کد خبر: ۳۳۹۳۴۷۰

تاریخ: ۰۳ آبان ۱۳۹۴ - ۱۳:۲۰

شماره 57 «ذهن» آمد

گروه اندیشه: شماره 57 فصلنامه علمی پژوهشی «ذهن» منتشر شد.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا)، شماره 57 فصلنامه علمی پژوهشی «ذهن» به صاحب‌ امتیازی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشی اسلامی و سردبیری علیرضا قائمی‌نیا منتشر شد.
در این شماره این مقالات را می‌خوانیم: «نقد و بررسی دانش ارتباطی از منظر معرفت شناسی اسلامی» نوشته حسین اسکندری، «اعتبار خبر واحد در علوم انسانی» نگاشته محمد عرب صالحی، «نظریه علیت از منظر حکمت سینوی» کاری از هادی صادقی و مهدی نصرتیان اهور، «بررسی قیامت تشکیکی از نگاه سید حیدر آملی» تالیف سید مرتضی حسینی شاهرودی و فاطمه فرضعلی، «واقع نمایی و ملاک صدق امور فطری از دیدگاه اندیشمندان مسلمان» نوشته احمد ابوترابی، «ویلیام الستون و گشایش افقی نو در معرفت شناسی معاصر» نگاشته جلال پیکانی، «پاسخ به اعتراض حامیان اصل "ترکیب‌پذیری" به کل‌گرایی معنایی» تالیف ضیاء موحد و حسین قشقایی.

نقد و بررسی دانش ارتباطی از منظر معرفت‌شناسی اسلامی
در چکیده این مقاله می‌خوانیم: مقاله پیش رو به شیوه‌ای توصیفی- تحلیلی به نقد و بررسی یکی از نظریه‌های جدید حوزه معرفت‌شناسی غرب، تحت عنوان دانش ارتباطی یا دانش توزیع‏ شده پرداخته است. با وجود آنکه کمتر از یک دهه از عمر این نظریه سپری شده است، در مجامع علمی دنیا با اقبال زیادی روبرو بوده است. دانش ارتباطی مدعی است که در کنار دو نوع دانش تجربی و عقلی، نوع سومی از دانش را به اقتضای عصر دیجیتال شناسایی و معرفی کرده است. مقاله حاضر دارای دو بخش عمده است. در بخش نخست، مبانی و ویژگی‌های معرفت‌شناختیِ دانش ارتباطی احصا شده است و در بخش دوم از منظر معرفت‌شناسی اسلامی (صدرایی) مورد نقد قرار گرفته است. در بخش نخست منبع، اعتبار، برآمدنی‏بودن، کثرت‌گرایی و نظریه صدق و توجیهِ دانش ارتباطی به عنوان ویژگی‌های برجسته آن استخراج شده است. در بخش دوم، تحویل‌گرایی دانش ارتباطی که از جمله شواهد آن تسری قوانین و یافته‌های دیگر علوم (فیزیکی) به حوزهمعرفت‌شناسی و همچنین یکسان‌انگاری قوانین شبکه‌های عصبی، اجتماعی و فناوری است، مورد نقد قرار گرفته است. از دیگر نقدها اعتقاد دانش ارتباطی به ساحت مادی علم است که از منظر معرفت‌شناسی اسلامی قابل پذیرش نیست. با وجود نقدهای مختلف، نقاط اشتراکی نیز بین معرفت‌شناسی اسلامی و دانش ارتباطی وجود دارد که از آن میان می‌توان به تقریبی‏بودن دانش و عینیت هستی‌شناختی نزد هر دو اشاره کرد
اعتبار خبر واحد در علوم انسانی
محمد عرب‌صالحی در چکیده این مقاله نوشته است: بحث درباره منابع علوم انسانی‌ یکی از مسائل فلسفه علوم انسانی است. طیف قائلان به امکان علوم انسانی اسلامی، متون و نصوص دینی را یکی از منابع این علوم معرفی می‌کنند. آنچه پیش از مباحث علم دینی و علوم انسانی اسلامی در گفتار اصولیان مطرح است، بحث اعتبار حجیت خبر و امارات ظنی در اعتقادیات و در تفسیر قرآن کریم است. نوع مطالب و ادله‌ای که درباره حجیت یا عدم حجیت خبر در تفسیر قرآن کریم مطرح است در علوم انسانی و سایر معارف دینی هم مورد توجه قرار می‌گیرد؛ لذا در این مقاله ترجیح داده شد اساس بحث در همان بستر مطرح و در‌ پی آن مطالب و دیدگاه‌های جدید در علوم انسانی تحلیل گردد. به نظر می‌رسد اگر اعتبار و حجیت به معنای اصولی آن، یعنی منجزیت و معذریت باشد، خبر واحد و هر امارۀ ظنی نمی‌تواند در تبیین مراد آیات قرآن یا علوم انسانی حجیت داشته باشد؛ زیرا مفسر  قرآن و عالم علوم انسانی همانند یک دانشمندِ متکلم دنبال واقع است؛ مشهور بین فقیهان و اصولیان هم عدم حجیت خبر واحد در غیر باب احکام است؛ اما در این میان برخی از محققان به حجیت خبر واحد در تفسیر آیات قرآن قائل‎اند که در اینجا به نظر برخی از آنها اشاره می‌شود. این بحث-همان‌گونه که اشاره شد- منحصر به تفسیر آیات قرآن نیست؛ بلکه دامنه‌ای به وسعت همه علوم انسانی، طبیعی و تجربی پیدا خواهد کرد. در آنجا که آیه یا روایتی در هر کدام از شاخه‌های علوم انسانیِ به معنای اعم مثل تاریخ، تفسیر، روان‏شناسی، جامعه‌شناسی، علوم تربیتی، علم اخلاق و علوم طبیعی مثل زیست‌شناسی، پزشکی وارد شده باشد، بحث اعتبار یا عدم اعتبار آن قابل طرح است. این مقاله ابتدا نظر قائلان به حجیت را مطرح کرده، آن را به نقد می‌کشد؛ سپس به طرح دو دیدگاه دیگر در مسئله پرداخته، نقدهای آن را آشکار می‎سازد.
نظریه علیت از منظر حکمت سینوی
در چکیده این مقاله می‌خوانیم: نظریه علیت یکی از راه حل‎های ارائه‎شده برای تبیین رابطه میان خداوند و سایر موجودات است. این نظریه علاوه بر مفاد اصل علیت، به تبیین نوع فاعلیت خداوند و ذکر مؤلفه‌های تاثیرگذار در ایجاد مخلوقات نیز اشاره دارد. تبیین صحیح نظریه علیت نیازمند بررسی مؤلفه‎های علم الهی و فاعلیت الهی است. در این نوشتار نظریه علیت از منظر حکمت سینوی بررسی و تبیین خاصی از علم الهی از منظر این مکتب ارائه گردید. هرچند در این نوشتار به دو اشکال از سه اشکال وارد بر آن‌ها پاسخ داده شد، درنهایت با پذیرش اشکال سوم نظریه علیت از دیدگاه فلسفه سینوی با چالش روبه‎رو شد.
بررسی قیامت تشکیکی از نگاه سید حیدر آملی
سید مرتضی حسینی شاهرودی ، فاطمه فرضعلی در چکیده مقاله‌شان نوشته‌اند: نزد اهل تحقیق و نظر آگاهی به معاد و احوال قیامت، مقدمه ضروری برای شناخت توحید است؛ زیرا معاد به معنای رجوع به اصل خویش است. برخی از عالمان نه تنها یک قیامت بلکه با توجه به مراتب سیر نفوس و تعدد مراتب فهم انسانی، اقسام گوناگونی از قیامت را برشمرده‌اند. بر خلاف دیدگاه عام، از نظر برخی قیامت نه یک بار بلکه بارها و بارها و به گونه‌های متفاوت و پیوسته رخ می‌دهد. در این نوشتار با رویکرد معرفت‎شناختی شهودی و نگاه ویژه انسان‏شناختی سیدحیدر آملی به معاد و قیامت پرداخته شده است.
واقع‌نمایی و ملاک صدق امور فطری از دیدگاه اندیشمندان مسلمان
در چکیده این مقاله می‌خوانیم: در این نوشته پس از بیان معانی مختلف فطرت، اشاره‌ای به تقسیم‌ها و اقسام آن، معنای برگزیده و تقسیم‌هایی مورد نظر از فطرت در این بحث و بیان مراد از واقع‌نمایی در هر یک از انواع فطریات، به طرح دیدگاه‌ها و ادله اندیشمندان مسلمان درباره واقع‌نمایی امور فطری پرداخته‌ و آن‌ها را نقد کرده‌ایم.
بر اساس دیدگاه فیلسوفان مسلمان پنج دلیل بر واقع‌نمایی فطریات می‌توان اقامه کرد: واقع‌نمایی بر اساس حکمت الهی، بر اساس شرافت ویژه انسان‌ها، بر اساس مطابقت صورت انسان با خدا، بر اساس یادآوری عالم ذرّ و واقع‌نمایی از طریق قاعده تضایف. اما بر اساس نظر نگارنده هیچ یک از این ادله نمی‌‌توانند واقع‌نمایی امور فطری را ثابت کنند؛ بلکه تنها در سه صورت می‌توان واقع‌نماییی امور فطری را اثبات کرد: یکی آنکه علم فطری، علم حضوری به چیزی باشد؛ دیگر آنکه گرایشی فطری باشد که ریشه در علم حضوری به متعلق آن داشته باشد و سوم آنکه بتوان مصداقی از علم فطری تصدیقی را اثبات کرد.
ویلیام الستون و گشایش افقی نو در معرفت‌شناسی معاصر
جلال پیکانی در چکیده این مقاله می‌نویسد: تا کنون از چرخش معرفتی ویلیام آلستون در اواخر عمر خویش سخنی به میان نیامده است. وی در اواخر حیات خود با بررسی مفصل تک‌تک معیارهایی که تا کنون توسط معرفت‌شناسان مختلف در تبیین معرفت عرضه شده است، نتیجه می‌گیرد که هیچ کدام از این معیارها کارآمدی و قدرت تبیین‌گری مطلق ندارد؛ بلکه بسته به متن و بستر، باید از معیارهای متفاوتی برای تبیین معرفت استفاده کرد. آلستون با این نگاه مرزبندی‌های رایج میان نظریه‌های دورنی‌گرایانه و برونی‌گرایانه را به یک معنا بی‌اعتبار می‌داند. در این مقاله پس از بررسی ایدة متأخر آلستون از یک سو و عطف نظر به وضعیت بغرنج معرفت‌شناسی معاصر از سوی دیگر، نشان داده شده است که قول آلستون می‌تواند به تحولی بنیادی در معرفت‌شناسی معاصر بینجامد؛ بدین صورت که به طرح نظریه‌ای مرکب درباب تعیین معیار توجیه و شناخت منتهی شود.
پاسخ به اعتراض حامیان اصل "ترکیب پذیری" به کل گرایی معنایی
در چکیده این مقاله چنین آمده است: بر اساس کل‌گرایی معنایی، معنای همه عبارات زبان به یکدیگر وابستگی متقابل دارند. این نظریه در برابر دو نظریه بدیل (اتمیسم معناییی و مولکولیسم معنایی) قرار دارد. از سوی دیگر کل‌گرایی معنایی با اصل «ترکیب‌پذیری معنایی» ناسازگار است. حامیان این اصل-‌ازجمله دامت- این اصل را برای هر تبیینی از واقعیت‌هایی چون «کاربرد زبان» و «یادگیری زبان» اجتناب‌‍ناپذیر می‌‌دانند. بنابراین کل‏گرایی معنایی با رد ترکیب‌پذیری قادر نخواهد بود، چنین واقعیت‌هایی‌ را تبیین کند. در برابر این اعتراض به کل‌گرایی معنایی، سه پاسخ از سوی بلاک، برندوم و پیگین ارائه شده است. اما پاسخ‌ها‌ی آنه رضایت‌بخش نیست: یا به این علت که کاملاً به اعتراض پاسخ نمی‌گویند یا به این دلیل که تفسیری از کل‌گرایی معنایی ارائه می‌کنند که نه با نظریه کل‌گرایی معنایی، بلکه با یکی از بدیل‌های این نظریه مطابق است. درنهایت یک پاسخ چهارم ارائه می‌شود که مبتنی بر رویکرد کواین به معناست؛ پاسخی که هم واقعیت‌های کاربرد و یادگیری زبان را تبیین‌پذیر کند و هم کل‌گرایی معنایی را به معنای اولیه‌اش قرائت کند.
علاقمندان می‌توانند جهت تهیه این فصلنامه به سایت انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به نشانی http://poiict.org/category/zehn مراجعه کنند.