کد خبر: ۱۹۱۱۵۴۵

تاریخ: ۰۴ ارديبهشت ۱۳۸۹ - ۱۰:۱۷

«مراتب قرائت قرآن» جايگاه قرائت تدوير را مورد بررسی قرار می‌دهد

گروه انديشه و علم: «مراتب قرائت قرآن كريم» مقاله‌ای است كه تحقيقی پيرامون جايگاه قرائت تدوير قرآن كريم ارائه كرده است. در اين بخش «محمد كاكاوند» مدير مسئول مجمع قاريان قرآن كريم در اين مقاله به يكی از عناوين مطروحه در باب انواع قرائت‌ها پرداخته است.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) شعبه مؤسسات قرآنی مردم‌نهاد، در علم تجويد به تفصيل در مورد مراتب قرائت قرآن سخن گفته شده است. اصولاً قرآن به ترتيل نازل شده است و قرائت آن نيز بايد بر اساس ترتيل صورت گيرد. ترتيل در لغت عبارت است از منظم كردن و مرتب كردن.
عبارت رتل‌الشی يعنی آن چيز منظم و مرتب شد. يا رتل كلامه يعنی كلامش را منظم و تابع يكديگر كرد. با تأنی و تفهيم و بدون عجله ادا كرد.
خداوند تبارك و تعالی در آيه 32 سوره فرقان فرمود: كفار گفتند چرا قرآن يكباره بر وی نازل نشد؟ چنين كرديم تا بدين وسيله قلب تو را تثبيت كنيم و لذا قرآن را منظم و پی‌در‌پی و با تأنی فرستاديم.
پس نحوه نزول قرآن به ترتيل بوده است. تا اينجا می‌توان نتيجه گرفت كه در ترتيل عنصر تدريج و عدم تعجيل متبادر به ذهن می‌شود.
در آيه 4 سوره «مزمل» خداوند خطاب به پيامبر(ص) می‌فرمايد: قرآن را به ترتيل بخوان. در اينجا صحبت از نحوه قرائت قرآن است. جالب اينكه از پيامبر نقل شده است كه فرمود خداوند دوست دارد قرآن همانگونه كه نازل شده است خوانده شود.
در تفسير و توضيح لفظ ترتيل بسيار سخن گفته شده است كه بايد در مقاله‌ای جداگانه نقد و بررسی شود. در اينجا به چند مورد اشاره می‌شود.
بعضی ترتيل را به همين معنی استعمال كرده‌اند. يعنی روح حاكم بر قرائت قرآن. بعضی ترتيل را به معنی بيان و آشكار كردن قرآن گرفته‌اند مانند ابن‌عباس. بعضی ترتيل را به معنی رعايت تأنی در قرائت قرآن معنی كرده‌اند.
بعضی ترتيل را به معنی با مكث و تأنی خواندن استعمال كرده‌اند، بعضی ترتيل را به معنی حفظ وقوف و رعايت اداء حروف معنی كرده‌اند، بعضی ترتيل را به معنی نظم گرفته‌اند، بعضی ترتيل را به معنی نظم در آفرينش و نظم حاكم بر اين جهان معنی كرده‌اند و بعضی ترتيل را به معنی شيوه قرائت قرآن گرفته‌اند.
برخی نيز ترتيل را به معنی نظمی كه نشأت‌گرفته از تفكر باشد معنی كرده، ابن عباس می‌گويد: يعنی قرآن را بيان كن. آشكار و هويدا ساز. و ابن مجاهد گويد آن را با تأنی بخوان و از ضحاك نقل شده است آن را حرف به حرف بخوان چنان كه خداوند می‌فرمايد در قرائت مكث و تأنی كن و حروف و كلمات را از يكديگر جدا ساز (در هم مغشوش مخوان).
به نظر می‌رسد از ميان تعاريفی كه در مورد ترتيل در باب فرائت قرآن ارائه شده است جامع‌ترين تعريف از مولای متقيان باشد كه فرمود ترتيل عبارت است اداء صحيح حروف و حفظ و رعايت موارد وقف. البته ناگفته نماند كه بعضی از اساتيد و علمای قرآن كريم مبنی بر اينكه چنين روايتی موثق باشد يا نباشد ترديد كرده‌اند.
اما از بين همه تعاريف بهترين و موثق‌ترين تعريف همان است كه پيامبر اسلام(ص) فرمود: ترتيل يعنی نظم حاكم بر اين جهان، از مجموعه آيات و تعاريف مختلف، ترتيل در قرائت را می‌توان چنين تعريف كرد:
خواندن قرآن به صورت صحيح، شمرده و با تأنی و همراه با تدبر در معانی آيات، به بيان ديگر قرآن چنان خوانده شود كه تمامی قواعد تجويد و وقف و ابتدا رعايت شود و از نامفهوم شدن معانی و مفاهيم آيات اجتناب شود. بنابراين قرآن به هر سرعتی كه خوانده شود نهايتاً نبايد از چهارچوب ترتيل خرج شود. قرائت آيات قرآن همراه با رعايت اصل ترتيل سه مرتبه دارد كه در ذيل به آنها اشاره خواهد شد.
1ـ تحقيق، 2ـ تدوير، 3 ـ تحدير يا حدر، اين تقسيم‌بندی عمدتاً تفاوت در سرعت قرائت است. اما بديهی است كه كيفيت ادای قواعد هم در سرعت‌های مختلف دستخوش تغيير می‌شود. به طور خلاصه، تحقيق، قرائت با سرعت كند و تدوير قرائت با سرعت متوسط و تحدير قرائت با سرعت تند است.
اينك به مشروح قرائت تحقيق و تحدير قرائت قرآن می‌پردازيم. در ادامه به تعريف قرائت تدوير خواهيم پرداخت.
تحقيق: در لغت به معنی حق چيزی را به جای آوردن بدون كمی و كاستی و رسيدن به حقيقت شیء است. قرائت قرآن به روش تحقيق عبارت است از خواندن قرآن با حداكثر آرامش و تأنی. اين روش مبتنی بر اشباع مد، تحقيق همزه و اتمام حركات و تفكيك حروف از يكديگر و وقف بر محل‌های جايز و در يك كلام رعايت كامل تمامی قواعد كه همه آنها در سايه قرائت با حداقل سرعت امكان‌پذير است.
تمايل به قرائت تحقيق روش عاصم و حمزه و ورش بوده است. هر چند در جواز انواع مراتب قرائت اختلافی ميان قراء نيست. تحقيق روشی است كه از آن جهت تعليم قرائت به شاگردان و همچنين تمرين و رياضت زبان برای فراگيری و ا دای كامل قواعد تجويدی استفاده می‌شود. هر چند طی آن آيات كمتری خوانده می‌شود اما امكان ادای صحيح حروف و تدبر در معانی بيشتر است.
افراط در تحقيق به مكث‌های بی‌دليل و كشش‌های بی‌مورد حركات و در نهايت به تكلف در قرائت منجر می شود و مردود است. از حمزه كوفی نقل شده است فوق سفيدی برص يا پيسی است و مافوق پيچش مو مجعد بودن و مافوق قرائت هم قرائت نيست.
تحدير يا حدر: حدر در لغت به معنای شيب دادن و يا سرازير كردن آمده است. حدر مترادف با هبوط يعنی پايين آمدن و حركت در سراشيبی است. حَدور يعنی سراشيبی و سرازيری و طبعاً اين نامگذاری ازدياد سرعت را تداعی می‌كند. حدر در قرائت عبارت است خواندن قرآن با سرعت زياد. بديهی است در اين روش احكام تجويدی به دقت روش تحقيق رعايت نخواهد شد. اما بايد توجه داشت كه قرائت به حدر هرگز به معنای عدم رعايت احكام تجويد و وقف و ابتدا نيست بلكه صرفاً در مقابل تحقيق است و نسبت به آن قرائت سريع محسوب می‌شود. اما نبايد از حد ترتيل خارج شود. حدر معمولاً روش كِسائی است كه مد منفصل را به قصر خوانده‌اند.
مانند ابن كثير و قالون و ابن عمرو و ...، در فايده مراتب قرائت آمده است: كسانی كه به تحقيق خوانده‌اند اين روش را بهترين راه برای ادای قواعد تجويد و تدبر در معانی و تعليم و تعلم می‌دانند هر چند در آن آيات كمتری خوانده شود. اما آنان كه قرائت حدر را اختيار كرده‌اند بر اين باورند كه مطابق فرموده خداوند در آيه 160 انعام كه هر كس عمل نيكويی انجام دهد برای او 10 برابر اجر و مزد منظور می‌شود و از طرف ديگر برای خواندن هر حرف از قرآن به فرموده پيامبر حسنه‌ای برای قاری منظور می‌‌شودد. پس هر چند قرآن سريع‌تر تلاوت شود، حروف و كلمات بيشتری خوانده می‌شود و بدين ترتيب اجر بيشتری عايد قاری می‌شود.
حال آنكه در كتاب خدا آمده است قرآن را بر تو نازل كرديم به صورت آيات جدا از هم و تو آن را تدريجاً و با تأنی بر مردم بخوانی و لذا آن را به تدريج نازل كرديم. (اسراء 106) و يا در آيه 29 سوره ص می‌فرمايد: اين قرآن كتابی است كه آن را بر تو نازل كرديم تا مردم در آيات آن تدبر كنند و اهل خرد متذكر شوند. لذا قرائت به روش حدر فقط برای كسانی شايسته است كه اولاً در امر قرائت دارای تجربه كافی و حسن اداء قواعد تجويد بوده و در اثر سرعت در قرائت حروف و كلمات را ضايع نسازند و ثانياً در عين سرعت در قرائت قادر به تدبر لازم در معانی و مفاهيم باشند و از اين رو برای قاريان متوسط و ضعيف هرگز توصيه نمی‌شود.
ادامه دارد ...
تحقيق : محمد كاكاوند