کد خبر: ۱۹۲۶۹۴۰

تاریخ: ۰۲ خرداد ۱۳۸۹ - ۱۲:۰۱

پايه‌های صبر در آيات قرآن كريم/7

خداوند در آيه 46 سوره انفال همراهی با صابران را بالاترين خيرات می‌داند

گروه انديشه و علم: خداوند بيشتر خيرات را نسبت‏ به صبر داده و اكثر درجات بهشت را به آن تعلق داده است؛ خداوند در آيه 46 سوره انفال همراهی با صابران را بالاترين خيرات می‌داند و اوصاف بسياری براى صابرين نام می‌برد «و اصبروا ان الله مع الصابرين، صبر كنيد كه خدا با شكيبايان است.»

«معصومه دريساوی»، نويسنده و پژوهشگر علوم قرآنی خوزستانی در گفت‌‌وگو با خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) شعبه خوزستان، با بيان اين مطلب اظهار كرد: صبر مقاومت نفس در برابر هوای نفس است؛ يعنی پايدارى انگيزه دينى در برابر انگيزه‏هاى مخالف و انگيزه عاملى است كه فاعل مختار را تحريك به انجام فعلى مى‏كند.
وی افزود: بعضى افعال به انسان كمك می‌كنند تا به كمال اخلاقى و قرب خداوند نايل شود و برخى مانع و مزاحم كمال او هستند، پس بايد از افعالى كه مزاحم كمال ما هستند خوددارى كنيم و به عبارت ديگر در برابر انگيزه‏هاى اين گونه افعال مقاومت كنيم، يعنى صبر كنيم.
دريساوی درباره انگيزه‏های مذموم درباره صبر اظهار كرد: انگيزه‌هايی كه انسان را به شكايت از قضاى الهى و اظهار ناخرسندى از آن دعوت مى‏كنند و كسى كه به اين انگيزه پاسخ مثبت دهد و به قضاى خداوند اعتراض كند در خيرخواهى خداوند ترديد كرده و ايمان او سست شده است؛ كسى كه به خداوند ايمان دارد و خيرخواهى خداوند را باور كرده است و مى‏داند كه خداوند علم و قدرت مطلق است و از همه كس به او مهربان‏تر است پيش‌آمدهاى ناگوار را به مصلحت خويش مى‏داند و آن‌ها را آزمايش الهى و باعثى براى بيدار شدن خويش مى‏شناسد.
وی تصريح كرد: چنين انسانى معتقد است مصيبت‏‌هاى زندگى باعث پالايش انسان از گناهان و نردبان ترقى است مشروط بر آن كه صبر پيشه كند و به قضاى الهى اعتراض نكند، بنابراين اولين نوع صبر، صبر در برابر مصيبت است يعنى مقاومت در برابر انگيزه اعتراض به قضاى خداوند.
نويسنده و پژوهشگر علوم قرآنی خوزستان ادامه داد: انگيزه‏هاى غيرالهى كه انسان را دعوت به انجام افعالى خلاف كمال او می‌كند، از ديگر انگيزه‌های مذموم هستند؛ اميال نفسانى به مانند راحت‏طلبى، بخل، غيبت و... . مقاومت در برابر اين انگيزه صبر بر طاعت نام دارد و صبر بر طاعت، يعنى پذيرش سختى انجام فرمان خدا و گذشتن از لذت كارهاى ديگر؛ كسى كه اين مقاومت و گذشت را انجام نمى‏دهد، به لحاظ عملى خود را از دايره ايمان و محبت خداوند خارج كرده است، زيرا مقتضاى ايمان و محبت، تبعيت از فرمان خداست و انسان مؤمن تابع و مطيع اوامر خداوند است.
به گفته وی، انگيزه‏هایى كه مقاومت در برابر آن‌ها ستوده است و پاسخ مثبت به آن‌ها موجب تباهى انسان است نيز در شمار انگيزه‌های مذموم هستند و اميال و هواهاى نفسانى انسان را به درك لذات ممنوع وادار مى‏كند و انسان براى درك برخى لذت‏ها، خارج از قلمرو مجاز دين كارهایى انجام مى‏دهد و اگر انسان خود را از ارتكاب معاصى باز مى‏دارد، صبر پيشه كرده است و به اين نوع از صبر، صبر در برابر معصيت گفته مى‏شود؛ پيامبر اكرم(ص) در روايتى انواع سه‌گانه صبر را معرفى كرده‏اند؛ الصبر ثلاثة: صبر عند المصيبه و صبر على الطاعة و صبر عن المعصيه. شكيبایى بر سه قسم است: شكيبایى در مصيبت، شكيبایى بر طاعت و شكيبایى از گناه.
وی افزود: اقسام صبر را مى‏توان به گونه‌هاى ديگر نيز معرفى كرد؛ اميرالمؤمنين(ع) در روايتى مى‏فرمايند: «الصبر صبران: صبر على ماتكره و صبر عما تحب؛ شكيبایى دو گونه است: شكيبایى بر آنچه خوش نمى‏دارى و شكيبایى از آن چه دوست مى‏دارى.»
دريساوی ادامه داد: مقصود انواع چيزهایى است كه بايد در برابر آن‌ها مقاومت كرد؛ اگر دوست داشتن چيزى مستلزم فعلى باشد كه رابطه انسان با خداوند را تضعيف مى‏كند، بايد در برابر آن امر دوست‌داشتنى مقاومت كرد، همين طور اگر پديد آمدن امرى ناخوشايند، مستلزم عملى خلاف كمال انسان و تقرب به خداوند باشد بايد در برابر آن امر ناخوشايند مقاومت كرد؛ قرآن كريم از همسران و فرزندان به عنوان امور محبوب در نزد انسان ياد مى‏كند و به انسان هشدار می‌دهد كه مسبب غفلت از خدا و مخالفت با او نشوند.
وی درباره برخورداری از ايمان و تقوای نفس در صبوری اظهار كرد: صبر، مقاومت در برابر هر انگيزه‏اى است كه انسان را از خداوند دور مى‏كند؛ بنابراين تخلق به هر يك از اخلاقيات ايمانى نيازمند صبر است، زيرا در اخلاق، ايمان و خلق نيكو، با معيار اثرگذارى آن در تقرب انسان به خداوند نيكو شمرده مى‏شود و در برابر هر خلق نيكو، نيازمند پايدارى، تمرين و ممارست است، يعنی داشتن تقوای الهی كه انسان را در برابر چيزهایى كه او را از خداوند دور مى‏‌كند، حفظ كند.
نويسنده و پژوهشگر علوم قرآنی افزود: كسب اين امر زمانی امكان‌پذير است كه انسان به خداوند مؤمن باشد و نسبت به او معرفت داشته باشد، ايمان در نفس نيرويی به وجود می‌آورد كه انسان را به سوی جلب رضايت خداوند متعال و دفع آنچه موجبات نارضايتی او را فراهم می‌كند و اين تقوای حقيقی است كه بزرگ‌ترين منشأ صبر در برابر طاعت و معصيت است.
وی گفت: ايمان علاوه بر اقرار زبانى و معرفت يقينى مشتمل بر عمل به اركان نيز است و عمل به مقتضاى معرفت، خود نيازمند صبر و مقاومت است. در نتيجه مى‏توان گفت بدون صبر، انسان در بی‌تقوايی دست و پا خواهد زد و ايمان كامل كه التزام عملى به دين خداست امكان‏‌پذير نخواهد بود و ايمان نظرى به وجود آورنده تقوا و سازنده صبر است و از سوى ديگر، بدون صبر، ايمان عملى و تقوای نفس تحقق نمى‏يابد؛ اميرالمؤمنين(ع) مى‏فرمايند: «و عليكم بالصبر فان الصبر من الايمان كالرأس من الجسد و لا خير فى جسد لا رأس معه و لا فى ايمان لا صبر معه، صبر پيشه كنيد! زيرا صبر براى ايمان همچون سر براى بدن است و هيچ خيرى در بدن بدون سر نيست و هيچ خيرى در ايمانى كه صبر با آن نيست.»
دريساوی تأكيد كرد: اميرمؤمنان على(ع) فرمودند: «و با شكيبایى بر طاعت خدا و دورى گزيدن از معصيت او كامل كردن نعمت‏هايش را بخواهيد كه فردا به امروز نزديك است.»
وی درباره آثار و پاداش صبر در بلا و سختی اظهار كرد: صبر در برابر بلاها علاوه بر مزيت صاحبش نسبت به اتصاف به اين صفت، داراى آثار مختلفى است؛ آثار دنيایى. تمامى اوصاف كريمه نفسانى داراى آثار مطلوب دنيایى است اعم از فردى يا اجتماعى، صفت صبر نيز اين چنين است از جمله آثار دنيایى آن و آثار روحى و آخرتى. اين صفت كريمه علاوه بر آثار دنيایى كه موجب آسايش دنياى انسان مى‌شود، مهم‌تر از آن داراى آثار روحى و آخرتى است از جمله اساس ايمان.
وی افزود: ايمان به خداوند در مقام عمل و در برخورد با امور مختلف زندگى است. اگر برخورد مطابق با اعتقاد صحيح قلبى باشد شكل گرفته و تثبيت مى‌شود و اگر با آن مطابق نباشد متزلزل مى‌شود. بنابراين انسان مؤمن هنگام نزول بلاها، آن‌ها را مستقل در تاثير ندانسته، بلكه مصلحت الهى را در نزول آن‌ها دخيل دانسته و با اتكا به خداوند در رفع آن‌ها مى‌كوشد و اگر رفع نشد ايمانش به خداوند در مصلحت بودن بلا بيشتر مى‌شود.
نويسنده و پژوهشگر علوم قرآنی ادامه داد: همراهى و محبت خداوند از ديگر مزيت‌های صبر در بلا برای دارنده صبر است، خداوند متعال از جهت احاطه وجودى، همراه و معيت وجودى با تمامى موجودات دارد، چنانچه مى‌فرمايد: «آگاه باشيد كه خداوند بر هر چيزى احاطه دارد» او با شماست هر جا بوده باشيد، لكن يك همراهى خاصى با بعضى از انسانها دارد كه آن مزيتى را براى ايشان ايجاب مى‌كند و آن يا به معناى كمك كردن خداوند ايشان را است و يا به معناى برطرف كردن موانع درك نسبت به خداوند متعال است از قلب ايشان كه با برطرف شدن آن موانع، احاطه و معيت خداوند را به اندازه ظرفيت وجودى خويش درك مى‌كنند.
وی، پاداش نيكو را ديگر مزيت عنوان كرد و گفت: خداوند متعال به واسطه عنايتش به بندگان شايسته، علاوه بر مواهب روحى در دنيا به ايشان، تفضل‌هایى نيز در عالم آخرت به ايشان مى‌فرمايد، از جمله اين‌كه بهترين پاداش‌ها را به صابران می‌دهد و رسيدن به پاداش مكرر را وعده می‌دهد؛ همچنين برخورد سلامت‌گونه فرشتگان الهى با ايشان را مدنظر دارد و اعطای مقامات الهى ديگر مزيت و برتری برای صابران عنوان شده است.
نويسنده و پژوهشگر علوم قرآنی ادامه داد: يكى از آثار بسيار مهم صبر، عنايت بعضى از مقامات معنوى است به واسطه آن به افراد خاص مانند مقام امامت، چنانچه خداوند به انبياى بنى‌اسرائيل مى‌‌فرمايد: «و جعلنا منهم ائمة يهدون بامرنا لما صبروا و كانوا بآياتنا يوقنون، و از بنى‌اسرائيل امامانى را قرار داديم كه هدايت به امر ما مى‌كردند هنگامى كه صبر كرده و به آيات ما يقين داشتند» و همچنين مقام رسالت اقتضاى اين صفت را دارد، همان‌طور كه می‌فرمايد: «فاصبر كما صبر اولوا العزم من الرسل، صبر كن همان طور كه رسولان اولوالعزم صبر كردند.»
وی به نمونه‌های صبر و تحمل بر شدائد اشاره كرد و گفت: «علی بن الحسن المثلث» يكی از فرزندان امام حسن مجتبى(ع) بود كه منصور دوانيقى آن را زندانى كرد و در زندان او فوت شد. او را على خير و على عابد مى‌گفتند، از نظر عبادت و ذكر و صبر امتياز تمامى داشت، هنگامی‌ كه منصور آن‌ها را در زندان تاريكى حبس كرد، شب و روز و اوقات نماز را نمى‌توانستند تعيين كنند، مگر به واسطه اذكار همين على ابن الحسن چون ذكرهايی ‌كه مقيد به ادامه آن‌ها بود، چنان مرتب و متوالى به‌جا مى‌آورد كه دخول وقت‌ها را به وسيله آن‌ها مى‌فهميد، يك روز عبدالله ابن حسن از سختى زندان و گران بودن غل و زنجير بى‌اندازه ناراحت شده، به على گفت: مى‌بينى ابتلا و گرفتارى ما را و از خدا نمى‌خواهى ما را از اين بند نجات دهد؛ على چند دقيقه جواب نداد، آن‌گاه گفت: عموجان براى ما در بهشت درجه‌ايست كه به آن نمى‌رسيم مگر صبر كنيم به اين نوع گرفتارى يا شديدتر از اين و براى منصور مرتبه‌ايست در جهنم كه به آن نمى‌رسد مگر انجام دهد درباره ما آنچه مى‌بينى. در صورتی‌كه بخواهى صبر می‌كنيم بر اين گرفتارى و شدائد، به زودى راحت خواهيم شد چون مرگ ما نزديك شده و اگر ميل دارى براى نجات يافتن خود دعا مى‌كنيم، لكن منصور به آن مرتبه‌ای‌كه در جهنم دارد نخواهد رسيد، گفت: صبر مى‌كنيم. سه روز بيش نگذشت كه در زندان جان سپردند؛ على بن ‌الحسن در حال سجده از دنيا رفت. عبدالله گمان كرد در خواب است. گفت: فرزند برادرم را بيدار كنيد. همين كه او را حركت دادند ديدند بيدار نمى‌شود فهميدند از دنيا رفته است.
دريساوی ادامه داد: خداوند عالم بيشتر خيرات را نسبت‏ به صبر داده است و اكثر درجات بهشت را به آن متعلق فرموده و آن را در 70 و چند موضع از قرآن كريم ذكر كرده است. و اوصاف بسياری براى صابرين نام برده، و براى آن‌ها صلوات و رحمت و هدايت را قرار داده است. خداوند مژده بودن خود را با ايشان به ايشان رسانيد. چنان‌كه‏ می‌فرمايد: «و اصبروا ان الله مع الصابرين». پيغمبر اكرم(ص) فرموده‌اند: «هيچ بنده مؤمنى نيست كه مصيبتى به او برسد پس بگويد همچنان كه خدا آن را فرموده است كه: «الذين اذا اصابتهم مصيبة قالوا انا لله و انا اليه راجعون» و «اللهم اجرنى فى مصيبتى واعقبنى خيرا منها» مگر اينكه: خدا اجر مصيبت ‏به او مى‏دهد و بهتر از آن‌چه از او فوت ‏شده عوض به او كرامت مى‏فرمايد و نيز از آن حضرت روايت شده است كه: «خداى عزوجل فرمود كه هرگاه متوجه كنيم، ‏به بنده خود مصيبتى و بلایى در بدن او يا مال او يا فرزند او پس او صبر جميل كند، من ‏از او شرم مى‏كنم كه در روز قيامت ترازویى به جهت او نصب بكنم، يا نامه عمل او را بگشايم‏، از حضرت امام جعفرصادق(ع) روايت شده كه: «چون بنده مؤمن‏ داخل قبر شود نمازهاى او بر طرف راست اوست و زكوة بر طرف چپ و عمل نيك او سايه بر او مى‏افكند و صبر، در كنارى قرار مى‏گيرد، چون دو ملكى كه موكل سؤال‏ هستند بر او داخل مى‏شوند، صبر، به نماز و زكوة و عمل بد او مى‏گويد: متوجه صاحب خود باشيد و او را دريابيد پس اگر شما عاجز شويد من او را دريابم و نيز آن حضرت فرموده‌اند كه: «هر يك از مؤمنين كه به بلایى مبتلا مى‏شوند بر آن صبر كند، از براى او مثل اجر هزار شهيد خواهد بود.»