کد خبر: ۳۸۱۸۷۰۱

تاریخ: ۲۲ خرداد ۱۳۹۸ - ۰۷:۴۸

سیدعباس موسویان در گفت‎وگوی تفصیلی با ایکنا تشریح کرد:

مزایای اجرای «عملیات بازارِ باز» از سوی بانک مرکزی/ اسناد خزانه اسلامی و اوراق قرضه تفاوت جوهری دارند

گروه اقتصاد ــ عضو شورای فقهی بانک مرکزی با اشاره به مزایای مهم اجرای «عملیات بازارِ باز» از سوی بانک مرکزی، بیان کرد: اسناد خزانه اسلامی با اوراق قرضه تفاوت ماهوی و جوهری دارد و قابل مقایسه نیستند، چراکه اوراق قرضه مصداق قرض بابهره و ربوی و حرام است، اما اسناد خزانه مصداق بیع است.

حجت‎الاسلام والمسلمین سیدعباس موسویان، عضو شورای فقهی بانک مرکزی و نایب رئیس کمیته فقهی سازمان بورس و اوراق بهادار، در گفت‎وگو با ایکنا، با اشاره به برنامه بانک مرکزی و تأکید اخیر عبدالناصر همتی بر اجرای «عملیات بازارِ باز» به بیان نکاتی درباره مفهوم و محتوای این عملیات و همچنین ابعاد شرعی آن پرداخت و اظهار کرد: عملیات بازار باز یکی از ابزارهای مهم سیاست پولی برای بانک‌های مرکزی است. به عبارت دیگر، بانک‎های مرکزی چند ابزار برای اِعمال سیاست پولی دارند و یکی از معروفترین آنها نرخ ذخیره قانونی است که با تغییر این نرخ، بانک مرکزی حجم پول جامعه و نرخ سود تسهیلات بانکی را تحت تأثیر قرار می‎دهد.

ابزارهای مختلف اِعمال سیاست‎های پولی

وی به ابزار تنزیل مجدد اشاره کرد و گفت: عامل یا ابزار دوم نرخ تنزیل مجدد است که باز هم بانک مرکزی از طریق نرخ تنزیل مجدد بر روی حجم پول جامعه و همچنین نرخ سود بازار سرمایه نقدی تأثیر می‌گذارد، اما این دو ابزار کارایی خیلی زیادی ندارند.

موسویان بیان کرد: به اصطلاح متخصصان سیاست پولی، این دو ابزار به کندی جواب می‎دهند و سرعت عمل لازم را ندارند. برای مثال بانک مرکزی می‎تواند از الان برای سال 1399 اعلام کند که نرخ‎های ذخیره قانونی را به چه میزانی تعیین خواهد کرد تا بتواند آن را مدیریت کند. بنابراین چنین سیاست‎هایی خیلی زود عمل نمی‌کنند.

عضو شورای فقهی بانک مرکزی با اشاره به انعطاف‎پذیری عملیات بازار باز گفت: ابزار سومی هم وجود دارد که اصطلاحاً به آن عملیات بازار باز می‌گویند. این ابزار انعطاف بسیاری هم دارد و خیلی هم به‌روز است و اصطلاحاً گفته می‌شود که اگر بانک مرکزی شب تصمیم بگیرد می‎تواند صبح آن را اجرا کند و تأثیر آن را هم تا ظهر ببیند چراکه این ابزار موفقی است.

مفهوم عملیات بازارِ باز

این کارشناس مسائل اقتصادی تأکید کرد: این ابزار در حقیقت عبارت از خرید و فروش اوراق بهادار از سوی بانک مرکزی ـ البته نه هر اوراق بهاداری ـ است که توضیح آن را ارائه خواهم داد. بدین طریق که هر وقت بانک مرکزی احساس کند که حجم پول در جامعه کاهش پیدا کرده و ممکن است رکود رخ دهد، اقدام به خرید اوراق بهادار می‎کند و وقتی اوراق بهادار را خریداری کرد، پول را به جامعه تزریق می‌کند و حجم پول جامعه افزایش می‌یابد. بنابراین اقتصاد از حالت رکودی خارج می‎شود.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: برعکس این قضیه، هر وقت بانک مرکزی احساس کند که حجم پول در جامعه زیاد شده و در حال ایجاد تورم است، وارد بازار می‌شود و اوراق بهاداری را که خریده بود به فروش می‎رساند و پول مازاد جامعه را جمع می‌کند که اصطلاحاً به آن سیاست انقباضی پولی گفته می‎شود.

نایب رئیس کمیته فقهی سازمان بورس و اوراق بهادار بیان کرد: به عبارت دیگر، بانک مرکزی با خرید و فروش اوراق بهادار، روزانه می‎تواند حجم پول را کنترل کند و هرجا احساس کرد حجم پول کم است با خرید اوراق، حجم پول را زیاد کرده و هرجا احساس کرد که حجم پول زیاد شده و اقتصاد در حال حرکت به سمت تورم است می‎تواند اوراق بهادار را به فروش برساند.

وی با اشاره به تعریف علمی عملیات بازار باز، یادآور شد: بنابراین اگر بخواهیم تعریف خلاصه‌ای از سیاست پولی از طریق اجرای عملیات بازار باز ارائه دهیم، این عملیات به معنای سیاست کنترل حجم نقدینگی از طریق خرید و فروش اوراق بهادار است.

چرا تاکنون عملیات بازار باز اجرا نشده است؟

موسویان تصریح کرد: موضوع مهم این است که در اقتصادهای غربی بانک مرکزی هر ورقه بهاداری را خرید و فروش نمی‎کند، بلکه عملیات بازار باز را بر روی اوراق قرضه‌ها و اسناد خزانه‎هایی انجام می‎دهد که دولت یا خزانه‌داری کُل منتشر می‎کند؛ بدین معنی که شروع به خرید و فروش اوراق قرضه یا اسناد خزانه دولتی یا خزانه‌داری کل می‎کند و از طریق آن‌ها این سیاست را انجام می‎دهد.

وی ادامه داد: در کشور ما به این جهت که تاکنون اوراق قرضه نداشته‎ایم و این اوراق بر طبق قانون عملیات بانکی بدون ربا، ربوی محسوب می‎شود و اسناد خزانه متعارف را هم به جهت ربوی بودن نداشته‎ایم. لذا اساساً زمینه برای عملیات بازار باز وجود نداشته است چراکه اوراق بهاداری را که قابلیت خرید و فروش از طریق بانک مرکزی داشته باشد در بازارهای مالی در اختیار نداشته‎ایم.

فراهم شدن زمینه‎های اجرای عملیات بازار باز

موسویان بیان کرد: خوشبختانه از حدود پانزده سال پیش که بحث انتشار صکوک و اوراق بهادار اسلامی در ایران به صورت جدی مطرح شد و به ویژه از زمانی‎ که اسناد خزانه اسلامی از سال 92 یا 93 منتشر شد و همچنین اوراق اجاره‎های دولتی، اوراق مرابحه و برخی دیگر از اوراق مالی اسلامی که به بازار آمد، زمینه برای ورود بانک مرکزی به بازار اوراق بهادار و اعمال سیاست پولی از طریق خرید و فروش اوراق بهادار فراهم شده است.

عضو شورای فقهی بانک مرکزی به بیان نکاتی درباره جنبه‎های شرعی عملیات بازار باز پرداخت و گفت: از نظر شریعت، موضوع مهم اوراق پایه است. اگر اوراق پایه، اوراق مشروعی همانند صکوک و اسناد خزانه اسلامی و به عبارت کلی‎تر، اوراق بهادار اسلامی باشد خرید و فروش آن از سوی بانک مرکزی اشکال شرعی نخواهد داشت و بانک مرکزی می‏‌تواند از طریق خرید و فروش آن سیاست پولی را اعمال کند.

این کارشناس مسائل اقتصادی تأکید کرد: اما اگر ورقه بهادار از نظر شرعی مقبولیت و مشروعیت نداشته باشد، خرید و فروش اوراق نامشروع هم سیاست نامشروعی خواهد بود. خوشبختانه چون در حدود پانزده سال اخیر انواعی از اوراق بهادار اسلامی و به ویژه اسناد خزانه اسلامی و اوراق اجاره اسلامی در کشور منتشر شده، زمینه برای اجرای عملیات بازار باز از سوی بانک مرکزی کاملاً فراهم شده است.

مزایای اجرای عملیات بازار باز

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به مزایای مهم اجرای عملیات بازار باز ادامه داد: گذشته از اینکه این عملیات منافع کلان اقتصادی در راستای کنترل حجم نقدینگی دارد و به بانک مرکزی در انجام سیاست‎های پولی خود کمک می‌‏کند و نوعی هدایت نقدینگی به سمت فعالیت‎های مفید و مولد اقتصادی هم به حساب می‎آید.

نایب رئیس کمیته فقهی سازمان بورس و اوراق بهادار اظهار کرد: نقدینگی جامعه از طریق عملیات بازار باز به سمت فعالیت‎های مفید اقتصادی هدایت می‌شود و از این جهت هم به نفع اقتصاد کشور است و باعث رشد و رونق تولید ملی می‏‌شود.

مشکل شرعی در اجرای عملیات بازار باز وجود ندارد

وی با بیان اینکه این عملیات مشکل شرعی ندارد یادآور شد: عملیات بازار باز از نظر شورای فقهی بانک مرکزی مشکلی ندارد، بلکه مشکل در نبود آن اوراق پایه بود وگرنه در اصل خرید و فروش اوراق بهادار، اگر خود ورقه بهادار از نظر شریعت اشکالی نداشته باشد، خرید و فروش اوراق بهادار هم طبیعتاً اشکالی ندارد. حال این خریدار و فروشنده، گاهی بانک مرکزی، گاهی یک وزارتخانه یا گاهی اشخاص حقیقی و حقوقی و تأمین سرمایه‎ها می‎توانند باشند، اما مشکلی که تاکنون داشته‎ایم عمدتاً به نبود اوراق بهادار مناسب و به اندازه کافی در بازارهای مالی بود که خوشبختانه مشکل آن هم تقریباً برطرف شده است.

موسویان در ادامه به بیان نکاتی درباره تفاوت اسناد خزانه اسلامی و اوراق قرضه پرداخت و بیان کرد: در این زمینه مقالات خوبی منتشر شده و مبانی فقهی اسناد اسلامی و اینکه این اسناد چه تفاوت‎های ماهوی با اسناد خزانه متعارف و اوراق قرضه دارند در آن‌ها تشریح شده است که این مقالات در سایت‎های مختلف قابل جست‌وجو و مشاهده است. بنده دست‎کم سه مقاله در این زمینه نگاشته‎ام که در مجله اقتصاد اسلامی و سایر مجلات منتشر شده است. مرحوم نظرپور هم مقاله بسیار خوبی در این زمینه نگاشته‌اند.

عضو شورای فقهی بانک مرکزی در ادامه به بیان نکاتی درباره تفاوت اسناد خزانه اسلامی و اوراق قرضه پرداخت و گفت: تفاوت اصلی اسناد خزانه اسلامی با اوراق قرضه در این است که در اوراق قرضه، دولت ورقه قرضه را منتشر و از مردم پول قرض می‎کند و آن را با بهره بالاتر به آن‌ها برمی‎گرداند که اصطلاحاً به آن قرض با بهره می‎گوییم و از جنبه شرعی هم ربا و ممنوع است، اما اساساً در اسناد خزانه اسلامی موضوع به گونه‎ای دیگر است.

مکانیزم عملکرد اسناد خزانه اسلامی

این کارشناس مسائل اقتصادی با اشاره به مکانیزم عملکرد اسناد خزانه اسلامی تأکید کرد: در اینجا برای مثال دولت پروژه‎ای همانند راه‎سازی را به پیمانکاری به ارزش صد میلیارد تومان سفارش داده و آن پیمانکار هم این پروژه را انجام داده است و اکنون قصد دارد مطالبات خود را از دولت بگیرد. در این شرایط دولت می‌‏تواند یک چک شش ماهه یا یک ساله به ارزش صد میلیارد تومان را به آن پیمانکار بدهد و آن بنده خدا هم باید این چک را در نزد خود نگه دارد تا در سررسید وصول کند و قابلیت اینکه این چک را در بازار بفروشد وجود ندارد. اما گاهی اوقات دولت به جای اینکه چک صد میلیاردی به وی بدهد، یک میلیون ورقه صد هزار تومانی به وی می‎دهد. در این شرایط اگر پیمانکار مایل باشد می‎تواند آن‌ها را نگه دارد و در موقع سررسید وصل کند و اگر هم زودتر از سررسید احتیاج به پول داشته باشد می‏‌تواند همه یا بخشی از این یک میلیون اوراق را در بازارهای مالی بفروشد.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: از زمانی‎که اسناد خزانه اسلامی عملیاتی شده است، در حقیقت دولت برای تسویه بدهی‎هایی که به پیمانکاران و بخش خصوصی دارد به جای اینکه یک چک غیرقابل فروش بدهد، آن بدهی را خُرد و در قالب تعداد زیادی اوراق صد هزار تومانی به آنها می‎دهد و آن‌ها هم می‏‌توانند به زیر قیمت به خریداران بفروشند.

تفاوت ماهوی اسناد خزانه اسلامی و اوراق قرضه

نایب رئیس کمیته فقهی سازمان بورس و اوراق بهادار بیان کرد: بنابراین اسناد خزانه اسلامی با اوراق قرضه تفاوت ماهوی و جوهری دارد و اصطلاحاً قابل مقایسه نیستند چراکه اوراق قرضه مصداق قرض بابهره و ربوی و حرام است، اما اسناد خزانه اسلامی مصداق بیع است. در آیه شریفه قرآن کریم هم آمده است: « الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ؛ كسانى كه ربا مى‌‏خورند، از گور برنمى‌‏خيزند مگر مانند برخاستن كسى كه شيطان بر اثر تماس‏، آشفته‌‏سرش كرده است‏. اين بدان سبب است كه آنان گفتند: داد و ستد صرفاً مانند رباست‏ و حال آنكه خدا داد و ستد را حلال و ربا را حرام گردانيده است‏. پس‏، هر كس‏، اندرزى از جانب پروردگارش بدو رسيد، و از رباخوارى‏ باز ايستاد، آنچه گذشته‏، از آنِ اوست‏، و كارش به خدا واگذار مى‌‏شود و كسانى كه به رباخوارى باز گردند، آنان اهل آتشند و در آن ماندگار خواهند بود» (البقره/ 275)

وی یادآور شد: بنابراین اسناد خزانه اسلامی از مصادیق بیع و فروش به حساب می‎آید. درست است که گفته می‎شود شباهت‎هایی بین این دو وجود دارد اما در صدر اسلام هم عده‎ای به پیامبر اکرم(ص) می‎گفتند که چه فرقی بین ربا و بیع وجود دارد؟ بنابراین باید دانست که این دو به هم شباهت دارند اما عین هم نیستند بلکه تفاوت جوهری دارند.

موسویان در پایان گفت: در واقع این دو مانند سرکه و شراب می‎مانند که خیلی به هم شبیه هستند و از یک ماده اولیه ساخته شده‎اند اما یکی خاصیت مست‎کنندگی دارد و در اسلام حرام شده اما دیگری خواص خوبی دارد و برای بدن مفید است و حلال شمرده شده چراکه ماهیت این دو با هم متفاوت است. اسناد خزانه اسلامی در حقیقت محرک فعالیت‌های بخش واقعی اقتصاد است اما اوراق قرضه، پول بی‎جهتی را برای قرض‎دهنده به وجود می‎آورد.

گفت‌وگو از اکبر ابراهیمی

انتهای پیام