کد خبر: ۳۵۴۱۷۱۳

تاریخ: ۰۹ آبان ۱۳۹۵ - ۰۸:۲۸

اقتصاد در قرآن/ سیدکاظم رجایی:

عملیات تولیدی و کسب ثروت از نگاه قرآن امری عقلانی است

گروه اقتصاد: عضو هیئت‌علمی مؤسسه امام خمینی(ره) یادآور شد: گرچه برخی آيات، وحيانى بودن شيوه توليد در بعضى صنايع را مطرح مى‏‌كند ولى مى‏‌توان گفت از ديدگاه قرآن، به دست آوردن ثروت و عمليات توليدى، امر عقلانى است كه انسان‏‌ها با بهره‏‌گيرى از حس و عقل خدادادى به آن مبادرت مى‏‌كنند.

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدکاظم رجایی‌رامشه، عضو هیئت‌علمی گروه اقتصاد مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا)، به بحث درباره جایگاه کار و تولید در قرآن پرداخت و اظهار کرد: از توليد مى‏‌توان به تركيب عوامل توليد براى ازدياد منافع اقتصادى تعبير كرد؛ با فعاليت توليدى، جامعه به كالاها و خدمات مورد نياز خود براى اشباع تمايل‏‌ها و نيازها به صورت مستقيم يا غيرمستقيم دست مى‏‌يابد.
مفهوم کار و تولید
وی ادامه داد: به استثناى موارد خاص، كالاها و خدمات براى نهايى شدن، نياز به فعاليت توليدى دارند. تأكيد مى‏‌شود كه توليد اعم از توليد كالا و خدمت است؛ به عبارت ديگر حركت كشتى در دريا و حمل كالا يا مسافر توليد خدمت است.
رجایی اظهار کرد: به ابزارهايى كه در فعاليت‏‌هاى توليدى مشاركت دارند، عوامل توليد مى‏‌گويند كه در گذشته، تنها به زمين و نيروى كار اطلاق مى‏‌شد، ولى با پيدايش تحولات، سرمايه و سپس مديريت هم ضميمه شد. كار و مديريت، هر دو تلاش بشرى هستند كه در توليد به كار مى‏‌روند. تلاش بدنى يا فكرى كه در فرايند توليد قرار مى‏‌گيرد.
هدف از تولید در نظام اقتصادی اسلام
این پژوهشگر اقتصاد اسلامی درباره هدف از تولید اظهار کرد: هدف از توليد، رشد ثروت جامعه براى رفاه بيش‏تر و در نظام اقتصادى اسلام و هدف نهايى، جهت‏‌دهى جامعه به قرب الهى است. در نظام سرمايه‏‌دارى، هدفِ بنگاه توليدى، حداكثرسازى سود است كه در مصرف، ماكزيمم مطلوبيت افراد را هم به دنبال دارد.

وی ادامه داد:  بنابراين كالايى كه تقاضا داشته باشد و قيمت بيش‏ترى براى آن بپردازند، توليد مى‏‌شود. در نظام اقتصادى اسلام، اقدام براى تأمين نيازهاى ضروری جامعه به صورت واجب كفايى بر همه لازم است؛ بنابراين فعاليت توليدى با اين نگرش عبادت به شمار مى‏‌رود.
دیدگاه قرآن درباره عوامل تولید
عضو هیئت‌علمی مؤسسه امام خمینی(ره) خاطرنشان کرد: گرچه توليد بخش خصوصى بدون سود و با زيان‏‌دهى در بلندمدت عملاً محقق نمى‏‌شود. از ديدگاه قرآن كريم، اگر تمام مظاهر جهان هستى از جمله منابع توليد و تجهيز منابع براى توليد بهينه در مسير تقرب به خداوند متعالى قرار گيرد، هويتى معنادار و ماندگار مى‏‌يابد.
وی با بیان اینکه فعاليت توليدى، عنصر اساسى در طلب روزى است، گفت: قرآن تصريح مى‏‌كند كه عوامل توليد و منابع معيشت انسانى، فراوان و پايان‏‌ناپذير است. نعمت‏‌هاى الهى به خزانه بى‏‌پايان او متصل‏‌اند و خداوند نه تنها رزق همه افراد بشر، بلكه روزى تمام جنبندگان را تضمين كرده است.
جایگاه کار و تلاش برای کسب روزی حلال در قرآن
رجایی تأکید کرد: البته در قرآن كريم از عوامل توليد هم چون باران نيز به رزق تعبير شده است. هم‏چنين از قرآن استفاده مى‏‌شود كه منابع طبيعى با نيازهاى انسانى هماهنگ‏‌ هستند. زمين و منابع موجود در آن، درياها و ذخاير آن‏ها، براى بشر رام هستند؛ همه تسليم و در تسخير او هستند و خداوند زمينه كار و فعاليت را فراهم، و بر اين اساس به انسان سفارش كرده كه به جست‏جوى روزى برود.
عضو هیئت‌علمی مؤسسه امام خمینی(ره) ادامه داد: در قرآن به كار و تلاش براى روزى حلال، با عنوان طلب از فضل خداوند تعبير شده است. در قرآن، به تصرف در زمين و آن‏چه در آن است سفارش شده، كه تصرف در عوامل توليد و تبديل آن‏ها به كالاهاى نهايى از مصاديق بارز آن است.
اهمیت اراده خداوند در تولید از جانب انسان
رجایی تصریح کرد: خداوند در قرآن، فعاليت‏‌هاى توليدى انسان را در طول افعال خود مى‏‌داند و به اين مطلب تأكيد مى‏‌كند كه آن‏چه انجام مى‏‌دهيد و محصولى كه به دست مى‏‌آوريد، خارج از قلمرو و مشيت الهى نيست.
وی ادامه داد: خداوند است كه به انسان توانايى داده، عوامل توليد و منابع اوليه را خلق كرده و در تسخير او قرار داده است. در جريان توليد نيز مشيت او به آن تعلق مى‏‌گيرد. اگر اراده خداوند نباشد، اين فرايند شكل نگرفته و محصولى توليد نخواهد شد.
وحيانى بودن شيوه توليد در بعضى صنايع
این پژوهشگر اقتصاد اسلامی با بیان اینکه توحيد افعالى در بسيارى از آيات قرآن كريم ديده مى‏‌شود، اظهار کرد: يكى از نمونه‏‌هاى بارز آن، فعاليت‏‌هاى توليدى است كه مولد حقيقى را خداوند معرفى مى‏‌كند. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ، أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ؛ آيا شما آن را بى‏‌يارى ما زراعت مى‌كنيد يا ماييم كه زراعت مى‌كنيم. آيا شما چوب درخت آن را پديدار كرده‏‌ايد يا ما پديدآورنده‏‌ايم». (الواقعه/ 64 و 72)، بنابراین فاعليت انسان در طول فاعليت خداوند قراردارد؛ ولى مولد بودن خدا بالاصاله و بالاستقلال و مولد بودن انسان بالتبع و بالعرض است.
رجایی عنوان کرد: گرچه بعضى آيات، همانند «وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ؛ و به [داوود] فن زره [سازى] آموختيم تا شما را از [خطرات] جنگتان حفظ كند پس آيا شما سپاسگزارید» (الأنبياء/ 80) وحيانى بودن شيوه توليد در بعضى صنايع را مطرح مى‏‌كند ولى مى‏‌توان گفت از ديدگاه قرآن، به دست آوردن ثروت و عمليات توليدى، امر عقلانى است كه انسان‏‌ها با بهره‏‌گيرى از حس و عقل خدادادى به آن مبادرت مى‏‌كنند.
اهميّت توليد و تشويق به آن در قرآن
عضو هیئت‌علمی مؤسسه امام خمینی(ره) ادامه داد: به طور طبيعى انگيزه‏‌هاى لازم در نهاد انسان قرار داده شده است تا دنبال تحصيل مال، توليد كالاها و خدمات برود؛ از اين رو، قدرت تشخيص شيوه توليد بهينه از جهت كارآيى مهندسى و اقتصادى و كاهش هزينه‏‌هاى توليد تا حدممكن در درون انسان نهاده شده و به اين دليل، قرآن كم‏تر به اين مسائل پرداخته است.
وی با بیان اینکه فعاليت توليدى، عنصر اساسى در طلب روزى است، اظهار کرد: اهميت و تشويق به آن را مى‏‌توان از آيات متعدد استفاده كرد. قرآن كريم، با توصیه به دخالت در عوامل توليد و نهاده‏‌هايى كه خداوند براى بشر خلق كرده، و به شكر اين نعمت‏‌ها و استفاده درست و مناسب از آن‏ها تأكيد، و دورى كردن از تصرف در عوامل توليد را پيروى از گام‏‌هاى شيطانى دانسته و نكوهش مى‏‌كند.
دعوت قرآن از انسان برای بهره‌مندی از منابع زمین
رجایی اضافه کرد: خداوند متعال در قرآن یادآوری می‌کند كه او منابع و امكانات را براى انسان‏‌ها آفريده و آن‏ها را رام انسان قرار داده است، و در همین حال، انسان را به جست‌وجو در زمين، بهره‏‌مندى از منافع آن، آباد كردن و برطرف ساختن نيازهاى معيشتى به وسيله امكانات نهفته در آن، تشويق و با بيان‏‌هاى مختلف، اهميت آن را گوشزد مى‏‌كند.
وی ادامه داد: بدين ترتيب مى‏‌توان پى برد كه تلاش در راستای عمليات توليدى، مظهرى از مظاهر عبوديت حق است. هم‏چنين نادرست بودن ذهنيت برخی افراد روشن می‌شود كه معتقدند اشتغال به امور معيشت از قبيل پرداختن به امور مادى، به معنای جدا شدن از مظاهر معنوی است.
درخواست از انسان برای آبادانی در زمین
این پژوهشگر اقتصاد اسلامی یادآور شد: قرآن كريم با متذكر شدن اين كه خداوند نعمت‏‌ها و منابع را براى شما آفريده است، به جست‏‌وجو در زمين براى طلب روزى، امر، و به تهيه «قوه» یعنی توان و نيرو دستور داده، خواستار آبادانى در زمين شده و با بيان‏‌هاى مختلف، اهميت توليد و تشويق به آن را گوشزد كرده است.

عضو هیئت‌علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) اظهار کرد: از آن جا كه تشويق به هر فعاليتى، اهميت آن را مى‏‌رساند و بيان اهميت، به نوعى تشويق به آن امر است، از اين رو موضوعات اهميت توليد و تشويق به توليد، در يكديگر تلفيق و به صورت اهميت و تشويق به توليد تبديل شده‌اند.
تشویق قرآن به کسب روزی در فعالیت تولیدی
وی ادامه داد: آيات مربوط به این موضوع در پنج طبقه به صورت دسته‏‌بندى شده‏‌اند که اولین مورد، طلب از فضل خداوند است که مجموعه‏‌اى از آيات، به جست‏‌وجوى روزى و طلب از فضل خداوند امر مى‏‌كند.
رجایی افزود: بيشتر اين آيات، هدف از تسخير آسمان و زمين، خلقت شب و روز، فرستادن باد و باران و حركت كشتى در درياها را، جست‏‌وجو و طلب زيادى در روزى مى‏‌دانند. اين آيات در تشويق به كسب روزى با روش فعالیت‏‌هاى توليدى تصريح دارند.
مفهوم فضل در قرآن
وی در تشریح مفهوم «فضل» اظهار کرد: «فضل» به معناى «بيش از حدكفاف» است. منظور از فضل الهى، هر عطيه‏‌اى است كه براى اعطا كننده لازم نيست. در واقع، احسان، رحمت و عطايى كه خدا بر بندگان مى‏‌كند بر او لازم نيست؛ بلكه از روى لطف و كرم، احسان و عطا مى‏‌كند؛ بدين سبب به آن «فضل» گفته مى‏‌شود.
رجایی ادامه داد: طلب رزق را از اين جهت «ابتغاء فضل» مى‏‌گويند كه رزق، فضل و بخششى از جانب خداوند بزرگ است؛ زيرا بخشنده، غالباً آن چه را مازاد بر نيازش باشد به ديگران مى‏‌دهد.
تضمین روزی برای همه موجودات از جانب خداوند
این پژوهشگر اقتصاد اسلامی با اشاره به اینکه از قرآن استفاده مى‏‌شود كه خداوند براى همه موجودات، روزى را تضمين كرده است، اظهار کرد: از كوچك‏ترين موجودات تك‍‎‌‌سلولى گرفته تا بزرگ‏ترين آن‏ها در جهان هستى از اين روزى بهره‏‌مند هستند.
وی افزود: خداوند در قرآن می‌فرماید: «مَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ؛ و هيچ جنبنده‏‌اى در زمين نيست مگر [اينكه] روزيش بر عهده خداست و او قرارگاه و محل مردنش را مى‏‌داند همه [اينها] در كتابى روشن [ثبت] است»، (هود/ 6) روزى زيادتى دارد كه از آن به فضل تعبير شده است. در اين آيات هدف از تسخير آسمان و زمين، درياها، خلقت شب و روز و ارسال باد و باران جست‌وجو از اين فضل الهى و اين نوع رزق معرفى مى‏‌شود.
اهمیت جست‌وجوی فضل خداوند در فعالیت‌های تولیدی
عضو هیئت‌علمی مؤسسه امام خمینی(ره)، جست‏‌وجو از فضل خداوند را یکی از روش‌های فعاليت‏‌هاى توليدى عنوان کرد و گفت: دامنه فعالیت، نكته مهمی براى گسترش رزق و روزى در فعالیت‌های تولیدی است. نه تنها خشكى، بلكه سراسر زمين و آسمان، قلمرو فعاليت‏‌هاى توليدى بشر است و نمونه آن، آيات تسخير زمين، آسمان و دريا است تا بشر بتواند از همه نعمت‏‌هاى الهى بهره‏‌مند شود.
وی گفت: نكته نهفته در تسخير آسمان، زمين، دريا و كشتى اين است كه بشر بدون فن‏اورىِ لازم نمى‏‌تواند از اين نعمت‏‌ها بهره‏‌مند شود. پس تصرف در آسمان و زمين و بهره‏‌مند شدن از نعمت‏‌هاى آن بدون توليد ابزارهاى لازم و وسائل مدرن و فناورى‏‌هاى نوين ميسر نيست؛ در واقع، تشويق به توليد، ترغيب به فراهم‌سازى زمينه توليد نيز هست.
تمهید مقدمات کار و تلاش؛ زمینه‌سازی برای آرامش و استراحت
رجایی اظهار کرد: خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَ جَعَلْنَا اللَّيْلَ وَ النَّهارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَ جَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسابَ وَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِيلاً؛ و شب و روز را دو نشانه قرار داديم نشانه شب را تيره‏ گون و نشانه روز را روشنى‏ بخش گردانيديم تا [در آن] فضلى از پروردگارتان بجوييد و تا شماره سال‌ها و حساب [عمرها و رويدادها] را بدانيد و هر چيزى را به روشنى باز نموديم» (الإسراء/ 12) جمله «لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ» فرع بر جمله «وَ جَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً» است؛ يعنى روز را روشن قرار داديم تا انسان بتواند به دنبال طلب روزى از پروردگار خود باشد؛ بنابراین رزق، فضل و عطاى او است.
عضو هیئت‌علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) در پایان گفت: تمهيد مقدمات كار و تلاش، زمينه‏‌سازى براى آرامش و استراحت و سپس روشنى بخشيدن و چراغانى كردن زمين براى جست‌‏وجوى روزى، تشويق عملى براى فعاليت اقتصادى است و اگر روز روشن نمى‏‌بود و تاريكى شب، كنار نمى‏‌رفت، چگونه امكان فعاليت اقتصادى و جست‏جوى روزى ممكن بود.

ادامه دارد...