کد خبر: ۳۲۸۰۰۵۳

تاریخ: ۲۰ ارديبهشت ۱۳۹۴ - ۱۱:۲۶

دین و رویکرد اجتماعی امام صدر در معرفی یک کتاب

گروه اندیشه: برای علاقه‌مندان به امام موسی صدر و آن‌ها که درباره اندیشه و عمل ایشان مطالعه می‌کنند، رویکرد اجتماعی ایشان در معرفی یک کتاب خالی از فایده نیست.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)، حمید قزوینی، محقق و پژوهشگر در یادداشتی به وجوه اجتماعی شهید امام موسی صدر پرداخته و به‌ویژه تفکر ایشان را در رابطه با معرفی کتاب مورد توجه قرار داده است. در ادامه این یادداشت را بخوانید.

برای علاقه‌مندان به امام موسی صدر و آن‌ها که درباره اندیشه و عمل ایشان مطالعه می‌کنند، همواره پرسش‌هایی در موضوعات مختلف سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مطرح بوده است.

من هم که مدتی، افتخار همکاری با مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر را داشته‌ام، از این قاعده مستثنی نیستم. اخیراً در جریان چند دیدار که با جناب سیدصدرالدین صدر فرزند امام به دست آمد، تعدادی از‌‌ همان پرسش‌ها را بدون نظمی مشخص با او در میان گذاشتم.

میان همین گفت‌وگو‌های پراکنده بود که سخن به کتاب و کتابخوانی رسید و من پرسیدم: «آیا امام صدر کتابی را برای مطالعه به شما توصیه کرده بود؟» پاسخ داد: «گاهی این اتفاق می‌افتاد، یکی از آن‌ها که الان در خاطرم هست سفارش ایشان به مطالعه تفسیر «فی ظلال القرآن» نوشته سید قطب، اندیشمند مصری است. به نظرم امام می‌خواست من را با نوع نگاه نویسنده و شیوه تفسیر او از قرآن آشنا کند».

برای من، همین خاطره کوچک کافی بود تا مسیر رسیدن به پاسخ را پیدا کنم. تفسیر «فی ظلال القران» از نخستین آثار تفسیری است که در کنار تشریح و تبیین ادبی و روایی قرآن، به تأثیر برخی مفاهیم اسلامی در فرآیندهای اجتماعی پرداخته و آموزه‌های دینی را در حل مسایل اجتماعی و سیاسی راهگشا دانسته است. نویسنده همچنین در این اثر تلاش کرده ضمن تفسیر اجتماعی از قرآن، تحرک و نشاط اجتماعی مسلمانان را با هدف احیای نهضت اصیل اسلامی رونق بخشد.

تفسیر اجتماعی گرایشی در تفسیر‌های معاصر و از شاخه‌های تفسیر اجتهادی است که مفسر با طرح گسترده و عمیق مباحث اجتماعی به همه آیات قرآن از زاویه حل مسائل و مشکلات اجتماعی نگاه می‌کند و با تطبیق آموزه‌هاى قرآن بر مسائل اجتماعى، جامعه را به سمت تحول و پیشرفت سوق می‌دهد.

پیدایش این گرایش تفسیری پس از آن آغاز شد که برخی مصلحان، شیوه‌های سنتی تفسیر را در پاسخگویی به نیازهای روز راهگشا ندیدند و چاره را در تغییر نگاه و رویکردهای تفسیری پیشین دانستند. پیش قراول این گروه سیدجمال‌الدین اسد آبادی بود که نگرش‌های او الهام‌بخش مصلحان و احیاگران بعدی نیز شد.

نکته جالب توجه اینکه نگاهی هرچند گذرا به مجموعه آثار امام موسی صدر نشان می‌دهد او نیز با همین شیوه تفسیری به تبیین آیات قرآن پرداخته است. کتاب‌های تفسیر «حدیث سحرگاهان» و «برای زندگی» که حاوی دیدگاه‌های تفسیری ایشان است در کنار سایر آثار به‌خوبی نشان می‌دهد که مؤلف چرا و چگونه دین را عنصر تحول جامعه ارزیابی کرده است.

اساساً امام صدر، اسلام را موجب عمق بخشیدن به مدنیت دانسته و معتقد است: «اسلام... می‌خواهد روشن کند که جامعه ساخته دست شما و از مخلوقات شماست و چیزی نیست که از بیرون بر شما تحمیل شده باشد. این یک مسئلۀ اساسی است. انسان وقتی احساس کند که خود او سازنده جامعه است، می‌تواند باعث توسعه جامعه خود گردد و طبق برنامه مشخصی تعامل نماید. این مطلب در پاره‌ای از آیات قرآن کریم بیان شده است: ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم (خدا چیزی را که از آن مردمی است دگرگون نکند تا آن مردم خود دگرگون شوند.) ظهر الفساد فی البر و البحر بما کسبت ایدی الناس (به سبب اعمال مردم، فساد در خشکی و دریا آشکار شد.) بدین سان، در بسیاری از آیات، قطعیت این مطلب را می‌یابیم که آنچه در جامعه دیده می‌شود، حاصل عملکرد مجموعه‌ها و سازمان‌هاست و سازمان‌ها ساخته دست شما و در گرو اشاره شماست...» (ادیان در خدمت انسان، ص ۲۰۷).

اهمیت دیگر این رویکرد در آثار امام صدر و برخی مصلحان هم‌عصر او، این است که این نگاه در شرایطی مطرح می‌شد که دین از سوی دو گروه ـ با گرایش‌های متضاد ـ از عرصه اجتماعی فاصله گرفته بود. گروه نخست، کسانی بودند که ظاهراً دغدغه دینی داشتند و با تقدس‌مآبی، دین را بالا‌تر از آن می‌دیدند که بخواهد از امور فردی و عبادی فرا‌تر رفته و به امور اجتماعی بپردازد و گروه دیگر کسانی بودند که دین را یا تخدیر توده‌ها می دانستند و آن را برای ایجاد تحول ناتوان قلمداد می‌کردند و یا آن را در تضاد با آزادی و نشاط اجتماعی می‌خواندند. درست به همین سبب بود که بسیاری از جوانان و علاقه‌مندان به حرکت‌های اصلاحی و یا انقلابی به جریان‌ها و گروه‌های غیر دینی و یا ضد مذهبی گرایش پیدا می‌کردند.

در چنین شرایطی سخن گفتن از اسلام به مثابه آیین زندگی و احیای قرائت اجتماعی از دین، کار دشواری بود که کمتر کسی توان آن را داشت. و البته امام صدر نه تنها به طرح نظری این نگرش پرداخت که خود به تحقق عملی آن در جامعۀ متنوع و آزاد لبنان نیز مبادرت ورزید و موفق به جذب مخاطبان فراوان و تأثیرات عمیق فرهنگی و اجتماعی شد.

او از معدود کسانی بود که موفق شد برای مذهب و اسلام، به‌عنوان تنها آلترناتیو ایدئولوژی‌های مادی، جایی در ذهن و دل روشنفکران و توده مردم باز کند.

برای اطلاع بیشتر درباره سیره و روش او می‌توان به مجموعه آثار منتشر شده از سوی مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر مراجعه کرد.

منبع: مؤسسه امام موسی صدر