کد خبر: ۲۵۳۱۸۶۳

تاریخ: ۲۲ ارديبهشت ۱۳۹۲ - ۰۹:۰۵

فهم كتاب از مجرای عترت /58

توجه به متن حديث به رغم مشاهده سند؛ رويكرد تفسيری آيت‌الله معرفت

گروه انديشه: آيت‌الله معرفت در مواجهه با روايات تفسيری مبنا را بر شواهد وصوليه می‌گذارند؛ با اين توضيح كه صرف ضعف سند موجب نمی‌شود كه بگوييم روايت معتبر نيست و نمی‌توانيم آن را جزء روايات تفسيری به حساب آوريم، بلكه از نظر ايشان، متن حديث و محتوای حديث اهميت زيادی دارد.

حجت‌الاسلام والمسلمين سيدمحمدحسن آيت، مدرس حوزه علميه قم در گفت‌‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) به بررسی وجوه مختلف «تفسير جامع اثری» اثر آيت‌الله معرفت پرداخت.
آيت گفت: يكی از جديدترين تفاسيری كه در عالم تشيع به ثبت رسيده، « تفسيرجامع اثری» است كه تاليف «آيت‌الله محمدهادی معرفت» است. اين كتاب احتمالا در 40 جلد به چاپ می‌رسد و تابه‌حال به‌طور كامل به چاپ نرسيده است، البته حدود شش جلد آن به چاپ رسيده است كه تا آخر سوره بقره را شامل می‌شود.
وی ادامه داد: قسمت مفصلی از جلد اول اين تفسير به مباحث علوم قرآنی اختصاص دارد و اين يك رسم در بين علما است كه وقتی می‌خواهند تفسيری را تاليف كنند، در ابتدا به مباحثی در رابطه با علوم قرآن می‌پردازند. آيت‌الله معرفت هم با توجه به تسلطی كه بر مباحث علوم قرآنی داشتند و يكی از آثار نفيس ايشان كتاب «التمهيد فی علوم القرآن» است، از اين قاعده مستثنی نيستند؛ لذا چكيده‌ای از مباحث علوم قرآن كه در كتاب‌های ديگر به آن پرداخته بودند و سال‌ها تدريس می‌كردند و مبانی كه در آن كتاب‌ها بيان شده است را در اين مقدمه بيان كرده‌اند.
اين مدرس حوزه افزود: از اسامی قرآن كه اين نام‌ها توقيفی هست يا نه، اعجاز قرآن، عدم تحريف قرآن، بحث ناسخ و منسوخ، ظاهر و باطن، تاويل قرآن البته اين مباحث قبلا هم بود ولی مباحثی نظير زبان قرآن يا مباحثی مثل سياق در قرآن يا اسلوب قرآن يا تاريخ‌چه تفسير روايی مباحث جديدی است كه در قرن اخير بيشتر به آن مباحث پرداخته شده است و آيت الله معرفت هم در مقدمه مفصلی كه برای تفسيرشان نوشته‌اند، به اين موضوعات پرداخته‌اند.
وی ادامه داد: بحث حجيت ظواهر تفسير به رای و پاسخ بعضی از شبهات و بحث مفصلی در رابطه با حجيت روايات تفسيری از ديگر موضوعات اين كتاب است، زيرا در رابطه با اساس تفسير روايی ديدگاه‌های مختلفی وجود دارد كه آيا اصلا روايت تفسيری جايز هست يا جايز نيست و اين برمی‌گردد به آن نظريه‌ای كه احاديث را چقدر معتبر می‌دانند. اگر روايت معتبر و قطعی باشد كه از ناحيه پيغمبر(ص) يا ائمه (ع) است كه اين بهترين نوع تفسير قرآن است و شكی در آن نيست كه شايد همه حرف‌های تفسير قرآن به قرآن همين است.
آيت با اشاره به ديدگاه علامه طباطبايی در اين خصوص، اظهار كرد: علامه طباطبايی می‌فرمايند كه اگر مصدر از روايات معصومين(ع) باشد و ما بدانيم روايت ائمه(ع) است، تفسير روايی بهترين روشی است كه می‌شود معتبر شمرد، ولی اگر تفسير با توجه به روايات غيرمعصومين باشد كه نتوانيم به آن اعتنا و اعتبار كنيم، در اين بحث علما به دو بخش تقسيم می‌شوند؛ بعضی شديدا سندی هستند و شايد بتوانيم از علمايی كه بيشتر توجه آنان به سند باشد، از « آيت‌الله خويی» نام ببريم كه بيشتر توجه ايشان به اين است كه سند معتبر باشد و شايد خود علامه طباطبايی هم همين‌طور باشند. اگر اين‌طور باشد، خيلی از روايات، به علت ضعف سندی كه دارند، از اتقان برخوردار نيستند و ما نمی‌توانيم بگوييم به عنوان تفسير روايی است.
اين محقق علوم قرآنی افزود: آيت‌الله معرفت در مواجهه با روايات تفسيری، مبنا را بر شواهد وصوليه می‌گذارند، با اين توضيح كه صرف ضعف سند موجب نمی‌شود كه بگوييم روايت معتبر نيست و نمی‌توانيم آن را جزء روايات تفسيری به حساب بياوريم، بلكه متن حديث و محتوای حديث اهميت زيادی‌ دارد و اگر بتوانيم محتوای حديث را با نص قرآن يا روايات متواتر يا ادله عقلی قطعی مورد اعتنا قرار دهيم، اين روايت هم معتبر می‌شود و اين‌طور نيست كه بگوييم چون سند روايت ضعيف است، پس اين روايت قطعا مردود است.
وی ادامه داد: «علامه طباطبايی» هم در عمل همين كار را انجام می‌دهد؛ يعنی خود علامه طباطبايی هم وقتی می‌خواهد به روايات استناد بكند، از راه ادله ديگر مطلب را به اثبات می‌رساند و بعد به عنوان تاييد، رواياتی را كه يك مقدار شايد از نظر سند ضعيف هستند، در تاييد استدلال عقلی يا استدلال قرآنی كه از آيات قرآن در رابطه با تفسير يك آيه برداشت كرده است، می‌آورد؛ چه بسا خود علامه هم مطلبی را از اين روايت استفاده كرده است، ولی چون روايت از نظر سند ضعف داشته است، برای جبران ضعف سند از خود آيات قرآن برای اثبات مفاد آن حديث استفاده كرده است.
وی افزود: البته دلايل ديگری را هم نظر قرار می‌دهند، نظير وجود اسرائيليات در تفسير قرآن كه در تفسير «آيت‌الله معرفت» هم اين نكته مورد نظر بوده است. باتوجه به اين‌كه خود ايشان در بحث‌های علوم قرآنی نسبت به مباحث اسرائيليات توجه خاصی داشته است يا اصلا از اين روايات استفاده نشده است، يا اگر جايی از اين روايات استفاده شده، آن رواياتی بوده است كه به دليل وجود اسناد ديگری قابل استناد و اعتنا بوده است كه اين خود مساله مهمی است.
آيت گفت: البته تفسير آيت‌الله معرفت هنوز به طور كامل چاپ نشده تا بتوانيم با اشراف كامل همه مباحث اين كتاب را ببينيم و بتوانيم بگوييم كه اين تفسير در مجموع چه شكلی است، ولی يكی از نكات مهم اين است كه آيت‌الله معرفت به تفسير اثری پرداخته‌اند و حتی اسم كتاب را «التفسير الجامع الاثری» گذاشتند و شايد ايشان اگر می‌خواستند يك تفسير اجتهادی، تفسير عرفانی، تفسير ادبی يا حتی تفسيری اجتماعی بنويسند و عامه مردم بتوانند از آن استفاده كنند، اما برآيند كلی تحصيلات چندين ساله و تلاش‌های چندين ساله و ذوق ايشان به اينجا رسيد كه جای يك تفسير اثری خالی است و حق هم همين است.