کد خبر: ۳۶۰۵۵۸۶

تاریخ: ۱۲ خرداد ۱۳۹۶ - ۰۴:۳۸

به مناسبت سالروز اعلام ولایتعهدی امام رضا(ع)/

نخستین جام زهری که به امام رضا(ع) نوشاندند

گروه اندیشه: مطالعه گزارشات تاریخی بیانگر این واقعیت است که مأمون، امر ولایتعهدی را با اجبار و تهدید به امام رضا(ع) تحمیل کرده بود و امام تا آخر عمر شریفشان از این امر ناخشنود بودند چنانکه در روایات تاریخی آمده است که ایشان حتی برای مرگ خود دعا می‌فرمودند.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) 7 رمضان مصادف است با سالروز اعلام ولایتعهدی امام رضا(ع) توسط مأمون. شاید برخی گمان کنند که این واقعه تاریخی موجب شده بود که روزگار غربت ائمه(ع)  پایان پذیرد و بنیاد ظلم و ستم در حق ایشان به پایان برسد. اما گزارشات تاریخی خلاف این پندار را آشکار می‌سازد. هروی می‌نویسد: «به خدا سوگند امام رضا(ع) از روی رغبت و اختيار وارد اين امر (ولایتعهدی) نشد بلکه آن حضرت را بر خلاف ميل و به اجبار به سوی کوفه و سپس از طريق بصره و فارس به مرو حرکت دادند.»

نخستین پرسشی که مطرح می‌شود این است که چرا امام رضا(ع) از این واقعه ناخشنود بودند و آن را به اجبار پذیرفتند. به نقل از کتاب ارشاد، هنگامی که امام رضا(ع) از مأمون درخواست کرد ایشان را از این امر معاف بدارد، مأمون در نهایت گستاخی چنين پاسخ داد که «خليفه دوم شورایی را متشکل از 6 نفر تشکيل داد که يکی از آنها جدّت علی‌ابن‌ابيطالب(ع) بود و مقرّر داشت هر کدام از آنان نسبت به این امر مخالفت ورزید گردنش زده شود. اينک بايد آنچه را از تو خواسته‌ام بپذيری زيرا من نیز چاره‌ای جز اين نمی‌بینم.» از این روایت و سایر اخبار تاریخی به خوبی روشن می‌شود که مأمون، امام رضا(ع) را با زور تهدید به این امر وادار ساخته بود.

اما ماجرا به این جا ختم نمی‌شود. وقتی مأمون امر خلافت را به امام پيشنهاد داد و امام نپذيرفت، مجددا امر ولايتعهدی را به حضرت پیشنهاد کرد اما باز هم امام از پذیرش این امر امتناع ورزید. در این هنگام مأمون گفت: «تو پيوسته با آنچه خوشايندم نيست با من برخورد می کنی. گويا خود را از خشم من در امان می‌بينی. به خدا سوگند اگر ولايتعهدی را نپذيری تو را به پذیرش آن مجبور می‌کنم و چنان چه باز هم مخالفت کنی گردنت را مي‌زنم.» در این هنگام حضرت فرمود: «خداوند مرا از این که خود را به هلاکت اندازم نهی فرموده است. اگر چنین است، هر کار که به نظرت رسیده انجام بده.» امام در ادامه شرط می‌کند که در عزل و نصب‌ها و امور حکومتی دخالتی نکند و تنها دورادور مُشیر و راهنما باشد.

در برخی از اقوال آمده است که اصرارهای مأمون به امام رضا(ع) برای پذیرش ولایتعهدی تا آن میزان ادامه یافت که وی، فضل بن سهل را نزد امام فرستاد تا بار ديگر امام را به پذیرش این امر وادار سازد. اما امام که از انگیزه شوم مأمون آگاهی داشت بار دیگری از پذیرش این امر امتناع ورزید. کار بدان جا رسید که فضل، خطاب به امام گفت: «به خدا سوگند، مأمون به من دستور داده است که اگر بار دیگر مخالفت کنی گردنت را بزنم.» دراين زمان بود که امام دریافت اگر این بار هم از پذیرش ولایتعهدی سر باز زند، جان شریف خود را از دست خواهد داد، لذا به ناچار تن به پذیرش ولایتعهدی داد. در این رابطه در کتاب عیون اخبارالرضا(ع) از حضرت روایت شده است که ایشان فرمودند «وقتی امر دائر شد میان قبول ولایتعهدی و کشته شدن، آن را بر قتل خود برگزیدم.» نقل شده است که امام پس از پذیرش این امر، دستان مبارکش را رو به آسمان بلند کرد و دعا فرمود: «پروردگارا تو می‌دانی که من مجبور و مضطرّم، مرا مواخذه مکن چنانکه بنده و پيامبر خود يوسف را به سبب حکمرانی بر مصر مواخذه نکردی.»

میزان شدت اندوه و ناراحتی امام رضا(ع) از پذیرش ولایت عهدی مأمون را می‌توان از این روایت تاریخی در کتاب عیون ‌اخبار الرضا(ع) دریافت که گزارش می‌کند در روز جمعه، امام رضا(ع) از مسجد باز می‌گشت و درحالی که عرق و غبار بر چهره‌ منوّرش نشسته بود و دست‌هايش را به سمت آسمان بالا گرفته بود، چنین با پروردگار مناجات می‌فرمود که: «پروردگارا! اگرفرج من از اين گرفتاری که به آن دچار شده‌ام مرگ من است، همين ساعت آن را برسان.» شیخ صدوق در ادامه این خبر، نقل می‌کند که ایشان پس از پذیرش ولایتعهدی تا روزی که به شهادت رسید پيوسته دلگير و اندوهگين بود.

پرسش این است که اصلاً چرا مأمون، امر خلافت و ولایتعهدی را به حضرت پیشنهاد کرد و آنقدر بر این پیشنهاد اصرار ورزید و در نهایت، حضرت را بدان مجبور ساخت. به طور فهرست‌وار می‌توان انگیزه‌های سیاسی مأمون را چنین خلاصه کرد: (اول) پایین آوردن منزلت امام نزد شیعیان از طریق کسب مقام حکومتی در حکومت عباسی. (دوم) جلوگیری از خطر شورش علویان بر علیه حکومت مأمون. (سوم) تحت نظر قرار دادن امام رضا(ع) و کنترل مراودات حضرت. (چهارم) جلب نظر و رضایت شیعیان و مشروعیت بخشیدن به حکومت غاصبانه عباسیان. (پنجم) بهره‌مندی از گستره دانش امام رضا(ع).