کد خبر: ۳۷۱۱۷۱۷

تاریخ: ۱۷ ارديبهشت ۱۳۹۷ - ۰۹:۵۴

زهره اخوان‌مقدم مطرح کرد:

پذیرش تحدی پایین آوردن شأن قرآن است/ فصاحت مهم‌ترین وجه اعجاز قرآن نیست

گروه اندیشه ــ عضو هیئت علمی دانشگاه علوم قرآنی تهران با اشاره به اعجاز قرآن کریم و تبیین مسئله تحدی بیان کرد: وقتی می‌گوییم قرآن تحدی می‌کند، یعنی شأن قرآن را به‌قدری پایین می‌آوریم که قرآن را هم سطح مخالفان می‌کنیم و بعد می‌گوییم خدا با این‌ها مبارزه‌طلبی کرده است، چون هر فردی با هم سطح خودش مبارز می‌طلبد.

زهره اخوان‌مقدم، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم قرآنی تهران در گفت‌وگو با ایکنا، در تبیین وجوه اعجاز قرآن کریم به تعریف اعجاز پرداخت و بیان کرد: اعجاز در لغت از «عجز» گرفته شده و «عجز» نیز به معنای ناتوانی است، اما نکته مهم این است که اعجاز مصدر باب افعال به معنای عاجز کردن است و وقتی می‌گوییم اعجاز قرآن، معنای لغوی آن این می‌شود که قرآن همه را عاجز می‌کند، اما در حقیت این معنا را از اعجاز اراده نمی‌کنیم. در واقع هدف ما از بحث اعجاز این است که بگوییم مردم عاجز هستند که مانند قرآن را بیاورند؛ بنابراین قرآن نیامده که کسی را عاجز کند و عاجز کردن دیگران هنری هم محسوب نمی‌شود، ولی مردم از آوردن چیزی مانند قرآن عاجز هستند.

وی در ادامه با اشاره به بحث تحدی تصریح کرد: بنده در این زمینه، هم مقاله‌ا‌ی دارم که در همایش اعجاز برتر شناخته شد و هم سخنرانی داشته‌ام و ایده‌ای که در این موضوع دارم این است که تحدی اساسا واژه غلطی است که آن را برای قرآن به کار می‌بریم. تحدی در لغت یعنی مبارزه‌طلبی و قرآن و خدا و پیامبران هیچ وقت ‌برای مبارزه‌طلبی و مبارزه نیامده‌اند، بلکه برای دعوت، مهربانی، هدایت و طلب خیر آمدند تا این که مردم را سعادتمند کنند.

اخوان‌مقدم بیان کرد: این عرصه گود زورخانه نیست که کسی مبارز بطلبد. مبارز طلبیدن یعنی این که کسی بیاید وسط میدان و بگوید چه کسی می‌تواند با من مبارزه کند. وقتی می‌گوییم قرآن تحدی می‌کند یعنی به قرآن تهمت می‌زنیم و شان قرآن را به قدری پایین می‌آوریم که قرآن را، هم سطح مخالفان می‌کنیم و بعد می‌گوییم خدا با این‌ها مبارزه‌طلبی کرده است، چون هر کس با هم سطح خودش مبارز می‌طلبد و اگر گفتیم قرآن تحدی کرده یعنی به‌قدری شأن آن‌را پایین آورده‌ایم که آن را هم سطح با مردم و بشر ساخته‌ایم.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم قرآنی تهران بیان کرد: در مورد واژة تحدی باید بگویم که نه در قرآن آن را داریم و نه در روایات، بحث‌های اعجاز هم از قرن سوم به وجود آمده و در قرآن نیز کلمات تحدی و اعجاز نیست و خدا در قرآن به جای واژه اعجاز از کلمات زیبای «آیه»، «بینه»، «برهان» و «سلطان» استفاده کرده است. آیه یعنی نشانه که اگر می‌خواهید سعادتمند شوید این تابلو شما را به سعادت می‌رساند. حالا ببینید که چقدر از فرهنگ قرآن دوریم که واژه‌های اعجاز و تحدی را برای قرآن به کار می‌بریم و بزرگترین ظلم را ناخواسته و نفهمیده به قرآن نسبت می‌دهیم.

اخوان در ادامه افزود: در مورد آیات تحدی باید گفت، این آیاتی که به تحدی معروف است چرا این شائبه را یافته؟ چون کلمه «فاتوا» یعنی بیاورید در آن است، اما هیچ کس نگفته است که چه شد که قرآن گفت بیاورید. باید توجه داشت قبل از این آیات، حرف مشرکان آمده است که به قرآن طعنه زده، و می‌گویند این قرآن حرفی ندارد و اگر می‌خواستیم می‌توانستیم مانند آن را بیاوریم و مفتریات است. اما قرآن می‌گوید بسیار خوب اگر مفتریات است پس «فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ»؛ اگر فکر می‌کنید راحت است پس یک سوره، مثل مفتری‌های قرآن، بیاورید.

وی بیان کرد: یعنی قرآن ابتدا به ساکن نگفته است که مانند قرآن را بیاورید که بگوییم تحدی کرده است. وقتی به اولین آیه موسوم به تحدی نگاه کنید می‌بینید که این آیه در پنجاهمین سوره قرآن است و تا این سوره پنجاهم، هیچ گاه قرآن تحدی نکرده است و مشرکان مدام به قرآن طعنه زدند و قرآن در نهایت گفت، اگر این طور است و کار بشر است مانند آن را بیاورید که نتیجه این شود تا بفهمید که نمی‌توانید بیاورید و بفهمید که کار بشر نیست، پس ایمان بیاورید؛ این نکته ‌آیه‌ها است و برچسب غلطی روی آنها گذاشته‌ایم و آبروی آیه و قرآن و پیامبر(ص) را هم زیر سؤال برده‌ایم.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم قرآنی تهران تصریح کرد: با این توضیح داستان نظریه صرفه نیز منتفی است و اصلا بحث نظریه صرفه خلاف عقل است. مثالی می‌زنم و آن این که فرض کنید دو کشتی گیر می‌خواهند با یکدیگر کشتی بگیرند، نفر اول دست و پای دومی را ببندند و بگوید با من مبارزه کن! همه عقلا به او می‌خندند. حالا شما تصور کنید که خدای به این بزرگی، دست بشر را ببندند و بعد هم بگوید مانند آن را بیاورید! آیا این تکلیف ما لا یطاق، و قبیح نیست؟ مگر خدا عاجز و نیازمند است؟ اتفاقا می‌گوید دست تو باز است، زبان و علم و اختیار و فصاحت هم در اختیار تو است و اگر می‌توانی مانند آن را بیاور.

اخوان‌مقدم در ادامه بیان کرد: ترجیح می‌دهم که به جای واژه نامأنوس «تحدی» عبارت «دعوت به همانند سازی» به کار ببرم. این دعوت، برای به دست آمدن این نتیجه است که بشر بفهمد که نمی‌تواند و بفهمد که من عند غیرالله نیست، برود دقت کند و ببیند که اگر می‌تواند مانند آن را بیاورد که بیاورد؛ و اگر نمی‌تواند، ایمان بیاورد که من عند الله است. تمام هدف آیاتی که ناظر بر بحث‌های اعجاز و تحدی است به خاطر این است که بشر بفهمد که این قرآن از طرف خداوند آمده است. دانشجویان من می‌دانند که از این دو کلمه بیزار هستم و به جای کلمه «اعجاز»، کلمه «همانندناپذیری» را به کار می‌برم و برای واژه «تحدی»، هم معادلی نداریم جز عبارت «دعوت به همانند سازی». در مورد آیه‌های تحدی باید بگوییم: آیه‌های ناظر بر عجز مردم و آیه‌های ناظر بر عدم قدرت مردم.

وی با اشاره به این نکته که اساسا معجزه برای چیست؟ تصریح کرد: معجزه برای این است که پیامبر(ص) می‌گوید من از طرف خدا پیام آورده‌ام و پیام‌آور است، می‌گوید از طرف خدا آمده است و مردم نیز به او می‌گویند از کجا این را بدانیم؟ در اینجا است که فرضا حضرت موسی(ع) عصا را می‌اندازد و اژدها می‌شود، آنها نمی‌توانند این کار را انجام دهند و می‌گویند این فرد راست می‌گوید که از طرف خدا آمده و حالا که راست می‌گوید باید ببینیم که چه چیزی می‌گوید و می‌گویند بیینیم چه آورده است و پیغام او چیست؟

اخوان‌مقدم در ادامه بیان کرد: مثل این است که من به جماعتی بگویم که از طرف مادر شما برایتان پیغام آورده‌ام و بعد شما در وهله اول می‌گویید که نشانه‌ تو کجا است و از کجا بفهمم که از طرف مادر من آمده‌ای؟ فرض کنید که انگشتر مادر شما را نشان می‌دهم و می‌گویم به این نشانه از طرف مادر شما آمده‌ام. در مرحله بعد که فهمیدید راست می‌گویم، می‌پرسید: مادر من چه گفته است؟ معجزه برای این است که معلوم شود که پیامبر(ص) از طرف خدا آمده است و ما به او گوش دهیم که چه چیزی گفته است، اعجاز برای این است نه برای عاجز کردن، همان است که قرآن آیه و بینه را می‌گوید و می‌خواهد بفهمیم که این پیامبر(ص) از طرف خداوند آمده است.

وی در این زمینه که آیا فصاحت قرآن را همه مردم می‌توانند متوجه شوند یا خیر؟ تصریح کرد: ببینید، معجزه را باید یک عده‌ای از متخصصان بفهمند، در قصه موسی وقتی سحره طناب‌ها را انداختند، حضرت موسی(ع) عصایش تبدیل به اژدها شد و سحره به سجده افتادند، چون آنها فهمیدند که این کار یک کار بشری نبود. بقیه مردم چه؟ آنها که تخصص سحر نداشتند، ولی به متخصصان سحر توجه کردند. مثلا اکنون می‌خواهیم بدانیم که برج میلاد اثر هنری ویژه‌ای است یا خیر. ما که تخصص نداریم سخن متخصصان امر را می پذیریم و از مهندسان معماری این سؤال را می پرسیم.

اخوان‌مقدم بیان کرد: از معجزه نباید این انتظار را را داشته باشیم که همه مردم آن وجه بزرگی‌اش را متوجه شوند بلکه متخصصان آن‌را می‌فهمند. زمان حضرت عیسی(ع) که دست می‌کشید و مریض شفا پیدا می‌کرد، اطباء متوجه می‌شدند که کار او کار بشری نیست و بقیه به آنها رجوع می‌کردند و یک عده هم حتی در لحظه وقوع آن معجزه حاضر نبودند و در جایی که حضرت موسی(ع) عصا را انداخت، تعداد حاضران اندک بود. تمام مردم از اینها می‌شنوند و می‌فهمند که معجزه است، بنابراین از معجزه نباید توقع داشته باشیم که همه به یک نسبت و به یک درجه آن را متوجه شوند. وقتی می‌بینیم که ولید بن عتبه و دیگر فصحای عرب در مقابل فصاحت قرآن به عجز افتادند، می‌گوییم ما که عربی نمی‌فهمیم ولی آنجا که فصحا درمانده‌اند، پس حتما درست است.

وی در ادامه افزود: اما مطلب دوم این است که این نیز یک اشتباه محض است که بزرگترین وجه اعجاز قرآن را فصاحت و بلاغت آن دانسته‌ایم. وقتی بزرگترین وجه اعجاز را فصاحت و بلاغت بدانیم، شبهه ایجاد می‌شود که برخی از جملات نهج البلاغه هم بسیار عالی، و بی نظیر است پس آن هم اعجاز است؛ یا کتاب‌های ویکتور هوگو و پوشکین و دیگران هم که بی نظیر هستند، اعجاز دارند. وقتی که کار از ریشه اشتباه شد تا ثریا دیوار کج می‌رود.

اخوان بیان کرد: سیدمرتضی آدم کوچکی نیست که معتقد به نظریه صرفه شده است، ببینید پله‌های غلط آدم‌ها را به کجا کشانده است. گفتند وجه اعجاز فصاحت و بلاغت است؛ و آدم‌ها هم دیدند که می‌توانند جمله فصیح و بلیغ بگویند و گفتند چرا نمی‌توانید مانند آن را بیاورید؟ ناچار در اینجا نظریه صرفه مطرح شد که بله! می‌توانید مانند قرآن بیاورید اما خدا جلو شما را گرفته است. اشکال از آن مبانی بود که گفتند بزرگترین وجه اعجاز قران فصاحت و بلاغت آن است.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم قرآنی تهران تصریح کرد: من می‌گویم اولا بدون شک یکی از وجوه اعجاز قرآن فصاحت و بلاغت است اما مهم‌ترین وجه اعجازش نیست و بلکه پایینترین وجه است؛ و ثانیا این وجه در تمام آیات نیست و مهم این است که اصلا ما نباید اعجاز را در تک آیه بگردیم و پیدا کنیم. همانطور که خداوند در آیات موسوم به تحدی فرموده، کمترین مطلبی که باید مورد توجه قرار گیرد آوردن یک سوره است. یعنی ممکن است یک آیه بیاورد،، اما یک سوره با معنای جدید را نمی‌تواند بگوید.

وی در ادامه افزود: حالا با فصاحت و بلاغت چه برخوردی باید داشته باشیم؟ فصاحت و بلاغت در درجه عالی، در برخی آیات قرآن وجود دارد. چنانچه آن چهار نفری که عهد کردند با هم مانند قرآن را بیاورند، بعد از گذشت یک سال کنار خانه کعبه آمدند و خواستند که مواردی که مانند قرآن درست کرده بودند را عرضه کنند. یکی از آنها گفت نمی‌توانم، وقتی رسیدم به آیه «وَ قِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ»، کوتاه آمدم، یکی دیگر گفت من رسیدم به این آیه و دیدم اصلا نمی‌توانم مانند آن را بیاورم، و ال اخر. بعضی از آیات که در اوج فصاحت و بلاغت هستند و بقیه هم فصاحت دارد اما در اوج نیست.

اخوان‌مقدم در پاسخ به این سؤال که مهم‌ترین وجه اعجاز قرآن چیست بیان کرد: به نظرم مهم‌ترین وجه اعجاز قرآن؛ اعجاز محتوایی است و همان است که می‌فرماید «لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ»، می‌گوید شما نمی‌توانید مانند قرآن بیاورید چون علم آن را ندارید، پس مواد مهم است، قرآن از قیامت خبر می‌دهد، از گذشته انسان، از مرگ و برزخ، از خلقت، از بهشت و جهنم، و ... . من هم فصیح و بلیغ هستم اما چیزی نمی‌توانم بگویم، چون خبری از این موضوعات ندارم. شخص فصیح و بلیغ، در حوزه دانستنی‌هایش می‌تواند با فصاحت صحبت کند، نه در همه حوزه‌ها؛ مثالی می‌زنم، ببینید یک کسی در مورد فیزیک اتمی سخنرانی می‌کند و برترین می شود. شخصی می‌گوید: کاری نکرده! من هم می‌توانم در این زمینه حرف بزنم! خوب، او که در زمینه فیزیک اتمی چیزی نمی‌داند که سخن بگوید. شاید سخنران خوبی هست اما در اینجا حرفی برای گفتن ندارد؛ لذا مهم‌ترین وجه اعجاز قرآن محتوا و مطالب آن است است و شهید مطهری هم می‌گوید که کسی نتوانست چیزی مانند محتوای قرآن بیاورد.

انتهای پیام