کد خبر: ۳۳۱۹۹۳۵

تاریخ: ۰۶ تير ۱۳۹۴ - ۱۱:۴۷

آیت‌الله هادوی تهرانی در جلسه تفسیر عنوان کرد:

جنبش احیای اعدام در غرب آغاز شده است/ تشریح رابطه اختیار با علم خدا

گروه حوزه‌های علمیه: استاد حوزه علمیه در درس تفسیر با بیان اینکه غرب مدتی با تفکر جبرگرایی، اعدام را کنار گذاشت و جرم و جنایت در این کشورها زیاد شد به همین دلیل جنبش احیای اعدام در این سرزمین آغاز شده است.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) آیت‌الله هادوی تهرانی، در ششمین جلسه تفسیر خود در مدرسه آیت‌الله گلپایگانی با اشاره به آیه شریفه «فَیُضِلُّ اللّهُ مَن یَشَاءُ وَ یَهْدِی مَن یَشَاءُ؛ خدا گمراه می‌کند آنکه را که بخواهد و هدایت می‌کند آنکه را که بخواهد» گفت: در اسماء الهی همچنان که هادی یعنی هدایت کننده از اسامی الهی است، مضل یعنی گمراه کننده هم از اسماء الهی است. این چه معنا دارد که خدا گمراه می‌کند؟ اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ، خدایی که نور است چگونه گمراه می‌کند؟ در حالی که اشاره کردیم در آیه اول که گمراهی، ظلمات است و هدایت نور است. خدایی که نور آسمان و زمین است، چطور گمراه‌کننده است؟! او که نور مطلق است، هدایت محض است. همین جا یک سؤال دیگری مطرح می‌شود و آن اینکه اگر خدا است که گمراه می‌کند و اگر خداست که هدایت می‌کند، پس بر فعل عبد، بر کاری که بندۀ خدا از سر گمراهی انجام می‌دهد، چرا باید مجازاتی مترتب شود، چرا باید ثوابی مترتب شود وقتی که در راه راست است؟ اگر خدا گمراه می‌کند، خدا هدایت می‌کند، پس بندۀ خدا نه در گمراهی و نه در هدایت نقشی ندارد. این سؤالات، سؤالاتی است که اگر در پاسخ به آن‌ها دقت کنیم، می‌بینیم کسانی که به این گونه آیات تمسک کردند و خواسته‌اند بر اساس این آیات، تفکر جبری و نفی اختیار را اثبات کنند، چقدر به بیراهه رفتند.

معاویه؛ مروج جبرگرایی

وی افزود: قبلاً اشاره کردم که منشأ جبری گری؛ یعنی این حرف که در همه چیز شما مجبورید، به اختیار شما نیست، همین است که هست، باید راضی باشید به اینکه هست، تلاشی برای تغییر چیزی نکنید، این تفکر را معاویه دامن زد.

وی ادامه داد: او آمد گفت اگر خدا نمی‌خواست من حاکم می شدم؟ گفتند نه، گفت خدا که خواسته می شود با خواسته او مخالفت کرد؟ گفتند نه، گفت پس کسی حق ندارد با حکومت من مخالفت کند! این تفکر که بعد توسط خلفا پیگیری شد، بعضی از علما آمدند این تفکر را رنگ علمی دادند و یک مذهبی درست شد در اسلام به نام اشعری‌گری که یک مذهب کلامی است، اینجا من برای دوستانی که اهل تحقیق‌اند عرض کنم، اینکه شما شنیدید حنفی، مالکی، شافعی، حنبلی، مذاهب سنی هستند، این ها در واقع مذاهب فقهی هستند نه مذاهب عقیدتی.

هادوی تهرانی بیان کرد: ابوحنیفه یا شافعی یا مالک یا احمد حنبل، این‌ها مراجع تقلید این مذاهب‌اند. در مسائل فقهی به این‌ها مراجعه می شود، این‌ها مذهب عقیدتی نیستند. مذاهب عقیدتی در بین اهل سنت دو مذهب مهم بوده است: یکی اشعری، یکی معتزله که اشاعره قائل به جبر بودند و معتزله مخالف جبر بودند و قائل به اختیار بودند؛ البته هر کدام شاخه‌ها و فروعاتی دارند؛ اما اصلش این دو مذهب است.

استاد حوزه علمیه عنوان کرد: اشاعره آمدند به همین جبری‌گری رنگ علمی دادند، خلفا هم این را به منفعت خودشان می دیدند؛ چون با جبری گری مردم را ساکت می کردند، می گفتند خدا خواسته ما حاکم باشیم. پس به چیزی دست نزنید. اگر امروز به جهان سنی نگاه کنید، اکثریت قریب به اتفاق اهل سنت اشعری هستند. ما معتزلی نداریم، معتزلی فقط در تاریخ است، در تاریخ کلام است.

وی ادامه داد: جبری ها آمدند به چنین آیاتی تمسک کردند که فَیُضِلُّ اللّهُ مَن یَشَاءُ وَ یَهْدِی مَن یَشَاءُ، گفتند خدا است که هدایت می کند، خدا است که گمراه می کند، بنابراین امر دست خدا است، همه چیز دست خدا است. این با مقدس مأبی هم سازگار بود، گفتند هر چه خدا خواست مگر می شود با آن مخالفت کرد؟ همه می گویند نه، معلوم است که نمی شود. به همین دلیل اصلاً تفکر انقلابی، مبارزه با حاکمان ظالم، تفکری نیست که در مذاهب سنی ریشه داشته باشد. برای همین در دنیای معاصر وقتی حرکت های انقلابی در بین اهل سنت پیدا شد، اهل سنت این انقلاب ها را از خودشان نمی دانستند.

استاد حوزه علمیه اظهار کرد: دو تا سؤال کردیم: یکی اینکه چطور خدا می‌تواند گمراه کننده باشد؟ در حالی که خدا نور آسمان و زمین، مصدر هدایت انسان‌ها است. دوم اینکه اگر او گمراه کننده و هدایت‌کننده است، پس ثواب و عقاب بر افعال بندگان خدا چه معنایی دارد؟ دقت کنید وقتی یک آیه ای در قرآن می بینیم، یک روایتی در روایات می بینیم، حالا در بحث روایات بحث سندی داریم، می‌رویم بررسی می کنیم ببینیم سند قابل اعتماد هست یا نه، در آیات همگی مستندند، همچنان که در گذشته اشاره کردیم این قرآن نه یک کلمه به آن اضافه شده نه یک کلمه از آن کاسته شده. بعد از اینکه سندیت یک روایت درست شد یا اگر برخورد کردیم به یک آیه، حالا وقتی می خواهیم آن روایت را بفهمیم، می خواهیم آن آیه را بفهمیم، نمی شود همۀ آموزه های اسلامی را نادیده بگیریم، همۀ آنچه که در کل میراث روایی ما، کل میراث قرآنی ما آمده را نادیده بگیریم و این یک روایت یا یک آیه را معنا کنیم. یعنی باید ببینیم در چه فضایی این عبارت گفته شده، با توجه به چه مفاهیمی گفته شده. خدایی که خودش در قرآن این همه به بهشت و جهنم اشاره می کند، این همه به ثواب و عقاب اشاره می کند، این همه به ارسال رسل و انزال کتب اشاره می کند، وقتی می فرماید فَیُضِلُّ اللّهُ مَن یَشَاءُ وَی َهْدِی مَن یَشَاءُ، باید این آیه را در متن مجموعه آیات تفسیر کنیم.

تضاد جبرگرایی با آیات قرآن

وی افزود: اگر معنای آیه این باشد که جبری ها می گویند که خدا است که هدایت می کند، خداست که گمراه می کند، هر کس در راه است، خدا خواسته، و هر کس که گمراه است، خدا خواسته و اراده و اختیار ما هیچ نقشی نداشته باشد، در این صورت برای چه خدا انبیاء ـ علیهم السلام ـ را فرستاده؟ چرا کتاب فرستاده؟ خودِ انزال کتب و ارسال رسل نشان می دهد که انسان اختیار دارد، می تواند راه هدایت را انتخاب کند، إِمَّا شَاکِرًا وَ إِمَّا کَفُورًا، می تواند کفران نعمت کند، إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرًا وَ إِمَّا کَفُورًا، خدا می فرماید ما راه را نشان دادیم، انسان ها یا شاکرند و در راه قرار می گیرند یا کفران نعمت می کنند و بیراهه می روند. پس این یُضِلُّ اللّهُ مَن یَشَاءُ وَ یَهْدِی مَن یَشَاءُ باید در متن سایر آیات و در متن مجموعه مفاهیم دینی تفسیر شود که اگر این طور تفسیر کردیم، معنایش روشن است.

استاد حوزه یادآور شد: مقصود از گمراهی الهی یا هدایت الهی این نیست که ما بدون اراده و اختیارمان گمراه می شویم، بدون اراده و اختیارمان هدایت می شویم، خیر. ما با ارادۀ خودمان راه هدایت را انتخاب می کنیم؛ در ذیل کریمه ای که قبلاً خواندیم «لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الأَرْضِ» اشاره کردم، همه چیز در آسمان و زمین از آنِ خدا است؛ یعنی حتی فعل من و شما، کار من و شما، فکر من و شما، اراده من و شما، همه از آنِ خدا است. بنابراین  معنا دارد که خدا من را هدایت کرده؛ چون اراده من هم از آنِ خدا است، رسول از ناحیۀ خدا است، کتاب از ناحیۀ خدا است، این خدا است که نعمت بزرگ رسول اعظم ـ صلی الله علیه و آله ـ را به ما ارزانی کرد، همین خدا است که نعمت بزرگ قرآن را به ما داد و ما با ارادۀ خودمان انتخاب کردیم. آنجایی هم که کفوریم، خدایی نکرده کفران نعمت می کنیم و اگر احیاناً خدایی نکرده کسی راه گمراهی را انتخاب کرد، آنجا هم ارادۀ او از آنِ خدا است، یُضِلُّ اللّهُ مَن یَشَاءُ، خدا گمراه کرده است؛ اما نه به معنای اینکه اراده نداشته، من با اراده و انتخاب خودم این کار را کردم و البته انتخاب من هم فعل خدا است به همین دلیل در عین حال که فعل، فعل خدا است، اگر من راه درست رفتم ثواب و اگر راه اشتباه را بروم عقاب خواهم داشت. اینکه ثواب و عقاب برای من هست به خاطر این است که فعل از جهتی به من مربوط است و به اراۀ من مربوط است. من با ارادۀ خودم این راه را انتخاب کردم.

شبهات ضد دینی در فضای مجازی

هادوی تهرانی عنوان کرد: این ها شبهاتی است که احیاناً این روزها به خصوص در شبکه‌های اجتماعی توسط بعضی از کسانی مطرح می شود که در صددند جوان های ما را گمراه کنند و به شدت مشغول اند، همان هایی که به تعبیر قرآن «یَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللّهِ وَ یَبْغُونَهَا عِوَجًا» همه اش به دنبال انحراف مردم از مسیر خدا و یک چیز را کج نشان دادن هستند، آن ها دائم دارند شبهه افکنی می کنند در ذهن به خصوص جوان ها، جوانی که به تعبیر آن نامه ای که علی بن ابیطالب ـ علیه السلام ـ به حسن بن علی ـ علیه السلام ـ نوشت، یک حالت جستجوگری دارد، دنبال این است مطلب را بداند، خودش با فکر خودش با عقیده خودش یک مطلب را کشف کند، این ها از این فرصت استفاده می کنند در شبکه های اجتماعی شبهه افکنی می کنند و گاهی بعضی از جوان های ما گمراه می شوند.

طرح یک شبهه و پاسخ به آن

وی افزود: یکی از شبهاتی که مطرح می‌شود و این شبهه، شبهه ای قدیمی است در آثار کلامی اسلامی و بلکه در آثار کلامی غیر اسلامی حتی در آثار کلامی مسیحی هم به این شبهه پرداخته شده این است. شبهه این است که آیا خداوند می داند که ما چه می کنیم؟ آیا خدا از آینده من خبر دارد؟ خدا اطلاع دارد که من فلان کار را انجام می دهم یا نه؟ مثلاً الآن بعد از اینکه اینجا جلسۀ مسجد تمام شد و بیرون می روم، مثلاً من می روم منزل، شما می روی مغازه، اون یکی می رود حرم، آیا خدا می داند ما کجا می رویم؟ خدا می داند ما چه می کنیم؟ جواب اینکه بله، خدا می داند. اشاره کردیم جلسات گذشته، خدا گذشته و حال و آینده ندارد، امروز و دیروز و فردا برای خدا یکسان است، خدا همۀ عالم در نظرش حاضر است، همه چیز ما در نظر خدا آشکار است، خدا از همه چیز ما، گذشته و حال و آینده ما، کوچکترین امور و خطورات قلبی ما، هر چه بر ذهن ما می‌گذرد با خبر است.

رابطه افعال انسان با علم الهی

استاد حوزه علمیه گفت: حالا سؤال، خدا می داند مثلاً من از اینجا می روم به مغازه ام؟ می گویند بله، می گوید می شود خدا علمش جهل شود؟ یعنی من نروم مغازه؛ یعنی خدا که می دانسته من می‌روم مغازه، من نروم، می گوییم نه، علم خدا جهل نمی شود، می گوید پس من مجبورم بروم مغازه؛ چون خدا که می داند من بعد از اینجا می روم مغازه، خدا هم که علمش جهل نمی شود، پس من مجبورم، اگر نروم علم خدا جهل می شود، پس من اراده ندارم، هر کاری می کنم مجبورم. همین ضرب المثل معروف که می گویند من نبودم دستم بود تقصیر آستینم بود، این مفادش جبر است. و آنگاه این بیان، توجیهی می شود که هر جرم و جنایتی را هر کسی انجام بدهد و بگوید من که دزدی می کنم و خدا می دانست من دزدی می کنم  و علم خدا جهل نمی شود ، پس من مجبورم دزدی کنم! این شبهه که از گذشته مطرح بوده و به اشکال مختلف مطرح می شود؛ البته نتایج گوناگون از آن می گیرند، یک عده جبری می شوند.

جبرگرایی در روان‌شناسی جدید

وی ادامه داد: در جریانات و تفکرات جدید هم ما جبری‌گری جدید داریم. روان شناسی نوین بسیاری از مفاهیمش بر اساس جبری گری است و اصلاً عامل اختیار را در انسان ها فوق العاده کمرنگ و بلکه بی رنگ می کند و همه چیز را به عوامل و زمینه های روانی بر می گرداند طوری که اصلاً انسان اختیار ندارد، مجبور و مضطر به انجام هر کاری است و بعد آثار حقوقی پیدا می شود. اینکه شما می بینید در غرب مثلاً مجازات اعدام نیست، چرا؟ چون می گویند اعدام اولاً که غیر انسانی است، آدم یک انسان دیگر را بکشد که چی؟ چون او یکی دیگر را کشته؟ و ثانیاً می گویند این که کشت، دست خودش نبوده، یک حالت روانی برایش پیدا شده، یک شرایطی پیدا شده که در آن شرایط این را کشته است، هر کس دیگر هم بود این کار را می کرد.

هادوی تهرانی تصریح کرد: وقتی ما «و لکم فی القصاص حیاة یا اولی الالباب» را ندیده گرفتیم، همین می شود. قرآن فرمود در قصاص زندگی است؛ یعنی شما وقتی یک نفر را که کسی را کشته قصاصاً می کشید، دارید زندگی و نجات می دهید، چطوری؟ وقتی مجازات سنگین شد جرم کم می شود، وقتی جرم کم شد، زندگی بهتر می شود، دیگران جرأت کشتن نمی کنند. در غرب همین حرف ها را زدند و مجازات اعدام را برداشتند، بعد از یک مدتی دیدند جرائم چقدر افزایش پیدا کرد، حالا دوباره جنبش احیاء اعدام در غرب پیدا شده است.

با آزمون و خطا نمی‌توان جهان را اداره کرد

این محقق دینی بیان کرد: دائم هم رفت و برگشت می کند، اساساً کار بشر آزمون و خطا است که البته همه خطاست! اسم خطاهایش را می گذارد آزمون! گفت تجربه چیست؟ گفت تجربه اسمی است که ما بر خطاهای خودمان می گذاریم! ببینید وقتی مفاهیم اسلامی را می بینید همه به هم مرتبط است، همه با هم ارتباط منطقی دارد، یک جایش را که خراب می کنی، «نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَکْفُرُ بِبَعْضٍ»، یک جایش را می گیری، کلش خراب می شود.

وی افزود: برگردیم به سر اصل مطلب. آیا خدا می داند من چه می کنم؟ بله، علم خدا جهل می شود؟ نه، پس من اختیار ندارم؟ چرا دارم. چطور اختیار دارم؟ خوب دقت کنید. خدا می داند الان من دستم را از اینجا بر می دارم و به اینجا می آورم، خدا این را می داند، خدا می داند من دستم را از اینجا می آورم پایین، این هم خدا می داند، اما می داند این را که من با اراده خودم دستم را بلند می کنم و با اراده خودم دستم را پایین می آورم؛ یعنی به تعبیر فنی، به اصطلاح اصطلاحی علمی خدا می داند که من به صفت اختیار این عمل را انجام می دهم نه به صفت اضطرار و اجبار و جبر. اگر قرار باشد خدا وقتی می داند من دستم با اراده خودم بالا می آورم و در عین حال علم خدا باعث شود که اراده از من سلب شود، این معنایش این است که علم خدا تبدیل می شود به جهل، چرا؟ چون خدا می دانست که من با ارادۀ خودم دستم را بالا می آورم، حالا شما می گویی چون خدا می داند من اراده ندارم، مجبورم، پس آنچه که خدا می دانست اتفاق نیافتاد، بلکه آنچه اتفاق افتاد این بود که من دستم آمد بالا بدون اراده و  غیر علم خدا بود. پس برای اینکه علم جهل نشود باید اختیار را بپذیریم، به عکس آن حرف و آن شبهه.

هادوی تهرانی اظهار کرد: آن تعبیر زیبا که فرمود «لا جبر» یعنی مجبور نیستیم و «لا تفویض» این طور هم نیست که کلاً به شما واگذار شده باشد، بلکه الامر بین الامرین، یکی از ابعادش همین است؛ یعنی نه آن طور است که ما مجبور باشیم، هیچ اراده و اختیار نداشته باشیم، نه این طور است که کلاً به دست ما سپرده باشد و خودش دیگر کنار رفته باشد. بنابراین ما در متن اراده و علم الهی، اراده داریم و این اراده تنها چیزی است که انسان مجبور به آن است؛ چون هیچ کس نمی تواند با اراده خودش اراده را از خودش سلب کند. شما الان دستتان با اراده خودتان است، البته هستند کسانی که به خاطر لرزش دست، دستشان حرکت می کند بدون اراده؛ ولی آدمی که سالم است و مشکلی ندارد دستش به اراده خودش است. حالا شما تصمیم بگیر که این دست دیگر در ارادۀ من نباشد . خودش بدون اراده من حرکت کند، هیچ وقت این اتفاق نمی افتد؛ چون شما نمی توانید اراده را از خودتان سلب کنید، بنابراین در واقع ما با استدلال عقلی و با توجه به آیات و روایات دیگر می توانیم تفکر جبر را که به شدت مورد هجمه اهل بیت ـ علیهم السلام ـ بوده نفی کنیم.

مخالفت اهل بیت(ع) با جبرگرایی

وی تاکید کرد: اهل بیت به شدت با جبری گری مخالف بودند. جبری‌گری خطر بزرگ و آفت بزرگ دین است و ائمه ـ علیهم السلام ـ با آن مخالف بودند و در همین آیاتی که در پیش رو داریم خواهیم دید که خودِ آیات نشان می دهد که ما اراده داریم، ما اختیار داریم.

استاد حوزه تصریح کرد: اگر نبودند این اهل بیت ـ علیهم السلام ـ ، ما چقدر از قرآن دور می افتادیم که عده ای افتادند. آن ها که مسیر اهل بیت را رها کردند و رفتند سراغ دیگران، چقدر دور افتادند. قرآن در دستشان است، «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یِهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ»، بله این قرآن به بهترین، استوارترین هدایت می کند. ولی اگر ما درست بفهمیم و این فهم درست را خدا به ما توفیق داد در مدرسۀ اهل بیت، در تبعیت از اهل بیت ـ علیهم السلام ـ به دست بیاوریم. اگر نبودند این بزرگواران، خودِ پیغمبر ـ صلی الله علیه و آله ـ که اولین معلم قرآن، اولین مفسر قرآن است و بعد از او ، علی بن ابیطالب ـ علیه السلام ـ حسنین ـ علیهما السلام ـ  و همین طور و نه فقط مردانشان، بلکه زنانشان، ما این میراث قرآنی را نداشتیم.

وی اظهار کرد: شما ببینید زندگی فاطمه زهرا ـ سلام الله علیها ـ زندگی زینب کبری ـ سلام الله علیها ـ ، زندگی فاطمه معصومه ـ سلام الله علیها ـ که ما اینجا در مجاورتش هستیم و همه مهمان سفره این بزرگواریم، این ها حوزه درس داشتند، قرآن می گفتند، حقایق و معارف را می گفتند، خانوادۀ اهل بیت، خانوادۀ علم بود.

وی ادامه داد: این همه ما را به علم تشویق کردند: «هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ».این همه تشویق به علم، ببینید شما مفاتیح مرحوم آقای شیخ عباس شب های قدر شما را به چه چیز دعوت می کند؟ این شب هایی که در پیش رو داریم، ان شاء الله خودمان را آماده می کنیم برایش، می فرماید بهترین کار در شب های قدر تذکر علم، یادآوری علم است. شب های قدر شب دانش است، شب معرفت است و ما باید شاکر اهل بیت ـ علیهم السلام ـ باشیم که این راه را به ما نشان دادند و شاکر اجدادمان باشیم، پدرانمان باشیم که این راه را انتخاب کردند.

هادوی تهرانی بیان کرد: ما توفیق پیدا کردیم در متن یک خانواده شیعی به دنیا آمدیم، شاید قدرش را کم بدانیم، اما آن ها که گمراه بودند و هدایت می شوند، آن ها را اگر دیده باشید که من زیاد دیدم کسانی را که مسلمان نبودند، مسلمان شدند، شیعه نبودند و شیعه شدند، یک تعبیری عجیبی همه شان می‌گویند. وقتی از غیر اسلام به اسلام می‌آیند که آمدن‌های هر کدامشان یک معجزه‌ای است، تعبیرشان این است می‌گویند وقتی ما مسلمان شدیم، احساس می‌کردیم دوباره متولد شدیم و بعد وقتی از یک مذهب غیر شیعی یا از اسلام بدون مذهب متوجه مکتب اهل بیت می‌شوند  و با مکتب اهل بیت آشنا می‌شوند و به آن اعتقاد پیدا می‌کنند، دوباره تعبیرشان این است، می‌گویند ما گمانمان این است، باورمان این است که دوباره متولد شدیم. البته ما این هدایت را کم زحمت به دست آوردیم. ما به برکت اذانی که در گوشمان گفتند، از روز اول گفتند اشهد ان محمد رسول الله و ان علی ولی الله، از همان روز ما با ولایت اهل بیت، با رسالت نبی خاتم ـ صلی الله علیه و آله ـ  آشنا شدیم و باید شاکر این نعمت باشیم.