کد خبر: ۳۸۶۲۲۶۵

تاریخ: ۱۸ آذر ۱۳۹۸ - ۰۹:۰۳

حجت الاسلام ایازی:

جاری شدن مجازات آیه محاربه مستلزم اقتضائات جامعه است/ معترض محارب نیست

گروه اندیشه ــ عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی در مورد نحوه فهم و اجرای آیه محاربه بیان کرد: در مورد جاری کردن مجازاتی که این آیه مطرح می کند، باید به اقتضائات جامعه توجه شود. به این معنا که اگر در جامعه ای حق اعتراض وجود داشته باشد، می توان یک حکم داد و اگر در جامعه ای مردم حق اعتراض نداشتند و دست به خشونت بزنند، حکم دیگری باید داد.

به گزارش ایکنا؛ چندی قبل در صداوسیما یکی از مترجمان قرآن کریم ضمن تطبیق آیه 33 سوره مائده بر حوادث اخیر، خواستار برخورد حداکثری و اعمال مجازات این آیه با معترضان و آشوبگران شد که این تفسیر واکنش های مختلفی را در پی داشت و بسیاری از مردم و همچنین محققان و فقهای حوزه علمیه نیز انتقاد کردند. به منظور بررسی بیشتر محتوای آیه و لوازم و پیش نیاز فهم و تفسیر آیات فقهی به سراغ حجت الاسلام والمسلمین سیدمحمدعلی ایازی، فقیه، قرآن پژوه و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی رفتیم و درباره شرایط اعمال مجازات این آیه گفت‌وگو کردیم. در ادامه مشروح این گفت‌وگو از نظر می‌گذرد.

حجت الاسلام ایازی با اشاره به آیه 33 سوره مائده، بیان کرد: این آیه به دنبال آیه ای است که درباره اهمیت جان انسان آمده و در اصطلاح از آن به عنوان آیه حق حیات یاد می کنند. آیه 32 را اگر نگاه کنید، این طور آمده است: «... مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا ...؛ هر كس كسى را جز به قصاص قتل يا [به كيفر] فسادى در زمين بكشد چنان است كه گويى همه مردم را كشته باشد و هر كس كسى را زنده بدارد چنان است كه گويى تمام مردم را زنده داشته است».

وی افزود: این آیه درباره توجه و اهتمام به جان انسان‌ها و پیشگیری از خطری است که ممکن است آن‌ها را تهدید کند؛ این شریفه می‌خواهد بگوید که حق حیات انسان ها بسیار مهم است، اعم از اینکه مسلمان یا غیرمسلمان باشند. هر انسانی که بی‌گناه کشته شود، می گویند که کشته شدن او به منزله کشته شدن تمام جامعه است. پیشگیری از این چنین خطری ضروری است.

اهمیت امنیت جامعه در قرآن

ایازی تصریح کرد: بنابراین در ابتدا باید به سیاق این آیات توجه کنیم که در چه مقامی است؛ بعد از آن باید دقت کرد که وقتی خداوند بحث مجازات کشتن را مطرح می کند، مسئله اهمیت امنیت جامعه است که این مجازات اخلال امنیت بتواند جامعه را آرام نگه دارد که مسئله مهمی است. در قرآن چهار آیه داریم که در مورد حد شرعی بیان شده که یکی از آن‌ها آیه 33 سوره مائده و بلکه یکی از مهم ترین آنها در ابعاد اجتماعی و امنیتی است که درباره حد محاربه است.

این قرآن‌پژوه و استاد دانشگاه تأکید کرد: اگر به ترجمه این آیه توجه کنیم، معلوم می شود که خداوند می خواهد مسئله کیفر کسانی که به صورت علنی سلاح می‌کشند، را مطرح کند؛ جهت آیه نیز این است که نشان دهد اگر کسی بخواهد اخلالی در امنیت ایجاد کند، ایجاد اختلال همراه با چنین مجازاتی سخت و سنگین خواهد بود و این آیه، یک نوع پیشگیری از جرم محسوب می شود.

محاربه و فساد در زمین؛ دو قید آیه

ایازی تصریح کرد: اصولاً آیات محاربه جنبه پیشگیری از جرم دارد و آنچه که درباره این آیه باید مورد توجه قرار گیرد، دو قیدی است که در آن مطرح شده است؛ یکی محاربه با خدا و رسول(ص) و دیگری هم تلاش برای ایجاد فساد در زمین است. متأسفانه کسانی که دانش این مسائل را ندارند به این دو قید در معنای آیه توجهی نداشته اند. بنابراین محاربه به این معنا نیست که یک نفر حرفی بزند، یا چوبی دست بگیرد و دست به این قبیل اقدامات بزند، صدق محاربه بکند، حتی در روایات داریم که اگر کسی چاقو هم به دست بگیرد به عمل او محاربه صدق نمی کند.

وی افزود: در برخی از روایات آمده است که اگر کسی شمشیر به دست بگیرد و روی به مردم کند، عمل او در حکم محاربه است و این سلاح در امروز می تواند اسلحه تیراندازی باشد، یعنی اگر کسی با اسلحه امنیت جامعه را تهدید کند محارب است. لازم به ذکر است که در قرآن و فقه ما دو عنوان داریم؛ محاربه و بغی. بغی ناظر به حکومت است.

فتوای امام درباره مفسد

ایازی با بیان اینکه قید دوم آیه تلاش برای ایجاد فساد روی زمین است، گفت: برای اجرای مجازات طبق این آیه، صرفاً محاربه با خدا و رسول(ص) کافی نیست و باید این قید دوم نیز به صورت توأمان وجود داشته باشد. تقریباً بیشتر مفسران گفته اند که: «إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا» «واو»ی که پیش از «يَسْعَوْنَ» آمده «واو» جمع است. یعنی این کیفر دارای دو قید است، یکی محاربه و یکی هم تلاش برای فساد روی زمین.

این عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به فتوای برخی از مراجع تقلید در این زمینه تصریح کرد: مرحوم امام خمینی(ره) در این باره می گویند: وقتی یک قاچاقچی دستگیر می شود، فساد او محرز است که مواد مخدر را جابجا می کرده، اما می گفتند که برای این کار محاربه صدق نمی کند. بنابراین نمی‌توان با استناد به این آیه مجازات اعدام را جاری کرد و لازم است تا هر دو قید در یک عمل جمع شود تا بتوان محاربه را اثبات و این کیفر را برای آن جاری کرد؛ لذا ایشان به فالاعلم خود ارجاع دادند. همچنین علامه طباطبایی نیز قید دیگری را ذکر می کند و آن هم اینکه خداوند در آیه قید محاربه با خدا و رسول(ص) را مطرح کرده است و اگر کسی با مسلمانان محاربه کند شامل آیه نمی شود. البته که عده دیگری می گویند مفهوم آیه عام و کلی است و هر کسی که امنیت کشور را به خطر بیندازد و جنگ مسلحانه کند، عملش در حکم محاربه است.

تفسیر محاربه در عرف

وی در پاسخ به این سؤال که اگر کسی اقدام به آتش زدن اموال عمومی کند آیا عمل او در حکم محاربه هست یا خیر؟ بیان کرد: این مسئله بستگی به فهم عرف دارد. امروزه در دنیا روال این طور است که وقتی مردم اعتراض می کنند، نوع اعتراض آن‌ها گاهی همراه به همین شیوه تخریبی است که البته کار درست و متمدنانه ای هم نیست، اما معنایش این نیست که شامل این آیه محاربه بشود.

ایازی ابراز کرد: نکته دیگر این است که باید واقعاً تشخیص داده شود که محاربه صورت گرفته است؛ یعنی باید در دادگاه چنین حکمی داده شود، نه اینکه به صورت خودسر و مستقلاً کسی بخواهد دست به چنین اقدامی بزند. بنابراین محاربه و فساد روی زمین باید در دادگاه اثبات شود. در حقیقت در آیه 32 اشاره می کند که اگر کسی که یک نفر، اعم از مسلمان یا غیرمسلمان، بکشد، گویی تمام جامعه را کشته است، اما در ادامه می گوید محاربه با خدا و رسول و همچنین تلاش برای فساد روی زمین از آیه قبل استثنا شده و کیفر سخت تری خواهد داشت.

تفاوت کیفر با پیشگیری از جرم

وی با بیان اینکه ممکن است فردی دست به اسلحه ببرد، اما فساد نکند که می‌توان با او برخورد مناسب داشت و او را مورد مؤاخذه و مجازات قرار داد، اظهار کرد: یعنی از روش‌های رایج برای دستگیری او استفاده کرد و خشونت را به حداقل رساند، اما نمی توان حکم آیه محاربه را برایش اثبات کرد. البته که اگر با اسلحه کشنده به سمت مردم شلیک کند، در این صورت فساد برای او صدق می کند، اما در اینجا باید به نکته دیگر توجه داشت و آن هم اینکه امروزه عقلا در باب دشمن و جنگ های مسلحانه روش های پیشگیری دارند؛ یعنی اساساً بین اجرای این کیفر و پیشگیری از چنین جرمی تفاوت اساسی وجود دارد.

حجت‌الاسلام ایازی افزود: می گویند که باید طوری جامعه را اداره کرد که به سمت خشونت نرود و اگر جامعه به سمت خشونت رفت، بخشی از آن معلول رفتار کسانی است که زمینه‌های خشونت را فراهم کرده اند. امکان اعتراض مسالمت‌آمیز فراهم شود، یعنی آزادی بیان وجود داشته باشد و انتقاد کردن هزینه نداشته باشد.

این استاد دانشگاه بیان کرد: در جامعه و فضای سالم و متعادل می توان این نوع مجازات را اجرا کرد که مشابه همین مسئله را در باب سرقت داریم. یک وقت است که فرد در شرایط عادی سرقت می کند، اما یک زمان نیز هست که در شرایط فشار اقتصادی و گرسنگی دست به سرقت می‌زند که در اینجا عام‌المجاعة (سال قحطی) دیگر حد سرقت جاری نمی شود، به این دلیل که شرایط عادی حاکم نیست. عقلا برای کیفر روش هایی را انتخاب می کنند که برای نوع آن کیفر مقدمات و اسباب آن فراهم باشد.

شیوه های اجرای حکم؛ امری عرفی و عقلایی

ایازی افزود: یک وقت است که به افراد اجازه اعتراض می دهند و مردم می توانند اقدام به راهپیمایی اعتراضی کنند، اما اگر به آنها چنین فرصتی داده نشود و آنها دست به خشونت بزنند، مسئول چنین خشونتی کسانی هستند که فضای اعتراض را فراهم نکرده اند. بنابراین کلان مسئله را قرآن مطرح کرده است، اما شیوه های اجرای آن، یک امر عرفی و عقلایی است تا جامعه بتواند به امنیت برسد.

این مفسر قرآن و مؤلف چند اثر قرآنی در پاسخ به این پرسش که علت به وجود آمدن تفسیرهای قشری از آیاتی نظیر محاربه چیست؟ بیان کرد: این مسئله دو علت دارد؛ یکی اینکه افراد فاقد صلاحیت لازم برای تفسیر و فهم قرآن به تفسیر می پردازند؛ یعنی مثلاً کسی که قبلاً در جایگاه دیگری بوده و اکنون مفسر قرآن شده است، اما صلاحیت علمی تفسیر قرآن را ندارد. بنابراین این فرد نمی تواند مفسر باشد، چراکه مفسر بودن شرایط خاص خود را دارد و مفسر باید قواعد و آداب تفسیر را بداند.

فهم اجتماعی مفسر

ایازی با اشاره به عامل مؤثر دوم، تصریح کرد: مسئله دوم فهم اجتماعی است که باید مفسر داشته باشد. امام صادق(ع) فرمودند که «العالِمُ بِزَمانِهِ لا تَهجُمُ عَلَیهِ اللَّوابِس»، مفسر نیز باید عالم به زمان خودش باشد و مسائل و مشکلات جامعه خویش را درک کند. تفسیر قرآن صرفاً یک امر ذهنی نیست؛ بلکه یک امر اجتماعی و رابطه میان کلام وحی و عینیات جامعه و مخاطب آن هم محسوب می شود. چراکه خداوند با توجه به مخاطب، گفت وگو می کند. بنابراین اگر مفسر صرفاً لغات و الفاظ را بداند نمی تواند مفسر نامیده شود. مفسر کسی است که دانش اجتماعی و زمینه های فهم متن را داشته باشد. در غیر این صورت کار او با کاری که داعشی ها می کنند تفاوتی ندارد. داعشی ها نیز آدم ها را می کشند و اتفاقاً به قرآن هم استناد می کنند و علت خطای آنها در همین دو مشکل قشری‌نگری و ناآگاهی است.