کد خبر: ۳۵۸۶۰۳۸

تاریخ: ۰۹ فروردين ۱۳۹۶ - ۱۰:۱۷

/سفر در آیینه قرآن/

عبرت از گذشتگان؛ بهترین سوغات سفر از منظر قرآن

گروه معارف: خدای متعال در آیات متعدی موضوع سفر را مطرح کرده که مهمترین ره‌آوردی که می‌توان از سفر به آن رسید عبرت از سرنوشت گذشتگان و انتخاب راه صحیح در مسیر کمال الهی است.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) از زنجان، نوروز فرصت مناسبی برای مسافرت است و بسیاری از خانواده‌ها در این ایام با انتخاب مقصدی برای خود، قدم در راه سفر می‌گذارند.

سفر را سفر گفته‌اند چون انسان از خانه بیرون می‌زند و در جاده میان شهری قرار گرفته و در سرزمین باز به حرکت در می‌آید به طوری که برای همگان آشکار می‌شود. واژه سفر به معنای آشکار شدن است. از همین رو بيرون شدن از شهر خود و آشكار شدن در زمين باز و خارج از منازل را سفر می‌گویند. (لسان العرب، ج 6، ص 276، «سفر») همچنین به زن بی‌حجاب که مو و یا چهره خود را آشکار می‌کند، سافر و سوافر می‌گویند؛ چنانکه بامدادان را نیز سافر می‌گویند و خداوند می‌فرماید: «وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ»؛ «و سوگند به بامداد چون آشكار شو».(مدثر، آیه ۳۴)

آنچه مهم است و نباید از نظر دور داشت بهره‌گیری کافی از مسافرت است همانگونه که قرآن در آیه 137 سوره مبارکه آل‌عمران نکته‌ای ظریف و تامل برانگیز را در گردش به انسان گوشزد می‌کند. در مثالی ساده و کاملا عینی، انسان را به تفکر دعوت می‌کند و از او می خواهد تا با دیدن باقی مانده آثار به جا مانده از گذشتگان از آن‌ها عبرت بگیرد.

«قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ»؛ «قطعا پيش از شما سنتهايى [بوده و] سپرى شده است پس در زمين بگرديد و بنگريد كه فرجام تكذيب ‏كنندگان چگونه بوده است».

در آیه 46 از سوره مبارکه حج می‌خوانیم: «أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ»؛ «آيا در زمين گردش نكرده‏ اند تا دلهايى داشته باشند كه با آن بينديشند يا گوشهايى كه با آن بشنوند در حقيقت چشمها كور نيست ليكن دلهايى كه در سينه‏ هاست كور است».

خدای متعال در آیه 69 از سوره مبارکه نمل نیز فرموده است: «قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ»؛ «بگو در زمين بگرديد و بنگريد فرجام گنه‏پيشگان چگونه بوده است».

در آیه 44 سوره مبارکه فاطر نیز بر سفر و عبرت‌گیری از سرگذشت پیشینیان تاکید شده است: «أوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا»؛ « آيا در زمين نگرديده‏ اند تا فرجام [كار] كسانى را كه پيش از ايشان [زيسته] و نيرومندتر از ايشان بودند بنگرند و هيچ چيز نه در آسمانها و نه در زمين خدا را درمانده نكرده است چرا كه او همواره داناى تواناست».

همین مساله در آیه 82 از سوره مبارکه غافر گوشزد شده است و خدای متعال فرموده است: « أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ»؛ « آيا در زمين نگشته‏ اند تا ببينند فرجام كسانى كه پيش از آنان بودند چگونه بوده است [آنها به مراتب از حيث تعداد] بيشتر از آنان و [از حيث] نيرو و آثار در روى زمين استوارتر بودند و[لى] آنچه به دست مى ‏آوردند به حالشان سودى نبخشيد».

در آیه 42 سوره مبارکه روم بار دیگر این مساله گوشزد شده است: «قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ»؛ « بگو در زمين بگرديد و بنگريد فرجام كسانى كه پيشتر بوده [و] بيشترشان مشرك بودند چگونه بوده است».

در آیه 11 از سوره مبارکه انعام بار دیگر بر عبرت‌گیری از عاقبت مجرمان تاکید شده و خدای متعال فرموده:« قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِين»؛ « بگو در زمين بگرديد آنگاه بنگريد كه فرجام تكذيب ‏كنندگان چگونه بوده است».

در آیات دیگری نیز به موضوع سفر پرداخته شده که از آن جمله در آیه 86، 90 و 93 از سوره مبارکه کهف به ماجرای سفر ذوالقرنین اشاره کرده: « حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِحَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ...»؛ « حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ..»؛ « حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ...».

سوره عنکبوت آیه 20، خداوند امر به سفر می کند برای ایمان آوردن به خلقت اولیه و قیامت. «قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»؛ « بگو در زمين بگرديد و بنگريد چگونه آفرينش را آغاز كرده است‏ سپس [باز ] خداست كه نشاه آخرت را پديد مى ‏آورد خداست كه بر هر چيزى تواناست».

سوره سبا آیه 18، اشاره به سفر در عصر حضرت سلیمان دارد. «وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ»؛ « و ميان آنان و ميان آبادانيهايى كه در آنها بركت نهاده بوديم شهرهاى متصل به هم قرار داده بوديم و در ميان آنها مسافت را به اندازه مقرر داشته بوديم در اين [راه]ها شبان و روزان آسوده ‏خاطر بگرديد».

از آنجا که عبادت خدا در هیچ حال تعطیلی بردار نیست و در سفر نیز باید اعمال عبادی را به جای آوریم خدای متعال برای این مورد نیز دستور خاص خود را فرموده و رفاه حال مسافران را در نظر داشته است به طوری که در آیه 101 از سوره مبارکه نسائ می‌خوانیم: «وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا»؛ « و چون در زمين سفر كرديد اگر بيم داشتيد كه آنان كه كفر ورزيده‏ اند به شما آزار برسانند گناهى بر شما نيست كه نماز را كوتاه كنيد چرا كه كافران پيوسته براى شما دشمنى آشكارند».

در آیات 184 و 185 سوره مبارکه بقره نیز به احکام عبادت در سفر پرداخته شده است و آیه 283 از همین سوره مبارکه به توصیه‌های معاملاتی در هنگام سفر اشاره دارد و می‌فرماید: «و اگر در سفر بوديد و نويسنده‏ اى نيافتيد وثيقه‏ اى بگيريد؛ و اگر برخى از شما برخى ديگر را امين دانست‏، پس آن كس كه امين شمرده شده‏، بايد سپرده وى را بازپس دهد؛ و بايد از خداوند كه پروردگار اوست‏، پروا كند. و شهادت را كتمان مكنيد، و هر كه آن را كتمان كند قلبش گناهكار است‏، و خداوند به آنچه انجام مى‏ دهيد داناست‏».

سوره مائده آیه 106 نیز اشاره به وصیت در حال مرگ در هنگام سفر دارد. «اى كسانى كه ايمان آورده‏ ايد هنگامى كه يكى از شما را [نشانه‏ هاى] مرگ دررسيد بايد از ميان خود دو عادل را در موقع وصيت به شهادت ميان خود فرا خوانيد يا اگر در سفر بوديد و مصيبت مرگ شما را فرا رسيد [و شاهد مسلمان نبود] دو تن از غير [همكيشان] خود را [به شهادت بطلبيد] و اگر [در صداقت آنان] شك كرديد پس از نماز آن دو را نگاه مى داريد پس به خدا سوگند ياد مى كنند كه ما اين [حق] را به هيچ قيمتى نمى‏ فروشيم هر چند [پاى] خويشاوند [در كار] باشد و شهادت الهى را كتمان نمى ‏كنيم كه [اگر كتمان حق كنيم] در اين صورت از گناهكاران خواهيم بود».