کد خبر: ۳۸۸۰۵۶۶

تاریخ: ۰۳ اسفند ۱۳۹۸ - ۱۵:۳۲

غلامحسین ابراهیمی دنیانی:

عواطف انسان بنده عقل اوست

غلامحسین ابراهیمی دنیانی در برنامه شب گذشته «معرفت» با بیان اینکه ما در اختیار عقل هستیم، نه اینکه عقل در اختیار ما باشد، اظهار کرد: یکی از فلاسفه غربی به نام «هیوم» می‌گوید که عقل برده عواطف است. اگر عقل برده عواطف باشد چه باید چه کرد؟ خواسته‌ها رنگارنگ هستند و سیرایی ندارند و اگر بنا بر این باشد که عواطف بنده عقل باشند، انسان به قهقرا می‌رود، چراکه خواسته‌های انسان پایان نمی‌پذیرد.

به گزارش ایکنا؛ غلامحسین ابراهیمی دنیانی در برنامه شب گذشته «معرفت» که از شبکه چهارم سیما پخش شد، به بحث در زمینه پیدایی، پنهایی، ظاهر و باطن پرداخت. در ادامه مشروح این برنامه از نظر بگذرد؛

پیدایی و ناپیدایی یا ظاهر و باطن را داریم؛ یعنی یک سری چیزها پیدا و یک سری چیزها ناپیدا هستند که به چیزهای ناپیدا دسترسی نداریم. یک دوگانگی بین ظاهر و باطن و پیدایی و ناپیدایی وجود دارد، اما گاهی مسئله ای پیش می آید که چیزی از شدت پیدایی ناپیدا است. چیزی که در پشت دیوار قرار دارد، برای من ناپیداست، اما گاهی ممکن است چیزی باشد که از شدت پیدایی ناپیدا است.

بیشتر بخوانید:

نکته مهم درباره عظمت انسان

آیا انسان تنها در عالم معقولات زندگی می‌کند

فعالیت انسان به میزان انفعال پیشین اوست

برای نمونه می توانید جسم منور را ببینید. دیوار با نور روشن است و اگر نور باشد، یکدیگر را نمی بینیم. بنابراین، ما منورها را می بینیم، نه نور را. اگر هیچ منوری، یعنی چیزی که نور به آن می تابد نبود، نمی توانستید نور را ببینید، اما فرض کنید که در عالم هیچ چیزی نباشد و خلأ محض وجود داشته باشد، اما نور هم باشد. این نور در خلأ، دیده نمی شود، اما در ملا مشاهده خواهد شد.

هرچه در این عالم می بینید موجود است و شما موجودات حسی را می بینید. در حقیقت این موجودات را چون موجود هستند می بینید. موجود به وجود موجود است، اما یک سؤال این است که ما خود وجود را می بینیم یا موجود را؟ خود وجود دیده نمی شود، بلکه موجود دیده می شود. موجودات نیز به وجود موجود هستند و این موجودات را می بینیم، اما خود وجود را منهای موجودات نمی توانیم ببینیم. عالم حادث است و موجود شده و آن را می بینیم، بنابراین موجودات حادث هستند، نه وجود. موجودات را می بینیم، اما خود وجود را نمی بینیم، چراکه شدت ظهور دارد. بنابراین علت ندیدن وجود شدت ظهور آن است نه اینکه پنهان باشد.

این شدت ظهور موجب می شود که نتوانیم ببینیم. بنابراین، یک وقت پنهان بودن چیزی موجب ندیدن ماست و یک وقت شدت ظهور مانع دیدن می شود. جایی نیست که وجود حضور نداشته باشد. خیلی از موجودات که در منزل ما قرار دارند، در اتاق کار ما نیست، اما وجود همه جا هست و ما موجودات را می توانیم ببینیم و به دلیل شدت ظهور وجود نمی توانیم آن‌را مشاهده کنیم.

به قول حکما «یا من هو اختفی لفرط نوره، الظّاهر الباطن فی ظهوره». حق تعالی همه جا در مظاهر دیده می شود و هر آنچه ببینیم مظهر حق است. موجودی در این جهان نیست که مظهر حق تعالی نباشد. حق در مظهر دیده می شود و بدون مظهر نمی شود، حق را دید. امام حسین(ع) نیز می فرمایند که «عمِيَتْ عَيْنٌ لا تَراكَ» و برای این عبارت دو معنا می توان در نظر گرفت؛ یکی اینکه کور باشد چشمی که تو را نمی بیند و یکی اینکه، کور است آن که تو را نمی بیند. همچنین حضرت امیر(ع) نیز فرمودند که «ما رَأَيتُ شَيئاً اِلاّ وَ رَأَيتُ اللهَ قَبلَهُ وَ بَعدَهُ وَ مَعَهُ وَ فيهِ». بنابراین حق تعالی همه جا هست، اما بدون مظاهر، حق را نمی بینیم و دلیل ندیدن این است که چشم ما توان دیدن را ندارد.

این شعر مولانا که می گوید «آن مه که ز پیدایی در چشم نمی آید» نیز همین است. یک وقت چون چیزی ناپیدا است به چشم نمی آید و یک وقت از شدت پیدایی در چشم نمی آید. دیدن ما محدودیت دارد، اما حق تعالی غیرمحدود است و محدود نامحدود را نمی بیند. همچنین محدود نامحدود را نمی شناسد. بنابراین، ما چطور می توانیم حق تعالی را بشناسیم و در اینجا باید به عجز خود اعتراف کنیم.

یک نکته مهم این است که ما همه کارهای خود را با عقل انجام می دهیم و حداقل این طور است که ادعا داریم کارهایمان را عقلانی انجام می دهیم، اما عقل را نمی بینیم. بنابراین عقل بر ما حاکم است. همچنین ما در اختیار عقل هستیم، نه اینکه عقل در اختیار ما باشد. یکی از فلاسفه غربی به نام «هیوم»، منکر علیت است و یک حرف عجیبی زده است. می گوید که عقل برده عواطف است. انسان عواطف، خواسته ها و امیال و ... دارد، اما سوال این است که آیا عقل، بنده عواطف است یا برعکس؟ معتقدم که عواطف بنده عقل هستند. اگر عقل برده عواطف باشد باید چه بکنیم؟ خواسته ها رنگارنگ هستند و سیرایی ندارند و اگر بنابراین باشد که عواطف بنده عقل باشند، انسان به قهقرا می رود، چراکه خواسته های انسان پایان نمی پذیرد.

در حقیقت این طور است که عقل می گوید که فلان چیز را بخواه، اما اندازه نگه دار و بدان که از چه راهی و چه اندازه ای می خواهی. بنابراین باید بدانیم که چه می خواهیم، ‌برای چه می خواهیم، چه اندازه و چگونه می خواهیم. بنابراین این‌ها برده عقل هستند.

انسان تنها موجودی است که برخلاف گفته «هیوم»، می تواند برخلاف میل ها و خواسته های خودش تصمیم بگیرد. یک شیر، نمی تواند برخلاف خواسته های خودش تصمیم بگیرد و همچنین دیگر حیوانات نیز همین طور هستند و برخلاف آنچه می خواهند نمی توانند عمل کنند. انسان نیز خیلی چیزها را می خواهد، اما می تواند که برخلاف خواسته های خود تصمیم بگیرد. این توانایی تصمیم گرفتن برخلاف خواسته های خود، از عقل نشئت می گیرد و عقل این توان را دارد که بر خلاف میل ها عمل کند.