کد خبر: ۳۸۹۱۶۲۳

تاریخ: ۱۲ ارديبهشت ۱۳۹۹ - ۰۳:۲۵

به مناسبت سالروز شهادت معلم متفکر مطهری؛

مشخصه ویژه استاد مطهری عقل‌گرایی بود تا نقل‌گرایی / از نقد دقیق آثار شهید غافل بودیم

نقد آثار متفکران یک متد و روش رایج در مجامع علمی به ویژه کشورهای غربی است و متأسفانه این نقد در کشورمان جا نیفتاده است، در حالی که نقد باعث خواهد شد روش، اندیشه و تفکر شهید مطهری در جامعه علمی جریان داشته باشد.

به گزارش ایکنا؛ امروز دوازدهم اردیبهشت‌ماه مصادف با چهل و یکمین سالروز شهادت استاد مرتضی مطهری است، شخصیتی که در دوران حیات با‌برکت خود با سخنرانی‌ها و آثار مکتوبش نقش بی‌بدیلی در مقابله با شبهات اعتقادی و دینی داشت، به همین دلیل آثار استاد مطهری پس از شهادتشان نیز مورد استقبال بوده است. تاکنون بار‌ها درباره این معلم شهید سخن گفته و مطالب زیادی نگارش شده است، اما هرگز این گفت‌وگوها رنگ تکرار به خود نگرفته‌اند. در این مجال با محمد کوکب، قائم مقام انتشارات صدرا درباره این انتشارات، تأثیرگذاری اندیشه شهید مطهری در جامعه امروز و دغدغه‌های ایشان به عنوان متفکر اسلامی به گفت و گو نشسته‌ایم که در ادامه از نظر مخاطبان می‌گذرد؛

ایکنا ــ انتشارات شهید مطهری چگونه شکل گرفت و چرا شهید مطهری دست به تأسیس این انتشارات زدند؟

قبل از شهادت استاد مطهری در سال ۱۳۵۷، خودشان در فکر این بودند که یک انتشارات تأسیس کنند، برای اینکه کتاب‌های ایشان از سوی ناشران گوناگونی چاپ می‌شد و این تعدد و تفرق چاپ‌های گوناگون برای ایشان مطلوب نبود؛ به همین دلیل می‌خواستند چاپ‌ها چه از نظر حروف‌چینی و چه تنظیم و ... زیرنظر خودشان منتشر شود، از این رو انتشارات را راه‌اندازی و نام «صدرا» را نیز خودشان برای آن انتخاب کردند. این انتشارات به ثبت رسید و تا پیش از شهادت، خودشان نظارت مستقیم بر آثار داشتند، پس از شهادت، کار چاپ آثار به همت شورای نظارت بر تنظیم و نشر آثار شهید مطهری متشکل از شاگردان و خانواده ایشان تشکیل شد و از آن زمان تاکنون این شورا بر نشر آثار نظارت دارد.

ایکنا ــ آیا همه آثار شهید مطهری اعم از کتاب‌ها، سخنرانی و ... منتشر شده است یا اثر منتشر نشده‌ای هم از ایشان باقی مانده است؟

اغلب آثار جمع‌آوری شده و حدود ۹۰ درصد کار‌ها انجام شده است؛ فقط ۱۰ درصد باقی مانده که مربوط به بخشی از سخنرانی‌های ایشان است که جمع‌آوری شده‌اند و تنظیم و تدوین آن‌ها باقی مانده است.

ایکنا ــ یادداشت‌های ایشان در چه وضعیتی است؟

یادداشت‌ها نیز در قالب سلسله کتاب‌هایی به نام یادداشت‌های استاد مطهری در شانزده جلد چاپ شده و جلد هفدهم در حال آماده‌سازی است. به احتمال زیاد اوایل تابستان امسال منتشر و پیش‌بینی می‌شود به ۲۰ جلد برسد.

ایکنا ــ کتاب‌هایی که منتشر نشده، شامل چه موضوعاتی است؟

عمده مسئله‌ای که ایشان بسیار بر آن تأکید داشتند، مسئله نظام خانواده و حقوق زن بوده و همچنین سخنرانی‌هایی که در مسجد ارک تهران و یا مجامع خصوصی داشته‌اند، در این زمینه سخن گفته‌اند، برخی درس‌های فلسفی و اقتصادی نیز وجود دارد که بیشتر در محافل خصوصی و در جمع کارشناسان و اساتید بیان شده است که هنوز منتشر نشده‌ است.

ایکنا ــ کدام اثر ایشان طی سال‌های گذشته بیش از همه مورد توجه قرار گرفته است؟

کتاب‌های حماسه حسینی، جاذبه و دافعه علی (ع)، ۲۰ گفتار، ۱۰ گفتار و داستان راستان بیش از سایر آثار مورد توجه مخاطبان قرار گرفته است.

ایکنا ــ آثار ایشان همزمان به صورت الکترونیک و دیجیتال نیز عرضه شده است؟

بله، نرم افزار مجموعه آثار و یادداشت‌های شهید مطهری طراحی شده و اغلب آثار منتشر شده در این نرم‌افزار قرار گرفته است و از این نرم‌افزارها هم استقبال خوبی شده است؛ تعدادی از آثار ایشان که در سال گذشته چاپ شده است، هنوز الکترونیک نشده‌اند و یادداشت‌های جلد هفدهم نیز باید به این مجموعه اضافه شوند.

ایکنا ــ یادداشت‌های استاد مطهری برای انتشار چه مراحلی را طی می کنند؟ آیا ملاحظاتی در انتشار آنها وجود دارد؟

خیر، تاکنون ملاحظاتی نبوده است و ما سعی کردیم عیناً و بدون اینکه در آن دخل و تصرفی داشته باشیم، چاپ کنیم. با توجه به اینکه بخشی از یادداشت‌های ایشان به صورت الفبایی تنظیم شده و خودشان این کار را انجام داده‌اند در هفت جلد منتشر شده است و جلدهای هشت تا دوازده نیز موضوعی است و موضوعات را نیز خودشان تعیین کرده‌اند. یعنی یک موضوع را تعیین کرده و چند سطر یا صفحه درباره آن موضوع نوشته‌اند و از جلد سیزده به بعد دفاترشان است که اوایل دوران طلبگی با موضوعات گوناگون شماره‌گذاری و نوشته شده است که انتشار این دفاتر ادامه دارد. بنابراین هیچ دخل و تصرفی در این یادداشت‌ها نداریم و شاید برخی یادداشت‌ها نیز به مذاق بعضی‌ها خوش نیاید و تصور کنند انتشار آنها به صلاح نیست، اما ما  اصل مطالب را در اختیار مخاطبان قرار می‌دهیم.

ایکنا ــ ممکن است برخی یادداشت‌های شهید مطهری زمان نگارش موضوعیت داشته و مطرح کردن آنها در زمان فعلی باعث ایجاد ذهنیت‌هایی در جامعه شود، آیا در انتشار یادداشت‌ها و سخنرانی‌ها و ... به این مسائل هم توجه دارید؟

ما در مقدمه یادداشت‌ها توضیح داده‌ایم که اینها یادداشت است و امکان دارد نظر قطعی ایشان نباشد، زیرا هر نویسنده و متفکری یادداشت‌هایی دارد که ممکن است خاطرات، یادداشت‌های علمی، فکری و ... باشد، بنابراین باید با ذهنیت یادداشت به آنها نگاه شود، همچنین تاریخ یادداشت‌ها نیز بیان شده است که در آن زمان موضوعاتی مطرح بوده و ایشان نسبت به آنها حساس بوده و یادداشت نوشته‌اند، از این رو این یادداشت‌ها برای عموم مردم نیست بلکه برای محققان است که بدانند در چه برهه‌‎هایی چه موضوعاتی برای شهید مطهری اهمیت داشته و نوع نگاه ایشان به آن مسائل چه بوده است، بنابراین این یادداشت‌ها می‌تواند برای محققان مفید باشد. بنابراین بازخوردهای مثبتی که از این یادداشت‌ها از سوی محققان داشتیم؛ از این رو فکر کردیم منافع انتشار این یادداشت‌ها بیشتر از مضار آنهاست. هر چند ممکن است بعضی وقت‌ها مشکلاتی هم پیش بیاید، اما قطعاً منافع آن بیشتر است.

ایکنا ــ در این یادداشت‌ها، موضوعی بوده که به دلیل ناقص بودن و نیاز به تکمیل، حذف شود؟

موضوعات زیادی بوده که در قالب سخنرانی، درس و ... به این شکل بوده‌اند، به ویژه در اواخر وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ که استاد مطهری یک سری درس‌ها را در قم شروع کردند و می‌خواستند موضوعات گوناگونی مانند خدا در قرآن، انسان در قرآن، توحید در قرآن و ... را استخراج کنند که عناوین آن‌ها را نیز تعیین کرده بودند، یکی دو موضوع را تدریس کرده‌اند و ما نیز آن‌ها را پیاده و تنظیم کرده‌ایم؛ در این دروس گفته‌اند که این درس‌ها ادامه دارد، اما با شهادت ایشان این مباحث ادامه پیدا نکرده است که ما در کتاب‌های مربوط به این دروس این مسئله را یادآور شده‌ایم؛ از این رو مخاطب با این ذهنیت با کتاب برخورد می‌کند.

ایکنا ــ طی چند دهه که با آثار استاد مطهری در ارتباط بودید، چه دغدغه، رویکرد و اندیشه‌ای را در آثار ایشان دیدید که در اغلب آثارشان جریان داشته است؟

یک جریان کلی که در آثار ایشان دیده می‌شود بحث استدلایی و عقلایی قضیه است که استاد مطهری با احکام، عقاید و اخلاق اسلامی برخورد عقلانی داشتند و این مسئله مهمی است، زیرا علاقه ایشان به فلسفه بود و یک دید فلسفی و استدلالی داشتند؛ بنابراین وقتی با یک موضوع اسلامی برخورد می‌کردند، با این دید برخورد داشتند و مشخصه ویژه استاد مطهری عقل‌گرایی بود تا نقل‌گرایی. همچنین در آثارشان اسلام را به عنوان یک مکتب دیده‌اند نه به عنوان صرف یک دین و توضیح می‌دهند که سایر ادیان صرفاً دین محسوب می‌شوند، اما اسلام یک مکتب است و دارای اجزای سازگار یعنی ایدئولوژی و جهان‌بینی سازگار دارد و همچنین در دهه 40 و 50 پیش‌بینی می‌کردند که اگر نظام اسلامی مستقر شود، ما برای این نظام در همه ابعاد سیاسی، اقتصادی، تعلیم و تربیت، حقوق، روابط خانواده و ... چه دستاوری از اسلام می‌توانیم داشته باشیم تا این نظام مستقر شود. بنابراین این مسئله دغدغه مهمی برای استاد مطهری بود که شاید برای متفکران دیگر در آن زمان دغدغه اساسی نبود.

ایکنا ــ توجه و تحقیق جامعه علمی در آثار شهید مطهری را چگونه می‌بینید؟

با تأسف باید گفت به آثار شهید مطهری به ویژه در جامعه دانشگاهی و حوزوی کمتر توجه عمیق شده است، به این معنا که آثارشان به صورت سیستماتیک و نظام‌مند مورد مطالعه، بررسی و تحلیل قرار نگرفته است، حتی نقد آثار ایشان در جامعه علمی هم نیاز است، زیرا نقد آثار، مستلزم تحلیل درست آثار است. البته آثار در جامعه منتشر شده و استقبال خوبی هم از کتاب‌ها شده است، اما به نظرم باید عمیق‌تر به این آثار توجه شود و رگه‌های برجسته فکری شهید مطهری در جوامع علمی دیده شود و حتی در قالب کتاب‌های درسی مورد توجه و استفاده قرار گیرد. بنابراین بیشترین کاری که در رابطه با ایشان انجام شده است، تجلیل از شخصیت ایشان است.

ایکنا ـ عده‌ای معتقدند عدم نقد دقیق آثار شهدا به نگاه تقدیس‌گرایانه جامعه نسبت به مقام شهید برمی‌گردد؛ نظر شما در این باره چیست؟

در مورد شهدای دفاع مقدس و ... شاید اینگونه باشد، اما اینکه آثار متفکران مورد نقد و بررسی قرار گیرد، یک متد و روش رایج در مجامع علمی به ویژه کشورهای غربی است و متأسفانه این نقد در ایران هنوز جا نیفتاده است و برخی نقد را مساوی تخریب می‌دانند، در حالی که استاد مطهری در آثارشان به این مسئله تأکید داشته‌اند که نقد باید با بیان نقاط ضعف و قوت همراه باشد؛ بنابراین نقد باعث می‌شود که روش، اندیشه و تفکر شهید مطهری در جامعه علمی جریان داشته باشد و این مسئله در استمرار تفکر و راه ایشان در جامعه سازنده خواهد بود.

از سوی دیگر ممکن است تاریخ مصرف بسیاری از موضوعات گذشته باشد، اما اشکالی ندارد که جامعه علمی از آن مطلع شوند، زیرا وقتی می‌دانیم که نگاه شهید مطهری به یک مسئله چگونه بوده است، این متد می‌تواند در موضوعات جدید نیز مورد توجه قرار گیرد و همان مسئله که استاد مطهری درباره اجتهاد بیان می‌کنند، صادق است، یعنی اجتهادی که شیخ طوسی داشته با اجتهادی که اکنون مطرح است، کاملاً متفاوت است، اما مهم است که بدانیم شیخ طوسی در این زمینه چه دیدگاهی داشته است و یا مجتهد اخباری که اصولی نبوده چه رفتاری داشته است، یعنی نقد این تفکرات به ما کمک می‌کند در ادامه پژوهش‌ها بتوانیم دستاوردهایی برای جامعه علمی و دانشگاهی داشته باشیم.

ایکنا ــ آیا آثار شهید مطهری به زبان‌های دیگر هم ترجمه شده است؟

آثار به زبان‌های گوناگون ترجمه شده است، اما این ترجمه‌ها زیرنظر یک نهاد و سازمانی نبوده و به صورت پراکنده انجام شده است. البته بنیاد علمی فرهنگی استاد مطهری معاونت ترجمه یا روابط بین الملل داشت که در این زمینه فعالیت می‌کرد، اما به دلیل کمبود بودجه، یکی دو سالی است این معاونت تعطیل شده است و قرار بود آثار ترجمه شده، مورد بررسی قرار گیرد و مشکلات آنها برطرف شود و آثاری که ترجمه‌های ضعیفی هستند، کنار گذاشته شوند.