کد خبر: ۲۵۵۶۶۶۷

تاریخ: ۱۵ تير ۱۳۹۲ - ۰۹:۲۸

دين‌شناسی علمی؛ ‌فرصت‌ها و تهديدها/ 13

شكل‌گيری فلسفه دين مبتنی بر باورهای دينی؛ لازمه نظريه‌پردازی علمی در باب دين

گروه انديشه: اگر فلسفه دينی داشته باشيم كه بنيان آن بر اساس باورهای صحيح دينی شكل گرفته باشد، در آن صورت حتماً مبتنی بر باورها و منابع دينی، نسبت به خاستگاه دين و پيدايش دين و مسائلی از اين دست می‌توانيم نظريه‌پردازی كنيم.

حجت‌الاسلام و المسلمين عليرضا پيروزمند، قائم مقام فرهنگستان علوم اسلامی در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا) در باب فرصت‌ها و آسيب‌های دين‌شناسی علمی، با اشاره به اين‌كه اين موضوع جنبه‌ای از بحث عام‌تر ارتباط و تعامل و تأثيرگذاری و تأثيرپذيری دين و علم بر همديگر است، درباره جنبه‌های مثبت و منفی اين تعامل برای دين، گفت: جنبه مثبت اين تعامل برای دين استفاده از علم در اثبات حكمت بعضی از احكام دينی است، اما معيار قرار گرفتن علم برای دين خطاست كه ممكن است در سه لايه، يعنی به شكل موردی و بخشی، مورد چالش قرار دادن معرفت دينی و بررسی كليت دين به عنوان پديده‌ای عينی و تجربی بروز كند.
پيروزمند در پاسخ به پرسش از امكان مطالعه جامعه‌شناختی دين از منظری دينی، اين پرسش را روی ديگری از سكه تعامل علم و دين دانست و بيان كرد: در بحث اول تأثيرگذاری علم بر دين مورد توجه بود و اين‌كه علم تا چه حد می‌تواند در تثبيت معارف دينی كمك كند، اما در بحث دوم برعكس اين ارتباط محل سؤال است؛ يعنی اين كه تأثير دين در آموزه‌های علمی، از جمله در خود موضوع دين‌شناسی چه می‌تواند باشد.
قائم مقام فرهنگستان علوم اسلامی با اشاره به خلأ جدی رويكرد دينی در علم و به ويژه در علوم انسانی، گفت: رويكرد دينی به علم پيدا كردن يعنی با عينكی كه دين بر چشم ما می‌گذارد و مبتنی بر انسان‌شناسی و جهان‌شناسی‌ای كه دين برای ما ترسيم و تبيين می‌كند به عالم و آدم نگاه كنيم.
وی ادامه داد: اگر توجه كنيم كه مجموعه علوم چيزی نيست جز تبيين نگاه ما به عالم و آدم و بيان احكام ارتباط ما با عالم و آدم، و اين مقدمه را به مقدمه قبلی ضميمه كنيم به اين نتيجه می‌رسيم كه بهترين نگاه و جامع‌ترين و عميق‌ترين و ماندگارترين نگاه به عالم و آدم آن نگاهی است كه بر محور تعاليم وحی استوار باشد؛ كه علت آن هم روشن است؛ چون اين نگاه تكيه بر عقل ناقص بشر ندارد بلكه تكيه بر وحی دارد.
پيروزمند با بيان اين كه اگر اين سخن پذيرفته شود آنگاه مباحث مختلفی در حوزه گسترده ارتباط بين انسان با عالم و آدم كه در حوزه‌های مختلف علوم مورد بررسی قرار گرفته است، قابل تعقيب خواهد بود، عنوان كرد: اين نگاه می‌تواند از علمی تجربی مثل زيست‌شناسی گرفته تا شاخه‌های مختلف علوم انسانی و از جمله مطالعاتی را كه در چارچوب اين علوم در باب دين صورت می‌گيرد، متأثر كند و اساساً تحقق دين‌شناسی تجربی متكی بر دين نيز مستلزم پذيرش نقص عقل بشری است.
قائم مقام فرهنگستان علوم اسلامی افزود: به همين خاطر ما می‌توانيم و بايد از اين منظر به علم نگاه كنيم و طبيعتاً اين به معنای يك طرفه بودن تأثيرگذاری دين بر علم نيست؛ بلكه علم هم، منتها علمی كه بر محور دين رشد كرده است می‌تواند تأثيرگذار در رشد معارف دينی باشد؛ كه بيان چگونگی اين تأثيرگذاری هم به جای خود موكول است.
وی با بيان اين كه نگاه‌هايی كه فوق بشری بودن دين و ثبات و ماندگاری آن را قبول نكنند، درك و دريافت درستی از آن ندارند، اظهار كرد: در حال حاضر متداول اين است كه به دين به عنوان يك واقعيت اجتماعی كه عده‌ای از مردم در چارچوب آن خود را ديندار می‌دانند و به واسطه دينداری رفتار خاصی را از خود بروز می‌دهند، و در واقع مانند بقيه پديده‌های اجتماعی با آن برخورد می‌شود؛ همچنان كه جامعه معتادان يا جامعه بزهكاران يا جامعه زنان بی‌سرپرست كه رفتارهای خاصی از خود بروز می‌دهند را مورد مطالعه قرار می‌دهند.
پيروزمند افزود: تلقی اين مطالعات اين است كه جامعه دينداران نيز مانند ديگر واقعيت‌های اجتماعی می‌توانند مورد مطالعه قرار بگيرند و به دليل اين كه وجود دارند بايد آن‌ها را و نوع تعامل با آن‌ها را شناخت و مديريت‌شان كرد.
وی اين نگاه را نگاه غلطی دانست و چنين فلسفه دين و جامعه‌شناسی دينی را انحراف قلمداد كرد و اظهار كرد: اگر كه ما فلسفه دينی داشته باشيم كه بنيان آن بر اساس يك دينداری صحيح و معتقدات صحيح دينی شكل گرفته باشد، در آن صورت حتماً مبتنی بر معتقدات و باورهای دينی و منابع دينی، هم نسبت به خاستگاه دين، هم نسبت به پيدايش دين، هم نسبت به معارف دين و ميزان اعتبار آن‌ها، هم نسبت به چگونگی تغييرپذيری معارف دين و مسائلی از اين دست می‌توانيم نظريه‌پردازی كنيم و بايد اين كار را هم انجام دهيم؛ چه اين كه پيش از اين نيز اين كار شده است و ادامه نيز دارد.