند، «سلطان نوروز» به عنوان يك جشن ملی در اين كشور اروپايی شناخته شد و همه ساله با شكوه هرچه بيشتر برگزار می شود.
جشن سلطان نوروز همه ساله در سراسر آلبانی و كوزوو برگزار می شود. محل برگزاری اين جشن در «تكيه» بكتاشی ها و به صورت دسته جمعی می باشد. بزرگ ترين و مجلل ترين مراسم در تكيه ی اصلی بكتاشی ها در شهر «تيرانا» و با حضور رهبر آنها كه به او «بابا» می گويند، و با حضور فعالان سياسی و مذهبی داخلی و خارجی اجرا می شود.
در روزهای قبل از جشن سلطان نوروز، مريدان بكتاشی كه در سلسله مراتب فرقه به آنها، «آرشيك» می گويند، دسته دسته به زيارت آرامگاه رهبران پيشين خود كه در انتهای باغ تكيه قرار دارد و در سال های اخير بازسازی شده است، می روند. آنها همچنين با رهبران و بالاترين مقام مذهبی خود ديدار می كنند. بعضی از زايران، گوسفندی برای قربانی می آورند كه در گوشه ای از باغ سر بريده می شود.
صبح روز 22 مارس، جمعيتی در حدود 1000 تا 1500 نفر در باغ تكيه، جلوی در ورودی عبادتگاه كه به آن «ميدان» گفته می شود، جمع می شوند.
در بين شركت كنندگان نمايندگان مذاهب ديگر نيز حضور دارند. در آغاز برنامه، سرود ملی كشور نواخته می شود و به احترام كشته شدگان جنگ كوزوو، يك دقيقه سكوت اعلام می شود. پس از آن «بابا رشادی» كه از سال 1996 رهبر بكتاشی هاست، به همراه دراويش ديگر با خواندن سرودهای خاص سلطان نوروز برنامه را آغاز می كند.
ترجمه ی شعرهای سرود سلطان نوروز بدين شرح است :
خوش آمدی، خوش آمدی سلطان نوروز
مرحبا مرحبا (سلام) سلطان نوروز
تا دور دست بنگر
ورق به ورق بخوان
و در هستی تعمق كن ...
خوش آمدی، خوش آمدی سلطان نوروز
مرحبا مرحبا سلطان نوروز
پس از سخنرانی و موعظه ی طولانی بابا رشادی، يكی ديگر از دراويش مهم شعرهايی از «نعيم فراشی» شاعر ملی آلبانی كه بكتاشی بوده است را می خواند.
نعيم فراشی نه تنها به زبان آلبانيايی شعر می نوشته، بلكه به يونانی، تركی و حتی به زبان فارسی نيز اشعاری سروده است. ديوان اشعار فارسی نعيم فراشی در سال 1301 خورشيدی در استانبول منتشر شده كه بيانگر تسلط او به زبان فارسی است. در اين ديوان شعری نيز به نام بهار وجود دارد:
نوبهارا ! دلكش و جان پروری دختر نازك تن و سيمين بری
روی خندان طبيعت روی توست بوی باغ و بوی گلشن بوی توست
بر زمين ما فرستادت خدا دستگيرت كرد بهر هر گدا
بوی يار آيد مرا از بوی تو خوی او باشد پديد از خوی تو
اين زمين مرده از تو يافت جان زان همی بينم جهان را شادمان
از سماوات آمدی ای نوبهار تا كنی اين خاكدان را لاله زار
مراسم سلطان نوروز با ديدار مردم - كه صف طولانی تشكيل داده اند - با بابا رشادی و ديگر رهبران فرقه ادامه می يابد. زنان و مردان با هيجان به ديدار او می آيند و صورت، يا دست او را می بوسند و اين ديدار ساعت ها به طول می انجامد. به هر فرد در موقع خروج، شيرينی «لقوم»(راحت الحلقوم) تعارف می شود.
در بين بازديدكنندگان ميهمان های رسمی نيز به چشم می خورند. نخست وزير، رهبر اپوزيسيون، روسای ارتش، سفيران كشورهای گوناگون و رهبران مذاهب ديگر در بين اين مهمانان ويژه ديده می شوند كه از آنها به صورت خاصی پذيرايی می شود. به اين مهمانان به جای لقوم، در استكان های كوچكی شير تعارف می شود. اين شير با آيينی خاصی در صبح همان روز تقديس شده است.
بابا رشادی در اين باره می گويد: «مراسم تقديس شير، مراسمی است كه با حضور خواص فرقه ی بكتاشی انجام می شود. اگر كسی عضو فرقه نباشد، اجازه ی شركت در آن را ندارد. ما در اين مراسم عبادت می كنيم و آيه های قرآن می خوانيم. و سپس شير را كه مايه ی زندگی و هستی انسان است، می نوشيم. اين شير، يادآور شير مادر امام علی است كه او در كودكی نوشيد و با آن بزرگ شد.»
سلطان نوروز بكتاشی ها اگر چه در طی سال های متمادی از طرف حكومت های گوناگون تحت فشار قرار داشته ولی در صورت كلی حفظ شده است.
بابا رشادی كه در زمان «انور خوجه» سال های زيادی را در زندان و اردوی كار گذرانده از خاطرات خود درباره ی علاقه ی مردم به اين سنت در آن روزها می گويد: «در دوره ی كمونيستی خيلی ها از پير و جوان مايل بودند از سنت های سلطان نوروز اطلاع پيدا كنند. من در آن زمان درويش شده بودم و مريدان پيش من می آمدند و در مورد مراسم و جشن ها می پرسيدند. تاريخ ها را به آنها می گفتم و آنها در خانه هاشان مخفيانه جشن می گرفتند. ولی آن وقت ها مرا بخاطر اين مسايل خيلی تحت فشار قرار می دادند.
به اين ترتيب برخی از سنت های مردمی سلطان نوروز فراموش شده اند؛ «عصمته پواتا»، يكی از بكتاشيان می گويد كه امروزه سلطان نوروز را در خانه به شكل خاصی برگزار نمی كنند. آنها فقط شيرينی هايی تهيه می كنند. علاوه بر آن در خانه ها ناهار مخصوص آماده می شود و ميوه های فراوان روی ميز قرار می گيرد.
«"كويتيم احمت آی» يكی از محب های (خواص) بكتاشی و از مسوولان برگزار كننده ی جشن می گويد كه مراسم در خانه ی محب ها تا امروز اهميت ويژه دارد: «ما در روزهای سلطان نوروز، يك سفره ی مخصوص می اندازيم. نان «بورك» و خوردنی های سبز كه طبيعت در اين روزها در دسترس مان می گذارد تهيه می كنيم. روی سفره ميوه های گوناگون، فرآورده های شير و شيرينی های مختلف می گذاريم. همچنين قرآن را باز كرده روی سفره قرار می دهيم. علاوه بر آن شمع روشن می كنيم و بعد قرآن می خوانيم. محب ها با هم سرود می خوانند و شربت می نوشند. معنی آن اين است كه آدم با يك نوع عشق معنوی مرتبط است.
اين سفره تنها برای محب و خانواده ی او نيست بلكه هر كس ديگری از خويشاوندان و مومنين می تواند از آن سفره بهره ببرد. بعد ما به ديدار همديگر می رويم.
به نظر می رسد نوروز بكتاشی ها پيش از آنكه جشن طبيعت و آغاز سال نو باشد، آيينی مذهبی است.
بابا رشادی رهبر بكتاشی ها، تغيير و تحولات اين جشن را در طول تاريخ توضيح می دهد: «سلطان نوروز جشنی است كه 1400 سال تاريخ دارد اما من فكر می كنم كه اين جشن حتی قدمتی بيش از اين داشته و قبلا به عنوان جشن بهار برگزار می شده است. اين روز، روز آغاز بهار است، روز زنده شدن طبيعت و روز بيداری گياهان است و معنی آن اين است كه دراين روز هر چيز كه در زمستان در حال نابودی بوده زندگی دوباره را آغاز می كند و برای همين انسان ها آن را جشن می گرفتند. بعدها روز تولد امام علی نيز در همين روز واقع و اين دو جشن با هم آميخته شدند. چون روز نوروز و بيداری طبيعت با تولد امام علی همزمان شد، بعدها اين روز بعنوان تولد امام نيز جشن گرفته شد.»
در سال های بعد از سقوط رژيم كمونيستی، روز 14 مارس، يعنی 8 روز قبل از مراسم سلطان نوروز، روز بهار در آلبانی به رسميت شناخته شده است.
«اولسی يازجی» مورخ و روزنامه نگار اهل آلبانی، معتقد است كه اين جشن تنها در سال های گذشته اهميت يافته است: «روز بهار احتمالا در زمان «شاه احمد زگ»(Ahmad Zog) دراوايل قرن بيستم پيدا شد. من در تاريخ اين مسئله آنقدر مطمئن نيستم. در آغاز، اين جشن برای همه ی مردم آلبانی نبود، قبلا مراسم كوچكی بود كه تنها در شهر «اِلباسان»(Elbasan) برگزار می شد. در اين شهر قرار گذاشته شد كه 14 مارس به مناسبت رسيدن بهار، جشن گرفته شود ولی در آن زمان به عنوان جشن ملی آلبانی نبود و جديدا آن را به عنوان يك جشن ملی اعلام كرده اند.»
با وجود اهميت روز افزون سلطان نوروز در آلبانی، تا به امروز تحقيقات و كتاب جامعی در مورد اين جشن منتشر نشده است. پروفسور «فرد دوكا»(Fred Doka) مورخ و محقق مذاهب در آلبانی می گويد كه با وجود پژوهش های زياد خود، درباره ی پيدايش كلمه ی سلطان نوروز به هيچ مطلبی برخورد نكرده است.
با وجود اينكه بكتاشی ها از نظر فرهنگی و مذهبی عمدتا تحت تاثير فرهنگ ترك قرار دارند، ولی به خاطر وجود مذهب تشيع در بين بكتاشيان و خراسانی بودن «حاجی بكتاش» بنيانگذار فرقه ی آنها، اين فرقه رابطه ی خاصی با ايران دارند. مردم بكتاشی علاقه ی خود به ايران و بخصوص ادبيات عارفانه ی فارسی را با صراحت بيان می كنند.
مراسم سلطان نوروز بكتاشی ها كه در آلبانی و بالكان - چندين هزار كيلومتر دورتر از مرزهای ايران، افغانستان و تاجيكستان - در روزهای بهار برگزار می شود كه حاكی از اهميت ويژه ی اين جشن است.
آنچه در ظاهر امر نمايان است نشان از آن دارد كه سلطان نوروز بكتاشيان بيشتر صبغه دينی دارد تا آنچه كه از نام نوروز در نگاه اول در ذهن ما متبادر می شود اما در هر حال ريشه و خاستگاه همين سلطان نوروز نيز در جايی غير از انديشه بزرگ اين فرقه يعنی «حاج بكتاش ولی خراسانی» از اهالی نيشابور ايران نمی تواند باشد.