کد خبر: ۳۵۰۴۳۵۹

تاریخ: ۲۶ خرداد ۱۳۹۵ - ۰۹:۵۶

حجت‌الاسلام ایازی تاکید کرد:

بهره‌گیری قرآن از تعابیر خاص در تبیین معنای شهید

گروه جهاد و حماسه: یک قرآن‌پژوه و استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: باید با استفاده از تعابیر خاص قرآن و توجه به اینکه هر «قتل فی سبیل‌الله» شهید و هر شهیدی مقتول نیست، معنای حقیقی شهید از منظر قرآن را بررسی و تبیین کنیم.

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدعلی ایازی، قرآن‌پژوه و استاد حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) با تاکید بر ضرورت تبیین معنای حقیقی شهید در قرآن کریم عنوان کرد: تردیدی نیست که کلمه شهادت با صورت‌های مختلف آن در قرآن گسترده است تا جایی که 160 مرتبه در 43 سوره و 123 آیه با کلمه شهد، یشهد، استشهدوا، شهید، شهداء و شهادت و استشهاد ذکر شده که به معانی مختلفی هم به‌کار رفته است. از جمله کلمه شهید از اسامی خداوند و صفت پیامبر(ص) است.

وی با بیان اینکه شهادت با ریشه لغوی که به معنای حضور و اخبار علمی عینی است، دو گونه مصداق دارد، توضیح داد: یک مصداق شهید به معنای حاضر و ناظر است که طبق معنای کلی و مستعمل در این کلمه و استفاده از آن در زبان قرآن در یک جمع‌بندی گواه گرفتن بر اموری است که یا به صورت حسی از آنها خبر بدهد، یا در کنار انبیا و صدیقین و صالحین آمده و کسی است که به مقام حضور و یا الگو و راه و رسمی معین رسیده است. اما قطعاً نوعی از مرگ نیست؛ بلكه صفتی از حیات معقول و درک شهودی و کشف و دریافت عینی است، زیرا حیات معمولی كه متاسفانه اكثریت انسان‌ها را اداره می‌كند، همواره خود و ادامه بی‌پایان خود را می‌خواهد، لیكن در حیات معقول فرد آن زندگی پاك از آلودگی‌ها كه خود را در یك مجموعه بزرگی به نام جهان هستی در مسیر تكاملی می‌بیند كه پایانش منطقه جاذبه الهی است.

ایازی افزود: مصداق دیگر، شهید به معنای کشته‌ شدن در راه خداست که شهيد قتيل فی سبيل اللَّه است. این نکته را نباید از یاد برد که در قرآن مجید، حدود 10 آیه به صورت صریح درباره كسانی كه در راه خدا كشته شده باشند وجود دارد. اما این پرسش مطرح است که چرا کلمه شهید را به کار برده‌اند؟ در لغت شهید و شاهد به این معنا کسی است که همواره زنده و شاهد و از درکی آگاهانه برخوردار است و حیات و ممات او همواره صفتی برای حیات طیبه است. با این توضیح چرا کسی که در راه خدا کشته می‌شود را شهید و شاهد گرفته‌اند؟ از سوی دیگر به نظر می‌رسد شهید یک معنای لغوی بیشتر ندارد و موارد استعمال آن مختلف و مصادیق گوناگون دارد، زیرا اگر پذیرفتیم که شهید در لغت به معنی گواه است و در اصطلاح به كسی گویند كه در مجرای شهادت قرار گرفته، حتی در آن صورت که کسی در راه خدا كشته می‌شود، یکی از معانی گواه است.

مرز میان شهید و مقتول فی سبیل‌الله

وی توضیح داد: در آیاتی که مقتول فی سبیل‌الله آمده، کلمه شهید نیامده و نوعی تعمد بوده تا مرز میان شهید و هر مقتول مظلومی مشخص شود. به مصداق آیه شریفه قرآن كه میفرماید «وَلَاتَحسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فِی سبیلِ اللّهِ أَمواتاً بَلْ أَحیاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ یرزقونَ»(آل عمران: 169)و گمان مبر آنان كه در راه خدا كشته شده‌اند، مردگانی هستند، بلكه آنان زنده‌اند و در بارگاه پروردگارشان بهره‌مند هستند، شهید با این دلیل که حاضر، ناظر و شاهد است و حضور دارد، همواره زنده است و مرگ او در واقع انتقال از حیات جاری در سطح طبیعت به حیات پشت پرده آن یعنی در عالم غیب است. به همین جهت کلام الهی جنبه خبری دارد و انشایی نیست و در مقام اعتبار هم نیست. واقعا شهید به این معنا شهید است و لذا در آیه دیگر می‌فرماید: «وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبیلِ اللّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاء وَلَكِن لاَّ تَشْعُرُونَ» (بقره: 154) كه در این آیه نیز به زنده بودن شهید اشاره کرده و در هر دو این آیات فعل شهید با کلمه مجهول «ُقتِلُوا» « یُقْتَلُ» آمده است. با استفاده از آن معنای واژگانی در رابطه با این دو کلمه از قبیل تطبیق مصداق است، چون شهید با کار خود حاضر و ناظر در جامعه است. ملائكه رحمت برای مرگ او حاضر و شاهد خواهند بود، کسی است که در معرکه کارزار حق و باطل همواره حاضر است، ملائکه رحمت برای غسل او شاهد هستند و می‌گویند که «لأنّ اللّه شهد له بالجنّه».

حجت‌الاسلام ایازی ادامه داد: بر این اساس نام گرفتن عنوان شهید، شاید اوصافی باشد مانند زنده بودن شهید، رزق شهید، آمرزش گناهان شهید، ضایع نشدن عمل شهید، مسرت و خوشحالی شهید و وارد شدن در رحمت الهی و رستگاری شهید که در برخی از آیات ذکر شده است.

وی به تعبیر خاص قتل فی سبیل‌الله اشاره کرد و توضیح داد: آنچه در قرآن بدان تعبیر و توضیح داده شده، تعبیر خاص قرآن «قتل فی سبیل الله» است. اما چون هر قتل فی سبیل الله شهید نیست و هر شهیدی مقتول نیست. وقتی خدا و پیامبر شهید و شاهد هستند، این گونه نیست که انسان به این دلیل که در راه خدا کشته شده شهید باشد، پس باید معیار شهید بودن با استفاده از کلمه روشن شود. در توضیح این معنا می‌توان به دو جهت پاسخ داد یکی به این دلیل که شهید کسی است که با آگاهی و انتخاب و آمادگی برای فداکاری به میدان نبرد می رود و این حیات ابدی را انتخاب می‌کند و لذا نمی‌میرد و نمرده است؛ کسی که با فداکاری و ایثار ارزشمندترین موجودی خود را برای خدا می‌دهد، در نزد خدا و جامعه حاضر و ناظر است. نکته دیگر اینکه وقتی می‌خواهیم درباره زنده بودن یا مرده بودن سخن بگوییم معمولا حیات و ممات را به زندگی ظاهری و واقعی معنا می‌کنیم که همان حیات مادی و معنوی است و شهید با انتخاب حیات طیبه و مرگ حیات جاودان را انتخاب می‌کند.

همنشینان شهید

این قرآن‌‌پژوه همچنین تصریح کرد: در آیاتی شهید همنشین با گروهی شده که در مقام اول پیامبران و بعد صدیقین و بعد شهدا و در نهایت صالحین است. اين چهار طايفه يعنى نبيين، صديقين، شهدا و صالحين چه كساني هستند، که در آیه می‌فرماید: «وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً (69) ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَ كَفى‏ بِاللَّهِ عَلِيماً (نساء: 70)» کسی که اطاعت خدا و رسول کند از کسانی هستند که پاداش‌شان به آنان داده شده که این چهار گروه هستند. این جمله متضمن معناى تعجب است. معناى آيه اين است كه امتياز بزرگ همنشينى با مقرّبترين بندگان خدا كه به اطاعت كنندگان از خدا و رسول داده شده، موهبتى است از جانب خدا كه پس از پاداش‌شان به آنان داده شده است. بنابراین، اين آيه دلالت دارد كه چنين كسانى ملحق به «الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ» هستند و از خود آنان نيستند. این چهار گروه بدون شک با این اوصاف دارای ویژگی خاص خود هستند. طايفه انبیا، آشنايان با وحى و آگاهان از اخبار غيبى و از صدیقین هستند که مبالغه در صدق است، يعنى كسانى كه بسيار صادق هستند؛ صدق تنها زبانى نيست، يكى از مصاديق آن سخنانى است كه انسان مى‏‌گويد، مصداق ديگرش عمل است كه اگر مطابق با زبان و ادعا باشد آن عمل نيز صادق است. صديق آن كسى است كه به هيچ وجه دروغ در او راه ندارد و چنين كسى كارى كه حق بودن آن را نمى‏‌داند نمى‏‌كند، هر چند كه مطابق با هواى نفسش باشد و سخنى را كه راست بودن آن را نمى‏‌داند نمى‏‌گويد و قهراً حتى كسى به غیر از حق را هم نمى‏‌بيند، پس او كسى است كه حقايق اشيا را مى‏‌بيند و حق مى‏‌گويد و حق انجام مى‏‌دهد. درباره شهدا گفته شده است که اين كلمه در قرآن كريم به معناى گواهان در اعمال است و در هيچ جاى قرآن كه از ماده (ش- ه- د) كلمه‏‌اى به كار رفته به معناى كشته در معركه جنگ نيامده، بلكه مراد از آن افرادى است كه گواه بر اعمال مردم هستند و مراد از صالحين كسانى هستند كه شايستگى نعمت خداى را دارند. آیه دیگر که امت اسلامی شهدا هستند و نیز از شهدا بودن مردم و شهید بودن پیامبر صحبت شده به این شرح است که «وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ، وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدا». (بقره: 143). در این آیه شهدا و شهید هر دو به کار رفته و گواهان بر مردم يعنى چه؟ كلمه وسط به معناى چيزی است كه ميانه دو طرف قرار گرفته باشد، نه جزء آن طرف باشد، نه جزء اين طرف، و امت اسلام نسبت به مردم دیگر ـ يعنى اهل كتاب و مشركين ـ همين وضع را دارند که از جانب افراط و تفریط برحذر باشند و تعالیم دینی آنان نوعی میانه‌روی محسوب شود. نه تنها جانب ماديت را گرفته، غیر از زندگى دنيا و استكمال جنبه ماديت خود و به كمال رساندن لذت‌ها و زخارف و زينت دنيا چيز ديگرى نمی‌خواهند، نه اميد بعثى دارند، نه احتمال نشورى می‌دهند و نه كمترين اعتنايى به فضائل معنوى و روحى دارند. بعضى ديگر از مردم، تنها جانب روح را تقويت کرده و غیر از ترك دنيا و رهبانيت به چیز دیگری دعوت نمى‏‌كنند، آنها تنها دعوت‌شان اين است كه بشر كمالات جسمى و مادى را كه خدا در مظاهر اين نشئه مادى ظهورش داده، ترك بگويند تا اين ترك گفتن وسيله كاملى براى رسيدن به آن هدفى كه خدا انسان را به خاطر آن آفريده شود. ولى نفهميدند كه ندانسته رسيدن به آن هدف با از بین بردن غرائز ممکن نیست و واقعیت انسان و دنیا ابطال و درهم كوفتن راه‌های مادی به طور مطلق نیست. اما امت اسلام؛ خدا آن را امتى وسط قرار داد، يعنى براى آنان دينى قرار داد كه متدينين به آن دين را به سوى راه وسط و ميانه هدايت مى‌‏كند، راهى كه نه افراط آن طرف را دارد، و نه تفريط.

ویژگی‌های شهید

وی درباره ویژگی‌های شهید از منظر قرآن گفت: یكی از ویژگی‌هایی كه قرآن شریف برای شهیدان ذكر كرده، مسئله حیات و نوعی زندگی متفاوت از حیات دیگران و زنده بودن آنهاست. خداوند در سوره بقره «وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبیلِ اللّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْیَاء وَلَكِن لاَّ تَشْعُرُونَ» به زنده بودن شهیدان اشاره كرده و اقوال مختلفی از طرف مفسرین ارائه شده است. برخی گفته‌اند كه منظور این است كه شهدا به‌ زودی در قیامت زنده خواهند شد. برخی نیز گفته‌اند كه كشته شدگان در راه خدا، دارای هدایت و ایمان و دین صحیح هستند، نمرده‌اند و زنده هستند و برخی دیگر گفته‌اند که مقصود این است که چون نام نیک از شهیدان در این دنیا باقی مانده است زنده هستند. مفسرین دیگر نیز اقوال دیگری را آورده‌اند كه هر كدام به نوعی بیان كننده حیات شهداست و همه این اقوال به زنده بودن آرمان و اهداف شهیدان در جامعه باور دارند. اما باید توجه کرد که آیا شهادت نوعی مرگ محسوب می‌شود و می‌توان آن را به عنوان مرگ محسوب کرد؟ بی‌شک بسته به این است که «میته» را چگونه معنا کرد در آن صورت مفهوم مرگ و حیات آشکار می‌شود. اگر موت به معنای جان گرفتن باشد جسم تغدیه نمی‌شود و وابسته به جسم نیست و قرآن از این نوع مرگ یاد می‌کند که در این صورت شهادت نوعی مرگ است.

حجت‌الاسلام ایازی ویژگی دیگر شهید را تداوم اجر و پاداش عنوان کرد و افزود: خداوند در آیه‌ای می‌‌فرماید که كسی كه در راه خدا جهاد كند و در راه خدا شهید یا پیروز شود، پاداش بزرگی به او عطا خواهیم كرد که به ضایع نشدن عمل شهید اشاره و آن را تضمین كرده است و این گونه نیست كه اگر به ظاهر در جهاد شكست خورده باشند خون آنها ضایع شده باشد،‌ بلكه در هر حال پیروز می‌شوند. تداوم رزق نیز ویژگی دیگر شهید است. خداوند در قرآن كریم در سوره آل عمران در آیات 169 تا 171 می‌فرماید: « وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (169) فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ (170) يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ» (171). در این آیات خداوند بعد از اینكه می‌فرماید: شهیدان را مرده مپندارید اشاره می‌كند به اینكه شهیدان زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی می‌خورند(عند ربهم یرزقون) كه در این قسمت از آیه به ارتزاق شهیدان اشاره شده است. اگر نوعی حیات مجازی برای شهیدان فرض کنیم با ارتزاق منافات دارد، پس باید حیات را حقیقی در نظر گرفت. زیرا ارتزاق از ویژگی‌های موجود زنده و حقیقی است و چون خداوند درباره شهیدان گفته است كه نزد پروردگارشان ارتزاق می‌كنند، پس شهید نمی‌تواند زنده حقیقی نباشد. اما این پرسش مطرح است که آیا روزی شهدا که بیان شد معنوی است، فقط به شخص شهید تعلق می‌گیرد یا خانواده و نزدیکان و همسایگان شهید هم از این رزق و نعمت بهره‌مند می‌شوند؟ بدون تردید این تغذیه معنوی است و شهدا به شکل معنوی تغذیه می‌شوند، همچون گندمی که در حال رشد است که با مرگ رشدش متوقف نمی‌شود و خانواده و اطرافیانش از وجود شهید متنعم می‌شوند و هم روزی می‌گیرند، یعنی شهید وسیله هدایت و گشایش راه بیشتر آنها می‌شود و هم روزی و برکتی که به سبب وجود شهید نوعی معنویت را به ارمغان می‌آورد، مشروط بر اینکه خانواده و اطرافیان شهید توجه به این برکت داشته باشند و از این نعمت به درستی استفاده کنند، شهادت نوعی ایجاد معرفت می‌کند و این معرفت با وجود معرفت شهید موجب تزاید در خانواده و اطرافیان می‌شود. بنابراین شهدا به واسطه نعمت‌های خدادادی مسرور و خوشحال هستند و می‌خواهند که این خوشحالی را با دیگران كه به آنها ملحق می‌شوند تكمیل کنند و مایل هستند كه به آنها بشارت داده شود كه ترس و اندوهی به خود راه ندهند.

این استاد حوزه و دانشگاه سعادت ابدی را دیگر ویژگی شهید عنوان کرد و گفت: خداوند در چند مورد به این پاداش بزرگ اشاره می‌کند و با تعبیر «و یصلح بالهم» در قرآن اشاره فرموده است. از جمله «وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ (4) سَيَهْدِيهِمْ وَ يُصْلِحُ بالَهُمْ (5) وَ يُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ (6).» (محمد: 4-6)» یعنی كسانی كه در راه خدا كشته شدند، خداوند هرگز اعمالشان را ضایع نگرداند و آنان را به سعادت هدایت كند و امورشان را اصلاح کند و به بهشتی كه قبلاً مقامات آن را به آنها شناسانده است، واردشان می‌سازد. پوشش خطاها نیز از مقامات شهداست. در قرآن كریم درباره بخشش گناهان شهید چنین آمده است «فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ أُوذُوا فِي سَبِيلِي وَ قاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ» (آل عمران: 195) آنان كه از وطن خود هجرت كردند و از دیار خود بیرون رانده شدند و در راه خدا رنج كشیدند، جهاد كردند و كشته شدند، همانا بدی‌های آنان را می‌پوشانیم و آنان را به بهشت‌هایی كه از زیر درختان آن نهرهای آب جاری و روان است داخل می‌كنیم و این پاداشی است از جانب خدا و پاداشی كه از جانب خدا باشد نیكوست.