کد خبر: ۳۹۰۲۹۷۶

تاریخ: ۱۵ خرداد ۱۳۹۹ - ۱۳:۳۹

یادداشت/

انقلاب اسلامی و گفتمان فرهنگی حاکم / راهکارهایی برای ایجاد همدلی عمیق

استادیار گروه فلسفه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در یادداشتی به بررسی انقلاب اسلامی و تحول فرهنگی پرداخت و تأکید کرد: یک نوع خاص از جهان‌بینی و اعتقادات و یک گونه از هنجارشناسی و ارزش‌مداری که تا قبل از آن، جنبه فرهنگ غالب و عمومی را در همه عرصه‌های اجتماعی و فردی نیافته بود، به عنوان گفتمان فرهنگی حاکم معرفی شد.

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین مسعود اسماعیلی، استادیار گروه فلسفه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در یادداشتی تأکید کرد: انقلاب، در اصطلاح به معنی تغییر و تحولِ شدیدِ کیفی است. هنگامی که از یک انقلاب سیاسی سخن می‌گوییم، منظور، تغییر جدی و حاد در ساختار سیاسی و نحوه حکومت است. انقلاب اسلامی ایران، از انقلاب‌های بزرگ و همه جانبه محسوب می‌شود که با تغییرات اساسی در فرهنگ، حکومت و ساختار اجتماعی همراه بوده است. در جریان این انقلاب، تحول فرهنگی بزرگی در عرصه اجتماع رخ داد. این تغییرات فرهنگی در ابتدا در الگویی از زندگی و عملکرد شخصیت‌های مؤثر انقلاب و برخی نهادهای حکومتی و جریان‌های اجتماعی دیده شد و به تدریج در ترویج و تسری آن به همه نهادها، جریان‌ها و آحاد جامعه تلاش شد. به عبارت دیگر انقلاب اسلامی ایران که از فرهنگی ویژه برآمده بود، اقتضائی برای تغییر جدی در فرهنگ به گونه‌ای خاص داشت و از این رو، خواستِ این تغییر جدی را در درون خود پروراند و القا کرد؛ و این تغییر، آغاز راهی برای انقلاب فرهنگی شد.

در تحلیل تغییر فرهنگی یادشده در انقلاب اسلامی، با نوعی تغییر در فرهنگ عمیق مواجه می‌شویم؛ به سخن دیگر، واکاوی و تشریح نمونه‌های عینی به ما می‌گوید این تغییرات، سطحی نبوده، به عناصر ظاهری محدود نیستند؛ بلکه برعکس، به طور عمده، عبارت بود‌ه‌اند از تغییر در نحوه نگرش به امور ـ که شامل تغییر در پیش‌فر‌ض‌ها (جهان‌بینی، اعتقادات کلی و...)، هنجارها و ارزش‌ها می‌شود. به عبارت دیگر می‌توان گفت یک نوع خاص از جهان‌بینی و اعتقادات و یک گونه از هنجارشناسی و ارزش‌مداری که تا قبل از آن، جنبه فرهنگ غالب و عمومی را در همه عرصه‌های اجتماعی و فردی نیافته بود، به عنوان گفتمان فرهنگی حاکم معرفی شد و در جهت حاکمیت و غلبه بالفعل آن تلاش شد. بنابراین باید گفت انقلاب اسلامی، یک سفر فرهنگی عمیق بوده است و انقلاب فرهنگی نیز ـ که می‌توان از آن به عنوان بطن انقلاب اسلامی یاد کرد ـ  به معنای شروع این سفر و وقوع در انجام آن است و همه تغییرات و تحولات دیگر را در این انقلاب، می‌توان ناشی از همین تحول دانست.

سفر عمیق فرهنگی

اما این پایان ماجرا نبود؛ بلکه این، آغاز حکایت تحول فرهنگ در جامعه ایرانی بود. بهتر و روشن‌تر بگوییم: انقلاب اسلامی، که در 15 خرداد 1342 با زمینه‌ای دینی و فرهنگی آغاز شد و در پرتو این زمینه‌ها، مستبطنِ جنبه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نیز بود، در 22 بهمن 57 تنها در عرصه سیاسی پیروز شد و در آن هنگام در جنبه فرهنگی، هنوز در اوایل راه بود. اما همان شعله‌های آغازین فرهنگی که از چراغ انقلاب اسلامی بالا می‌آمد که توانست چنین تحول مهمی (پیروزی سیاسی) را رقم بزند و چنانچه این شعله زبانه می‌کشید، می‌توانست همه عرصه‌ها را متحول کند. این فرهنگ، فرهنگ عمیقی بود که در ابتدای پیروزی سیاسی انقلاب اسلامی و قبل از آن، در زندگی، رفتار و کلام رهبر کبیر انقلاب، حضرت امام خمینی(ره) مشهود بود و توسط یاران امام (ره) و برخی نهادهای تازه تأسیس حکومتی و بعضی از جریان‌های اجتماعی دنبال می‌شد، نهادها، جریان‌ها و مردم را با نوعی سفرِ فرهنگیِ عمیق شبیه آنچه شائولز می‌گوید مواجه ساخت؛ اما گویی در ابتدا آمادگی کافی برای فراگیری و جذب آن در این گستره وسیع وجود نداشت و همین چالش‌برانگیز می‌شد. این چالش را می‌توان به چالش فراگیری و انتقال فرهنگ عمیق تعبیر کرد که همواره تدبیری ویژه طلب می‌کند.

حکایت البته از این هم پیچیده‌تر بود؛ چه، تغییرات فرهنگی عمیقی که انقلاب اسلامی طلب می‌کرد، از آنچه امثال شائولز و هال هم می‌گویند، عمیق‌تر بود. انقلاب اسلامی، یک انقلاب دینی است که تغییرات فرهنگی آن، ریشه و مایه اصلی خود را از دین می‌گیرد و لذا جذبِ جهان‌بینی این فرهنگ، نیاز به دیدگاهی همه جانبه و بسیار ژرف به هستی و جهان دارد (جنبه عینی و بیرونی) و اعتقادی قوی و راسخ (ایمان دینی) می‌طلبد و تنها با نوعی احساس و تمایل و به طور ناخودآگاه، میسر نیست (جنبه ذهنی و درونی).

آنچه فرهنگ انقلاب به دنبال آن است

این فرهنگ در جنبه عینیِ خود، دید ویژه وحدت‌نگر به هستی و نگاه خاص خدامحور به جهان دارد و سلسله مراتبی از انسان‌های کامل و برگزیده را واسطه فیض و سببِ سعادتِ نوع انسان معرفی می‌کند و سعادت حقیقی را در اخلاق و عرفان و معنویت راستین می‌جوید و منصه ظهور و تحقق راستینِ سعادت را آخرت می‌داند و در عین ضرورت شمردنِ آبادانی دنیا و اهمیت نهادن به آن، دنیا را جهانی غیراصیل و بی‌بهره از ارزش ذاتی و دائمی می‌شناسد و... . سطوح دیگرِ این فرهنگ نیز از چنین نگاهی ناشی می‌شوند و لذا اگر بنا بود تحولی فرهنگی در سطح کلی جامعه رخ دهد (به تعبیری، انقلاب فرهنگی عمیق پیروز شود)، این نگاه با همین عمق عینی و ذهنی باید به گفتمان غالب در بنیان‌های فکری و تأسیسی و اجرایی نهادها، سازمان‌ها و جریان‌ها و آحاد جامعه بدل می‌شد.

انقلاب به مثابه تجربه گشتاری

سفر فرهنگی عمیق، در واقع، یک تجربه‌ گشتاری است. به این معنا که در سطح مفاهیم و تصورات رخ می‌دهد و مفاهیم انتزاعی جدیدی جایگزین مفاهیم انتزاعی پیشین می‌شوند. در این فرایند، شناختی جدید از خود حاصل می‌شود و بخش‌هایی پنهان از خود برای خود آشکار می‌شود. این سفر، مقتضیِ نوعی آزمون و خطا برای نفوذ به لایه‌های زیرینِ فرهنگی جدید است. به اعتقاد هال، در این گشتار، باید هجرتی دشوار آغاز شود که به رهایی از بند فرهنگ ناخودآگاه پیشین منجر گردد. «مقاومت»، «پذیرش» و «تطبیق» مراحلی است که در این سفر فرهنگی، در فرایند «یادگیری فرهنگی» باید طی شوند با نگاهی به تاریخ انقلاب اسلامی می‌توان اینگونه برداشت نمود که برخی ساختارها، نهادها، سازمانها و جریان‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و بعضی از آحاد مردم، هنوز در مرحله مقاومت در این فرایند به سر می‌برند و بسیاری نیز در مرحله پذیرش هستند؛ اما مرحله تطبیق، در گستره وسیعی از اجتماع رخ نداده است.

به عبارت دیگر، فرهنگ عمیق انقلاب، در منصه عمل، فراگیر نشده است و آنچه امروز با آن مواجهیم بیشتر پذیرش ذهنی (شناخت عمیق از فرهنگ و پذیرش ذهنی آن) و در مواردی، مقاومت (عدم شناخت یا عدم پذیرش و در نتیجه، عدم اجرای عملی آن) در مواجهه با این فرهنگ است. در همین مرحله دوم نیز در موارد بسیاری با نوعی سرگشتگی (عدم شناخت درست و کامل یا عدم پذیرش ذهنیِ همه جانبه) روبرو بوده‌ایم و در مواردی که وارد مرحله سوم شده‌ایم، آشفتگی‌هایی (رفتارها و عملکردهای گاه نامطابق و گه گاه ناهماهنگ) بروز کرده است. خلاصه آن که گسترهای از اجتماع ایران در گشتار فرهنگی انقلاب، دچار توقف یا آسیب بوده‌اند و در نهایت، تصورات انتزاعی و بنیادین ناشی از تغییرات انقلابی، به درستی جایگزینِ تصورات پیشین نشده است. از منظر نویسنده، اگر بنا باشد اجمالًا عملکرد هدایت‌گران و مسئولان در این سفر فرهنگی عمیق در ایران انقلابی ارزیابی شود، باید گفت خلل‌های یادشده، نه ناشی از نقصی در فعالیت انقلابی آن‌ها بوده است، نه ناشی از مشکلاتی در نیت و خواست بانیان انقلاب؛ بلکه وضعیت یادشده در امروز بیشتر ناشی از عدم درک کافی از انقلاب فرهنگی عمیقی (خواستِ تغییرِ فرهنگ عمیق) که آغاز شده، بوده است که موجب عدم تغییر در سطح تصورات و عدم تحول در نوع نگاه به امور و در نتیجه، عملکردِ نامناسب در وادی فرهنگ شده است.

مراقب باشیم اشتباه نرویم

آنچه در انتهای این سیاهه کوتاه می‌توان به عنوان راهکاری کلی و استعجالی مطرح کرد، لزوم ایجادِ همدلیِ فرهنگی عمیق برای ترغیب به شناخت فرهنگیِ عمیق و در نهایت، وقوع همگانی در سفر فرهنگی عمیقی است که در زمینه و زمانه انقلاب شروع شده است و عزم برای به پایان رساندن آن؛ مقوله پراهمیتی که به تأخیر افتاده است. باید توجه داشت این همدلی جز در پرتو بازیابی و انعکاس انوار سرچشمه‌ها و منابعِ این فرهنگ در آن منصاتی که در آن‌ها به مرحله تطبیق و فعلیت رسیده است، امکان‌پذیر نخواهد بود. به عبارت دیگر، در همین موضع نیز ممکن است با روشی غلط، رسیدن به نقطه مطلوب را به تعویق بیندازیم. بنابراین مواظب باشیم اشتباه نرویم: ترویج همدلی با فرهنگ عمیقِ نهفته در انقلاب و در نتیجه وارد ساختن اجتماع به مراحل پذیرش و تطبیق آن، جز با نمایاندن و ارائه سطوحِ عمیق همین فرهنگ میسر نیست و این، جزء شروط لازم و اساسی آن است؛ سطوح عمیقی از معرفت و حرکت که دارای زیبایی و کشش ذاتی است و نیازی به افزونه‌های رهزن و بی‌قیمت ندارد و نظاره و دل دادن به آن، خود مساوی با بار یافتن به طریقِ جذب آن است.