کد خبر: ۲۰۶۳۵۲۸

تاریخ: ۲۲ دی ۱۳۸۹ - ۱۲:۱۵

نگاهی به پايان‌نامه «مبانی شادكامی در اسلام با روانشناسی مثبت‌گرا»

گروه انديشه و علم: پايان‌نامه «مبانی شادكامی در اسلام با روانشناسی مثبت‌گرا» توسط عباس پسنديده، دانشجوی مقطع دكترای دانشكده علوم حديث، گرايش قرآن و متون اسلامی، 16 دی‌ماه در تالار پژوهش دانشكده علوم حديث قم دفاع ‌شد.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) شعبه مؤسسه علمی ـ فرهنگی دارالحديث، در چكيده پايان‌نامه «مبانی شادكامی در اسلام با روانشناسی مثبت‌گرا» كه به‌همت عباس پسنديده تهيه شده‌، آمده‌است: «در بررسی شادكامی، نخست تعريف آن از ديدگاه اسلام مورد بحث قرار گرفت. بر اساس بررسیهای اسلامی و با استفاده از روش مفهوم¬شناسی، سعادت و شادكامی، با دو كليد واژه «خير» و «سرور» معنا میشود. از اين رو، حالتی پايدار از زندگی را كه مبتنی بر خير و همراه با سرور باشد، شادكامی میگويند. البته در ديدگاه اسلام، سعادت در دو سطح دنيوی و اخروی تعريف میشود كه سطح دنيوی آن، هر چند مقتضيات حيات دنيوی را به رسميت میشناسد و تأمين می¬كند، اما در راستای سعادت اخروی قرار میدهد و هر جا كه با آن تعارض پيدا كند، از آن چشم میپوشد.
سپس اجزای شادكامی مورد بررسی قرار گرفت و با استفاده از روش نظام¬شناسی، مناسبات ميان آنها كشف و ساختار آن روشن شد. بر اساس منابع اسلامی، در مرحله اول، روشن شد كه ساختار شادكامی از دو جزء «نشاط» و «رضامندی» تشكيل میشود كه با تعريف نيز هماهنگ است. در مرحله بعد روشن شد كه رضامندی چهار قلمرو دارد: رضامندی در خوشايندها، رضامندی در ناخوشايندها، رضامندی از بايدها و رضامندی از نبايدها. اين اقسام چهارگانه نيز بدان جهت بود كه موضوع رضامندی، قضا و قدر الهی بود كه به دو بخش تكوينی و تشريعی تقسيم میشود و قسم تكوينی آن، خود به دو قسم خوشايند و ناخوشايند، و قسم تشريعی آن، خود به دو قسم بايد و نبايد، تقسيم میشوند. پس از اين، اصطلاحات مربوط به هر كدام از اين قلمروهای چهارگانه، مشخص شد كه عبارت بودند از: «شكر» در خوشايندها؛ «صبر» در ناخوشايندها؛ «رغبت» به بايدها(طاعت)؛ و «كراهت» از نبايدها(معصيت). بنا بر اين، رضامندی، واكنش عام فرد نسبت به اصل تقدير است و واكنش به چهار بعد تقدير، شكر، صبر، رغبت و كراهت، میباشد. سپس در موضوع نشاط، مشخص شد كه محور آن شادی و لذت است كه البته بايد تمام ابعاد انسان را در بر بگيرد و از اين رو به دو بخش مادی و معنوی تقسيم میشود.
پس از ساختارشناسی، به بررسی عوامل پرداخته شد. در اين مرحله با استفاده از روش تبيين گزارهها و پژوهش معكوس، متون مربوط به هر كدام از اقسام ششگانه مورد بررسی قرار گرفت و عوامل هر يك مشخص گرديدند كه طيف گستردهای را تشكيل میدهند. سپس با استفاده از روش نظام¬شناسی، مناسبات ميان عوامل به دست آمد و مشخص شد كه در رضامندی، يك عامل اصلی وجود دارد و در عين حال، هر كدام از مؤلفههای چهارگانه رضامندی نيز عواملی دارند. عامل اصلی در بعد رضامندی، «خيرباوری» است كه به معنای باور داشتن به خير بودن همه تقديرهای الهی میباشد. از آنجا كه عوامل مربوط به مؤلفههای چهارگانه، گسترده بوده و از گنجايش اين تحقيق خارج می¬باشد، مورد بررسی قرار نگرفتند و به پژوهشهای مستقل ديگر واگذاشته شدند. و اما عامل اساسی در بعد نشاط، شادی و لذت است كه شامل لذتِ همه ابعاد مادی و معنوی می¬شود، بدون اين كه پيامد منفی داشته باشد. عواملی كه اين امر را تحقق می¬بخشند، عوامل متعددی هستند كه در جای خود بدانها پرداخته شده است. در مجموع نيز عامل بنيادين شادكامی را «زندگی موحدانه» ناميديم كه به معنی توحيدباوری(ايمان) و تنظيم زندگی بر اساس آن میباشد. اين سبك از زندگی، در بعد رضامندی و نشاط، موجب توليد عوامل اختصاصی هر كدام میشود.
پس از اين، نوبت به بررسی مبانی رسيد. هر چند جايگاه مبانی، بر عوامل مقدم است، اما در مرحله بررسی، بر اساس پژوهش معكوس، نخست بايد عوامل مشخص میشدند تا امكان استخراج مبانی آنها فراهم آيد. مجموعه مطالعات اسلامی نشان داد كه شادكامی يك مبنای اساسی دارد و آن توحيد است. از اين مبنای اساسی، مبانی انسان¬شناختی، جهانشناختی و دينشناختی سرچشمه میگيرند و در مجموع، مجموعه مبانی را شكل میدهند. بر اساس تفكر توحيدی، ماهيت شادكامی (و همچنين ناشادكامی) و عوامل آن و همه امور زندگی توسط خداوند متعال تقدير میشود كه در مجموع از همه اينها به عنوان «واقعيتهای توحيدی» ياد میكنيم. در كنار اين واقعيت الهی، انسان مختار و صاحب اراده قرار میگيرد كه بايد فعال شود و با نقشبازی خود، سعادت و شادكامی را برای خود تحقق بخشد. كاری كه انسان بايد انجام دهد آن است كه در گام نخست اين قوانين و واقعيتهای توحيدی را بشناسد (واقعيتشناسی توحيدی) و سپس خود و روند زندگیاش را بر اساس آن تنظيم نمايد (هماهنگسازی با واقعيتهای توحيدی).
و در آخر، نوبت به مقايسه ديدگاه اسلام با ديدگاه روانشناسی مثبتگرا رسيد. در اين مرحله، نخست منابع موجود در اين باره مورد مطالعه قرار گرفت و سپس نسبت آن با ديدگاه اسلام، سنجيده شد. در اين بررسی مشخص شد كه در روانشناسی، دو رويكر در باره شادكامی وجود دارد: يكی لذتگرا و ديگری سعادت¬گرا؛ كه دومی با منطق اسلام هماهنگتر میباشد. در بعد نظری نيز نظريههای متفاوتی ارائه شده¬اند؛ مانند: نظريه لذت، خواسته و نياز، فهرست اهداف، فرايند يا فعاليت، استعداد ژنتيكی و شخصيتی، هيجانهای مثبت، انسجام و پيوستگی، بهزيستی روانی، زندگی كامل و شادكامی پايدار. و هر كدام نيز عواملی را مطرح كردهاند. هر چند در مواردی هماهنگی ميان اين نظريهها و عوامل با ديدگاه اسلام به چشم می¬خورد، اما در مجموع، اولاً سكولار بوده و رنگ توحيدی ندارند؛ ثانياً منطبق با همه يا برخی از واقعيتهای حيات انسانی نمی¬باشند؛ و ثالثاً فراگير و همه جانبه نيستند و به بخشی از ابعاد پرداخته¬اند؛ و رابعاً در نهايت نمیتوانند تداوم شادكامی در حيات ابدی را تأمين كنند».
گفتنی است، محمود گلزاری به‌عنوان استاد راهنما، براتی سده و حجت‌الاسلام والمسلمين عبدالهادی مسعودی به‌عنوان استاد مشاور، حجج‌اسلام والمسلمين عادی صادقی و مسعود آذربايجانی و محمدعلی مظاهری به‌عنوان استاد داور، و جمعی از علاقه مندان حوزه پژوهش در اين جلسه حضور داشتند.
هيئت داوران در پاين رتبه عالی و امتياز 20 را برای اين دانشجو در نظر گرفتند.
دانشكده علوم حديث قم در مؤسسه علمی ـ فرهنگی دارالحديث واقع در بلوار پانزده خرداد، چهارراه نوبهار بعد از شهرك جهاد قرار دارد.