کد خبر: ۳۳۸۲۷۳۲

تاریخ: ۱۵ مهر ۱۳۹۴ - ۱۱:۱۱

قرآن و علوم زیستی/۸

اعجازهایی علمی از زندگی مورچه‌ها در قرآن

گروه اندیشه: یکی از اعجازهای علمی قرآن در زمینه علوم زیستی، در مورد مورچه‌ها می‌باشد که شامل اشارات دقیقی در مورد ساختار بدنی و نحوه برقراری ارتباطات فیمابین آن‌هاست.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از اردبیل، مورچه‌ها حشراتی اجتماعی و از راسته نازک بالان می‌باشند و امروزه بیش از ۱۲۰۰۰ گونه مورچه طبقه‌بندی و شناسایی شده است. مورچه ها با استفاده از فرومون‌ها(ماده شیمیایی بودار تولید شده به وسیله حیوانات برای ایجاد ارتباط گروهی)، صداها و لمس با یک‌دیگر ارتباط برقرار می‌کنند که استفاده از فرومون‌ها به عنوان سیگنال‌های شیمیایی در ایجاد ارتباط رایج‌تر است. در قرآن کریم اشارات بسیار دقیق علمی در مورد نحوه ارتباط صوتی و فرومونی مورچه‌ها وجود دارد که در این مقاله به بحث در مورد ارتباط فرومونی پرداخت نموده‌ایم. همچنین در قرآن به شکسته شدن بدن مورچه‌ها اشاره شده است که استعمال واژه بسیار دقیق و علمی است چرا که اسکلت خارجی بدن مورچه‌ها از ماده‌ای بنام کیتین ساخته شده است که به سیلیکون شیشه نیز شباهت دارد و صدای له شدن مورچه صدایی شبیه خرد شدن می‌باشد.

معرفی مورچه‌ها
مور یا مورچه حشره‌ای اجتماعی و همانند زنبور عسل از راسته نازک بالان است که در میانه‌های دوره کرتاسه یعنی حدود ۱۱۰ تا ۱۳۰ میلیون سال پیش تکامل یافته‌است. امروزه بیش از ۱۲۰۰۰ گونه مورچه طبقه‌بندی و شناسایی شده و حدس زده می‌شود که این تعداد تا ۲۲۰۰۰ گونه نیز برسد. مورچه‌ها به‌راحتی از شاخک‌های آرنج‌دار و ساختار گره مانند و کمر باریک خود قابل شناسایی هستند.
اندازه اجتماع مورچه‌ها می‌تواند از چند ده مورچه شکارچی در یک حفره تا چند میلیون مورچه ساده و مورچه نازای ماده و طبقه‌ای از کارگرها و سربازها و سایر گروه‌ها را در یک محدوده جغرافیایی وسیع شامل شود. همچنین اجتماع مورچه‌ها شامل تعدادی نر دارای نطفه و همچنین یک یا چند ماده که توانایی بارور شدن دارند و ملکه نامیده می‌شوند، می‌باشد(8).

آیه قرآنی
خداوند متعال در آیه 18 و 19 سوره مبارکه نمل می‌فرمایند:
«حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِی النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ یَا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاکِنَکُمْ لَا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا یَشْعُرُونَ* فَتَبَسَّمَ ضَاحِکًا مِّن قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَعَلَى وَالِدَیَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِی بِرَحْمَتِکَ فِی عِبَادِکَ الصَّالِحِینَ»
«آنگاه که به وادی مورچگان رسیدند، مورچه‌ای گفت: ای مورچگان به خانه‌هایتان داخل شوید مبادا سلیمان و سپاهش بدون توجه شما را پایمال کنند*سلیمان از سخن او لبخند زد و گفت : ای پروردگار من ، مرا وادار تا سپاس ، نعمت تو را که بر من و پدر و مادر من ارزانی داشته ای به جای آورم و کارهای شایسته ای کنم که تو خشنود شوی ، و مرا به رحمت خود در شمار بندگان شایسته ات در آور».

ارتباطات فرومونی مورچه‌ها
مورچه ها با استفاده از فرومون‌ها(ماده شیمیایی بودار تولید شده به وسیله حیوانات برای ایجاد ارتباط گروهی)، صداها و لمس با یک‌دیگر ارتباط برقرار می‌کنند که استفاده از فرومون‌ها به عنوان سیگنال‌های شیمیایی در ایجاد ارتباط رایج‌تر است(5).
مانند دیگر حشرات مورچه ها نیز با استفاده از شاخک های بلند و نازک خود، بوهای مختلف را حس می کنند. در واقع هر دو شاخک اطلاعاتی درباره جهت و شدت بو به مورچه ها منتقل می کنند.مورچه‌ها برای برقراری ارتباط با یک‌دیگر از فرومون‌ها نیز استفاده می‌کنند. این سیگنال‌های شیمیایی در مورچه‌ها نسبت به سایر نازک بالان تکامل یافته‌تر است. همانند سایر حشرات، مورچه‌ها برای تشخیص بوی فرومون، از شاخک‌های بلند و نازکِ متحرّک خود استفاده می‌کنند. مورچه بوسیله دو شاخک خود اطلاعاتِ لازم در مورد جهت و شدت بو را استخراج می‌کند.
از آن‌جایی که اغلب مورچه‌ها در روی سطح زمین زندگی می‌کنند، از سطح خاک برای برجا گذاشتن رد فرومون استفاده می‌کنند تا دیگر مورچه‌ها نیز بتوانند آن‌را دنبال کنند. بطور مثال، در گونه‌هایی که بصورت گروهی کاوش می‌کنند، مورچه‌ای که غذا پیدا می‌کند یک رَد فرومون در مسیر بازگشت به لانه برجای می‌گذارد و این مسیر بوسیله دیگر مورچه‌ها دنبال می‌شود، پس از بازگشتِ مورچه های دیگر با غذا، این مسیر تقویت می‌شود. هنگامی که منبع غذا تمام می‌شود، دیگر رَد جدیدی توسط مورچه‌ها، در مسیر بازگشت گذاشته نمی‌شود و بوی فرومون به آرامی محو می‌شود. این عمل باعث می‌شود که مورچه‌ها با تغییرات محیط خود را هماهنگ کنند. به‌طور مثال هنگامی‌که یک مسیر مشخص شده به سمت منبع غذایی توسط یک مانع سد می‌شود، مورچه‌ها مسیر را رها می‌کنند تا مسیر جدیدی پیدا کنند. اگر مورچه‌ای موفق شود، رَد جدیدی بر جای می‌گذارد که شامل مسیر کوتاه‌تری به لانه می‌باشد. مسیرهای موفق به سمت منبع غذا بوسیله سایر مورچه‌ها دنبال می‌شوند و مسیرهای بهتر تقویت می‌شوند تا در نهایت بهترین مسیر پیدا شود.
مورچه‌ها از فرومون، تنها برای رَد یابی استفاده نمی‌کنند. هنگامی‌که یک مورچه آسیب می‌بیند از خود فرومونِ خطر ساطع می‌کند که باعث می‌شود مورچه‌های اطراف او در حالت تهاجمی قرار بگیرند و همچنین مورچه‌های بیشتری به آن منطقه جذب شوند. برخی از گونه‌های مورچه از فرومون خاصی به نام فرومونِ پروپاگاند استفاده می‌کنند که باعث می‌شود دشمنانشان دچار سردرگمی شده و به یک‌دیگر حمله کنند(2). فرومون بوسیله ساختارهای زیادی تولید می‌شود که شامل غدد دوفور، غدد سمی و غده‌های موجود در روده، دُم، روده راست، استرنم و درشت نی می‌شوند. فرومون‌ها همچنین بین مورچه‌های لانه رد و بدل می‌شود و این عمل بصورت ترکیب شدن فرومون با غذا و سپس انتقال دادن آن از طریق دهان مورچه‌ای به مورچه دیگر صورت می‌گیرد(3). این امر به مورچه‌ها کمک می‌کند که بفهمند چه وظیفه‌ای باید انجام دهند(به طور مثال: جمع آوری آذوقه یا نگه‌داری از لانه)(4).
خانم Wadea Omrany در یک کشف علمی-قرآنی جدید می‌گوید: ما در سوره نمل آیه 18 کشف جدید علمی کرده‌ایم. این معجزه جدید چیزی است که مورچه در آیه 18 گفته و علم امروز نحوه ارتباط مورچه‌ها با یک‌دیگر، مخصوصا زمانی‌که یک خطر محل زندگی مورچه‌ها را تهدید می کند را، کشف کرد.
مورچه‌ها از ارتباط شیمیایی نیز در موقعیت های اخطارو دفاعی و همچنین زمانی که تبادل سریع اطلاعات نیاز باشد و نیز زمانی که با خطری مواجه باشند استفاده می‌کنند. این اخطار معمولا توسط صدور علامت‌های شیمیایی دفاعی مشخص می‌شود. غده‌های دفاعی مسئول ایفای نقش اخطار و دفاع هستند. به عنوان مثال مورچه‌های استرالیایی وقتی با خطر مواجه می‌شوند، قطرات کوچکی را از غده دفاعی خود ترشح می‌کنند(یا همان فرومون اعلان خطر)، که این یک فرمان برای دیگر مورچه‌هاست تا فرار کنند و با شاخک‌های خود ارتعاشی ایجاد کنند که به معنای قرار گیری در موقعیت خطر است(1).
بر اساس تحقیقات انجام شده، اولین ماده‌ای که توسط مورچه‌ها شناسایی می شود aldehyde hexanal است و باعث جلب توجه و علاقه آن‌ها می شود. در نتیجه شاخک‌های خود را تکان می‌دهند و بالا می‌برند تا دیگر بوها را نیز بگیرند. وقتی‌که آن‌ها hexanol(اولین پیغام به شکل الکل بود) را دریافت می‌کنند، موقعیت خطر به خود می‌گیرند و در تمامی جهات م‌ دوند تا منبع مشکل را پیدا کنند. زمانی‌که undécanone دریافت کنند، مورچه‌ها را به سمت منبع خطر می‌برد و آن‌ها را تحریک می‌کند تا تمام اشیاء خارجی را گاز بگیرند. سپس در نهایت وقتی که به هدف نزدیک‌تر می‌شوند، butyloctenal را تشخیص می‌دهند که پرخاشگری و آمادگی آن‌ها را برای قربانی کردن خود افزایش می‌دهد. اگر انتشار مواد توسط مورچه‌ای که آن خطر را اعلام کرد تعقیب کنیم، می‌بینیم کاری می‌باشد که مورچه مورد اشاره در آیه 18 سوره نمل آن‌را انجام داده است که شرح قرآنی آن به‌صورت زیر است:
بر اساس یافته‌های امروزی، Aldéhydehexanal اولین ماده شیمیایی است که مورچه‌ها در صورت احساس خطر از خود ترشح نموده و آن‌را می‌توان به‌عنوان آژیر خطر دانست. مورچه‌ها با دریافت این ماده شروع به جمع شدن در یک نقطه نموده و منتظر رسیدن بقیه علامت‌ها می‌شوند و این شبیه اولین مرحله است که توسط مورچه در جمله« یَا أَیُّهَا النَّمْلُ» در قرآن گفته شده است.
سپس مورچه دومین ماده شییایی hexanol را ترشح می‌کند. با دریافت این ماده مورچه‌ها شروع به دویدن در تمامی جهات می‌کنند تا منبع این ماده را پیدا کنند. مورچه‌ای که ماده شیمیایی را ترشح می‌کند باید مسیری را که بقیه مورچه‌ها باید از آن کنار بروند را معین کند و این کاری است که مورچه متکلم در جریان حضرت سلیمان(ع) انجام داد و از بقیه مورچه‌ها خواست که وارد لانه‌هایشان شوند و گفت: « ادْخُلُوا مَسَاکِنَکُمْ» و این دستوری از گوینده است و به بقیه می‌گوید که به طرف لانه هایشان بروند. بنابراین باید مسیر را مشخص کرده باشد و این شبیه هدایت مورچه‌ها می‌باشد.
Undécanoneسومین ماده‌ای است که مورچه ترشح می‌کند. این ماده نشان‌دهنده عامل خطراست و چیزی که مورچه در سومین عبارت گفت: « لَا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمَانُ وَجُنُودُهُ». در این مرحله مورچه‌ها آماده مواجه با خطر می شوند. پس ماده چهارم چه می شود؟(1).
درمرحله چهارم مورچه اخطار دهنده ماده شیمیایی مخصوصی را ترشح می‌کند که butylocténal نام دارد. توسط این ماده گوینده دستور دفاع می‌دهد و نوع دفاع را تعیین می‌کند. بنابراین در عبارت آخر می گوید:« وَ هُمْ لَا یَشْعُرُونَ»، با این کار مورچه از وارد شدن بقیه مورچه‌ها به مرحله حمله جلوگیری می‌کند که می‌توانست منجر به مرگ شود.
در این جا سلیمان نبی(ع) خنده‌ای از روی محبت و شکر می‌کند. بنابراین ارتباط شیمیایی مهم‌ترین روش ارتباط در زمان خطر و گزارش دادن این خطراست. در این فرایند مورچه‌ها انواع مختلف این مواد که هر کدام رمز متفاوتی دارد و بیانگر نوع خاصی از صحبت کردن است را، استفاده می‌کنند(1).

اعجاز قرآنی در واژه "لَایَحْطِمَنَّکُم"
چند سال پیش عده‌ای از دانشمندان بی دین گردآمدند تا اشتباهی را در قرآن کریم جستجو نموده و بیابند و نادرستی دین اسلام را اثبات نمایند. آن‌ها به کندوکاو و مطالعه آیات قرآن کریم پرداختند. تا آن‌که به آیه شریفه فوق رسیدند که در آن واژه ی "یَحطِمَنَّکُم" به کار برده شده بود. در حالی‌که: این کلمه با مصدر(تحطیم = خرد شدن شیشه) در زبان عربی فقط در مورد شیشه به کار می‌رود، اما مورچه‌ها آن‌را درباره خود بکار برده‌اند. بی‌درنگ شاد و سرمست شدند که چیزی در آن یافتند که به ضرر این دین است. گفتند: «چگونه مورچه‌ها ویران شده و درهم می‌شکنند، حال آنکه از ماده قابل درهم شکستن و خرد شدن ساخته نشده است! بنابراین این واژه در این آیه درست بکار برده نشده است».
آن‌ها شروع به منتشر ساختن نتیجه کنکاش خود نموده و آن‌را بزرگنمایی کردند. چند سال بعد از آن، دانشمندی استرالیایی تحقیقات طولانی و زیادی را روی این مخلوق ضعیف انجام داد. تا جایی که چیزهایی را دریافت که کسی توقعش را نداشت. او پی برد که ساختار بدن مورچه‌ها دارای مقدار قابل توجهی از ماده شیشه مانند به‌نام کیتین است، یعنی حدود 75% از غشای خارجی بدن مورچه‌ها را کیتین تشکیل می‌دهد. بنابراین واژه مذکور در جای درست خود به کار برده شده بود. به‌دنبال این اکتشاف، دانشمند استرالیایی مسلمان شدن خود را آشکار ساخت.
بعد از آن دیگر دانشمندان به‌تازگی کشف کرده‌اند که بدن مورچه با اسکلت استخوانی سختی پوشیده شده که بدن ضعیفش را از هرگونه آسیبی محافظت می‌کند. ولی این پوشش استخوانی در حین قراردادن آن زیر فشار به راحتی خردشده و مانند یک تکه شیشه می شکند. حقیقت خرد شدن و له شدن مورچه را که در حال حاضر کشف شده، قبل از 14 قرن قرآن کریم آن را از زبان یک مورچه برای ما نقل می‌کند که این از اعجازهای بزرگ علمی قرآن به‌شمار می‌رود(6).
در مجموع می‌توان گفت اسکلت خارجی بدن مورچه‌ها از ماده‌ای بنام کیتین ساخته شده است که به سیلیکون شیشه نیز شباهت دارد و کریستال‌های کربنات کلسیم نیز در آن یافت می شود. کیتین باعث یک نوع استحکام می‌شود که برخلاف سایر جانداران بدن مورچه‌ها در برابر فشار خرد شده و شکسته می‌شود و اگر شما بتوانیم صدای له شدن مورچه را بشنویم صدایی شبیه خرد شدن و شکستن به گوش خواهد رسید(7). بنابراین با نگاه دقیق به کلمه به کلمه عبارت‌های قرآنی بطور مثال همانند عبارت "لَایَحْطِمَنَّکُم" خود حاوی نکات نغز و دقیق علمی می‌باشد که بشر امروزه به حقیقت آن‌ها پی می‌برد. همان‌گونه که در مورد ارتباطات فرومونی مورچه‌ها نیز دریافتیم، این ارتباط را می‌توان گام به گام به آیات قرآنی تطبیق داد. بدون شک با این همه اعجاز می‌توان گفت هنوز ما در ابتدای راه شناخت دریای بی‌کران علوم قرآنی می‌باشیم و در آینده مطمنا زوایای بسیار زیادی از این کتاب بزرگ الهی برای ما روشن خواهد شد.
یادداشت از: تقی قاسمی خادمی، کارشناس ارشد بیولوژی جانوری و فعال قرآنی
منابع:
1) عبد الشافی، مجدی، سیستم خود دفاعی مورچه کشف معجزه‌ای جدید در قرآن کریم، مرکز نشر اعتقادات.
2) D'Ettorre P, Heinze J (2001). "Sociobiology of slave-making ants". Acta ethologica 3 (2): 67–82.
3) Detrain C, Deneubourg JL, Pasteels JM (1999). Information processing in social insects. Birkhäuser. pp. 224–227. ISBN 3-7643.
4) Greene MJ, Gordon DM (2007). "Structural complexity of chemical recognition cues affects the perception of group.
5) برگرفته از سایت: http://www.tebyan.net
6) برگرفته از پایگاه: http://heiatebrahim.com
7) برگرفته از پایگاه: http://miraclesofthequran.persianblog.ir
8) برگرفته از پایگاه: https://fa.wikipedia.org