کد خبر: ۳۸۴۵۹۷۹

تاریخ: ۰۸ مهر ۱۳۹۸ - ۱۱:۰۵

با نگاهی به پژوهشی قرآنی/

بررسی تبلیغات تجاری از منظر سبک زندگی اسلامی

گروه جامعه ــ تبلیغات تجاری یکی از موضوعات مهم اجتماعی است که نه فقط در زمینه اقتصادی بلکه در سایر زمینه‌ها مانند فرهنگی، اجتماعی، روانشناختی و ... آثار مهمی بر جا می‌گذارد. در این گزارش مرکز مطالعات بین‌رشته‌ای قرآن کریم قصد دارد که از دید سبک زندگی اسلامی به چند مورد از این جاذبه‌ها اعم از ترس، جنسی و منطقی نگاهی بیندازد.

انسان‌ها روزانه با پیام‌های تبلیغاتی بسیاری روبرو هستند که می‌تواند تأثیراتی زودگذر یا پایدار بر نگرش و رفتار آنها داشته باشد. در یک تقسیم‌بندی کلی تبلیغات به دو نوع تقسیم می‌شوند. یکی تبلیغات تجاری و دوم تبلیغات فرهنگی. هدف تبلیغات تجاری، ترغیب مخاطب برای خرید کالا یا خدماتی خاص است و در مقابل هدف از تبلیغات فرهنگی تأثیرگذاری بر فکر و نگرش افراد به منظور تغییر رفتار آن‌هاست.

به گزارش ایکنا؛ در پژوهشی که مرکز مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن کریم جهاددانشگاهی با همکاری سازمان زیباسازی شهری تهران، با موضوع «بررسی سبک زندگی قرآنی در تبلیغات شهری» انجام داده، هر دو نوع تبلیغات تجاری و فرهنگی مورد مداقه قرار گرفته است. با توجه به گستردگی سهم تبلیغات تجاری و تأثیر آن بر جنبه‌های مختلف زندگی و همچنین صبغه اسلامی جامعه ما، این گزارش به طور خاص به بررسی تبلیغات تجاری از منظر سبک زندگی اسلامی پرداخته است.

تبلیغات تجاری یکی از موضوعات مهم اجتماعی است که نه فقط در زمینه اقتصادی بلکه در سایر زمینه‌ها مانند فرهنگی، اجتماعی، روانشناختی و ... آثار مهمی بر جا می‌گذارد. بنابراین تحقیق و پژوهش درباره آثار مخرب تبلیغات تجاری و توجه به این موضوع از اهمیت بسزایی برخوردار است. تحقیقات نشان داده است که در تبلیغات تجاری برای اثرگذاری بیشتر پیام و جلب توجه مخاطب، می‌بایست از جاذبه‌های مختلفی استفاده شود. در این گزارش مرکز مطالعات بین‌رشته‌ای قرآن کریم با توجه به پژوهشی که انجام داده است قصد دارد از دید سبک زندگی اسلامی به چند مورد از این جاذبه‌ها نگاهی بیندازد.

جاذبه‌های مطرح در تبلیغات تجاری

جاذبه‌های بسیاری در تبلیغات تجاری مطرح است که در پژوهش مرکز مطالعات میان‌رشته‌ای به جاذبه ترس، جاذبه جنسی و جاذبه منطقی توجه شده و در زیر تحلیلی از آنها ارائه شده است.

جاذبه ترس

این جاذبه با نشان دادن پیامدهای منفی انجام یک کار یا ترک آن، رفتار فرد را به سمت رفتار دلخواه هدایت می‌کند. جاذبه ترس به این معناست که به کار نبردن کالا یا خدماتی خاص و یا تغییر ندادن رفتار یا نگرش نسبت به یک موضوع، ممکن است انواع خطرها اعم از خطر مالی، اجتماعی، ایمنی و ... را برای فرد به همراه داشته باشد.

براساس یافته‌های پژوهشی که مسعودی‌پور در سال (1394) انجام داده است بر مبنای نگاه اسلامی در خصوص به کارگیری جاذبه ترس در حوزه تبلیغات تجاری می‌توان به سه اصل ممنوعیت ایجاد ترس و نگرانی نسبت به تأمین هزینه‌های آینده، ممنوعیت معادل قراردادن محصول با مفاهیمی نظیر تضمین موفقیت آینده، گنجینه و ثروت حقیقی برای آینده، در نهایت ممنوعیت نشان دادن تصویر قطعی الوقوع از تأمین نیازهای آینده در صورت خرید محصول تبلیغ شده اشاره کرد. چرا که قرآن کریم ترسی را پسندیده می‌داند که منبعث از منبعی حقیقی و نه وهمی و خیالی باشد، بنابراین با برشماری انواع ترس و بیان ریشه اصلی آنها هر نوع ترس به غیر از خوف الهی را ناپسند می‌داند. یکی از این ترس‌ها که در قرآن نیز به آن اشاره شده است، ترس از فقر است. ایجاد دلهره و نگرانی در افراد نسبت به تأمین معاش در آینده نسبتی با اندیشه اسلامی ندارد. به جای ایجاد یا تقویت نگرانی در افراد در خصوص تأمین نیازها، باید به کار و تلاش و البته توکل به خداوند توصیه و سفارش گردد.

بنابراین به نظر می‌رسد برای آنکه تبلیغات تجاری انتقال‌دهنده مناسب سبک زندگی اسلامی باشد، از جاذبه ترس با ویژگی ایجاد دلهره و نگرانی برای تأمین معاش آینده در افراد پرهیز کند.

جاذبه جنسی

یکی از جاذبه‌های تبلیغاتی که امروزه در جهان بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد، استفاده از جاذبه جنسی زنان است که مورد انتقاد بسیاری از اندیشمندان و نخبگان فرهنگی و دینی قرار گرفته است. منظور از جاذبه جنسی در این پژوهش استفاده از عکس زنان به صورت انفرادی برای جلب توجه بیشتر به بیلبورد است. خصوصا برای تبلیغ کالاهایی که الزاما آن کالا مخصوص زنان نیست. لطفا به این نکته توجه شود که منظور از این تعریف، عدم استفاده از زنان در تبلیغات نیست چرا که به هر حال نیمی از جمعیت هر جامعه‌ای را زنان آن جامعه تشکیل داده‌اند و کالاهای تبلیغاتی مورد مصرف هر دو جنس است و قطعا آن‌ها را نمی‌توان نادیده گرفت.

استفاده از عکس زنان در تبلیغات همراه با مردان به عنوان اعضای یک خانواده نه تنها با اهداف تحقیق منافاتی ندارد بلکه نشان‌دهنده جمع‌گرایی و احترام به کانون خانواده است که امری مثبت در سبک زندگی اسلامی تلقی می‌شود. اما استفاده از جاذبه‌ جنسی زنان و حضور انفرادی آنان مخصوصا در کالاهای غیر مرتبط با زنان باعث می‌شود نگاه جامعه به زن نگاهی مادی و ابزاری شود و ارزش و جایگاه زن تقلیل پیدا کند. در حالی که زن در مکتب اسلام جایگاه ارزشمند و ویژه‌ای دارد و آیات و روایات متعددی جهت اثبات این حقیقت وجود دارد.

جاذبه منطقی

جاذبه منطقی بیان مزیت‌های کالای مورد نظر، بدون پرداختن به موضوعات حاشیه‌ای و بدون درگیر کردن احساسات مخاطب است. امروزه در اکثر تبلیغاتی که مشاهده می‌شود، آگهی دهنده به دنبال این نیست که با بیان دلایل منطقی و مزیت‌های کالای خود نسبت به کالاهای دیگر، مخاطب را جهت خرید، متقاعد سازد بلکه بیشتر تلاش می‌کند مخاطب را از لحاظ احساسی تحریک کند، در واقع مشارکت عملی برای آنها مهم‌تر از موافقت نظری است.

باهنر و همایون (1388) در کتاب «گذرگاه‌های تبلیغات بازرگانی» به ديدگاه اسلام در مورد آگاهی‌بخشی و تأثير قلبی، اشاره کرده‌اند. در تبليغات اسلامی اگر چه موضوع عمل و جهت‌دهی به آن به طور جدی مورد توجه است اما تنها اين عمل در صورتي مطلوب است که برخاسته از عقل و انديشه‌ای سالم و بالاتر از آن برخاسته از قلب و مبتنی بر اعتقادات قلبی انسان باشد. این نشان می‌دهد که دین اسلام به اقناع منطقی اهمیت بالاتری می‌دهد، چیزی که متأسفانه در تبلیغات تجاری امروزه کمتر دیده می‌شود و باید به آن توجه بیشتری شود.

جمع‌بندی

نتیجه پژوهش مرکز مطالعات میان رشته‌ای قرآن کریم که در این زمینه بر روی بیلبوردهای سطح شهر تهران انجام شده است، نشان می‌دهد که استفاده از جاذبه جنسی و جاذبه ترس، به ندرت قابل مشاهده است و همچنین تعداد کمی از بیلبوردهای سطح شهر از جاذبه منطقی و در نتیجه از بیان مزیت‌های کالاهای تبلیغاتی و درگیر کردن منطق مخاطبان استفاده کرده‌اند.

در دنیای تبلیغات، برای جلب نظر مخاطب و اثرگذاری بیشتر، از جاذبه‌های مختلفی استفاده می‌شود، جاذبه‌هایی که هر کدام می‌توانند در صورت ناهماهنگی با فرهنگ جامعه، آثار سوئی داشته باشند. بنابراین برای داشتن جامعه‌ای اسلامی باید از آثار مثبت و منفی هر کدام از آنها مطلع شد و دقت کرد که کدام یک از این جاذبه‌ها از نظر اسلامی پذیرفته‌تر است.

باید دانست انطباق تبلیغات تجاری با سبک زندگی اسلامی لزوماً به معنای استفاده از آیات و روایات در بیلبوردهای تبلیغات تجاری نیست. با توجه به تأکید اسلام بر عقل و اندیشه در آگاهی بخشی به دیگران، می‌توان به این نتیجه رسید که جاذبه منطقی، جاذبه‌ای است که در سبک زندگی اسلامی بیشتر مورد تأیید است. بنابراین برای این که بیلبوردهای تبلیغات تجاری در سطح شهر رنگ و بوی اسلامی گیرند، لازم است سفارش‌دهنده برای تبلیغ کالا یا خدمات خود بیشتر به بیان مزیت‌ها و کیفیت کالای خود بپردازد و از درگیر کردن احساسات مخاطب پرهیز کند.

معصومه امیدبخش، کارشناس ارشد پژوهشگری اجتماعی