کد خبر: ۲۵۵۲۲۲۹

تاریخ: ۰۵ تير ۱۳۹۲ - ۰۹:۱۹

اثبات استقلال و اصالت كلام اماميه در كتاب در دست انتشار «مؤمن الطاق»

گروه انديشه: بررسی احوال و شخصيت مؤمن‌الطاق و بازخوانی تقابل و تعامل ابوجعفر مؤمن‌الطاق با سردمداران جريان‌ها و افكار غيرامامی، گويای استقلال و اصالت كلام اماميه، نه تنها در عهد مؤمن‌الطاق، بلكه از ابتدای پيدايش آن است كه در كتاب در دست انتشار «مؤمن الطاق» مورد بررسی قرار گرفته است.

اكبر اقوام كرباسی، پژوهشگر گروه كلام پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و مدير كلان‌پروژه «انديشه‌نامه متكلمان اماميه» در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا)، ضمن اشاره به پايان يافتن يكی از پروژه‌های زيرمجموعه اين كلان‌پروژه با موضوع و عنوان انديشه‌های كلامی مؤمن الطاق، از در دست انتشار بودن اين پژوهش در قالب يك كتاب خبر داد.
اقوام كرباسی با اشاره به اين مطلب كه به دست دادن تاريخی از تفكر كلامی شيعه می‌تواند سهم بسزايی در دفع شبهات و مسايل ناظر به فكر و تاريخ شيعه داشته باشد، بيان كرد: تاريخ شكل‌گيری كلام اماميه، بزرگان و انديشمندان نخستين اين دانش، ارتباط اينان با يكديگر و اهل‌بيت(ع) در عصر حضور، مباحث كلامی و روش‌های مورد استفاده اينان در فرآيند تكلم و ... از جمله مباحث مهمی است كه سهم بسزايی در به دست دادن تاريخی از تفكر شيعه دارد.
وی افزود: پرسش در باب ماهيت كلام اماميه و اين‌كه دانش كلام در ميان پيروان اين مذهب از چه زمانی شكل گرفت، توسط چه كسانی و از كجا وارد شد و چه تطوراتی داشت، تا به شكل امروزين آن رسيد، نقش امامان شيعه(ع) در اين ميان چه بود و ارتباط متكلمان شيعه با ائمه(ع) در چه سطحی بود؟ از جمله مهم‌ترين سؤالاتی است كه در اين زمينه مطرح است.
اقوام كرباسی با اشاره به مطرح بودن فرضيه‌ای مبنی بر ريشه داشتن كلام شيعی در كلام معتزلی در مغرب زمين و گاه در ايران، گفت: اما انگاره‌های اعتقادی و روش كلامی افرادی چون هشام ‌بن حكم يا مؤمن الطاق و ... چيزی غير از فرضيه سابق را رقم می‌زند؛ ايده‌ای كه نشان از نحوه‌ای تلاش خرد‌گرا در سايه وحی داشته و بر خلاف تفكر اعتزال، ريشه در آموزه‌ها و آموزش‌های اهل بيت(ع) دارد.
پژوهشگر گروه كلام پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی اضافه كرد: با اين حال به جرأت می‌توان گفت كه حتی با وجود اهميت و ضرورت ويژه اين مسائل، مانند ساير موضوعات و مسايل در تاريخ كلام اماميه مورد غفلت و بی‌مهری واقع شده و كمتر كسی به مطالعه و پژوهش در اين حوزه پرداخته است.
وی با بيان اين مطلب كه متكلمان عصر حضور افرادی هستند كه با تربيت علمی از سوی خاندان وحی، هم در محتوا و هم در روش، به نحوی عمل كرده‌اند كه از ديگر جريان‌های فكری معاصر خويش قابل تشخيص و جداسازی هستند، عنوان كرد: بررسی احوال و شخصيت مؤمن‌الطاق و بازخوانی جريان‌ها و مكاتب فكری دوره وی و تقابل و تعامل ابوجعفر مؤمن‌الطاق با سردمداران اين جريان‌ها و افكار غيرامامی، گويا و آشكاركننده استقلال و اصالت كلام اماميه، نه تنها در عهد مؤمن‌الطاق بلكه از ابتدای پيدايش آن، است.
اقوام كرباسی درباره جايگاه ابوجعفر مؤمن‌الطاق بيان كرد: وی شخصيتی است كه منابع از او به عنوان يكی از نخستين دانشوران و متكلمان شيعی ياد كرده‌اند. وی در عصر صادقين(ع) زندگی می‌كند و همراه با هشام بن حكم و هشام بن سالم و زرارة بن أعين تلاش می‌كند از مبادی و مبانی فكر شيعه دفاع كند و به دليل نقش عمده‌ای كه مؤمن‌الطاق در تاريخ كلام شيعه داشته و اتهامات فراوانی كه از سوی دشمنان متوجه وی شده است، بزرگان و انديشمندان شيعه در آثار خود به دفاع از او برخاسته‌اند. نمونه‌هايی از اين تلاش‌ها را می‌توان در آثار شيخ مفيد، سيدخويی، علامه مامقانی، سيد محسن امين و ... ديد. اما به جد می‌توان گفت كه پژوهشی مستقل برای شناخت انديشه‌های كلامی و مباحث روش‌شناسی كلامی او به منصه ظهور نرسيده است و آثار نگاشته شده درباره او به معرفی شناسنامه‌ای او محدود می‌شود.
وی با اشاره به اين‌كه تنها در بخش‌هايی از جلد نخست كتاب «كلام و جامعه» اثر فان‌.اس می‌توان به مطالبی درباره روش كلامی و آراء اعتقادی ابوجعفر دست يافت، افزود: از اين رو طبقه‌بندی موضوعات كلامی در فعاليت‌های مؤمن‌الطاق و تبيين آراء اعتقادی و كلامی وی، همچنين نظام كلامی‌ای كه وی در آن به فعاليت كلامی می‌پرداخته، ربط و فصل آراء وی با ديگر انديشه‌ها و انسجام انديشه‌های كلامی خود ابوجعفر در مباحث و سرفصل‌های گوناگون اعتقادی، تحليل و تأثير و تأثر ابوجعفر با متكلمان قبل و بعد از خويش، خود نيازمند پژوهشی مستقلی بود كه در كلان‌پروژه «انديشه‌نامه متكلمان اماميه» تعريف و انجام شد.
اقوام كرباسی همچنين با اشاره به يكی از نتايج به دست آمده از بررسی انديشه‌های مؤمن الطاق كه در كتاب در دست انتشار «مؤمن الطاق» تبيين شده است، گفت: در اين كتاب سعی شده تا در كنار معرفی مؤمن الطاق، نشان داده شود كه از بين روش‌های كلامی مورد استفاده متكلمان معاصر با مؤمن‌الطاق، ابوجعفر از منهجی بهره می‌برده است كه عقل، در مقام استنباط حكم اعتقادی، نه به عنوان منبعی مستقل، بلكه به عنوان مخاطب وحی و دوشادوش آن به ياری متكلم می‌آيد و كاركرد آن در ديگر مقامات و حوزه‌های كلامی، در كنار وحی و در عرض آن است. همچنين كوشيده شده محتوای انديشه‌ای كلام ابوجعفر نيز مفصلاً بررسی شود.
وی در پايان اضافه كرد: البته اين اثر گام‌های اوليه‌ای را در اين مسير پيموده و بی‌ترديد نيازمند پژوهش‌های گسترده‌تر و عميق‌تر خواهيم بود و اميدواريم كه پس از انتشار با راهنمايی‌های صاحب‌نظران و استادان، پژوهش‌های بعدی در اين موضوع با قدرت و غنای بيشتری انجام پذيرد.